De buitenkant van een houtkachel schoonmaken zonder de lak te beschadigen
De buitenkant van een houtkachel maak je schoon als hij helemaal koud is, en altijd eerst droog: stof, as en roet met een zachte borstel of een droge doek, pas daarna vlekken met een licht vochtige doek die je meteen droogwrijft. Op gelakt staal en gietijzer volstaat lauw water met een druppel afwasmiddel, emaille krijgt een mild sop, speksteen schuur je met fijn schuurpapier en natuursteen krijgt een ph-neutrale reiniger. Schuurspons, staalwol en ovenreiniger horen niet op kachellak, want die laag is maar ongeveer 0,05 mm dik. Grijze, doffe plekken die niet weggaan zijn verbrande lak en geen vuil, en die werk je bij met hittebestendige kachellak.
Dit heb je nodig
- Tijd
- een uur, en een middag als je lak bijwerkt
- Moeilijkheid
- Goed zelf te doen
- Kosten
- meestal niets extra, alleen een spuitbus kachellak als je bijwerkt
Gereedschap
- Zachte stofborstel of stofzuiger met borstelmondstuk
- Twee microvezeldoeken: een licht vochtige en een droge
- Droogspons om roet droog op te nemen
- Stoffer en blik plus een metalen asemmer met deksel
- Een magneet om het materiaal per onderdeel te bepalen
- Fijne staalwol of een messing borstel, alleen voor roest
- Schilderstape en afdekpapier als je lak bijwerkt
Materiaal
- Afwasmiddel
- Glasreiniger of kachelglasreiniger
- Ph-neutrale reiniger voor een natuurstenen vloerplaat
- Kachelpotlood voor onbehandeld gietijzer
- Hittebestendige kachellak in dezelfde kleur en glansgraad
- Spiritus om te ontvetten voordat je bijspuit
- Fijn schuurpapier, korrel 180 of fijner, voor speksteen
Waarom een kachel anders vuil wordt dan de rest van de kamer
Een houtkachel vangt hetzelfde stof als elke kast in de kamer, maar hij verhit het daarna tot honderden graden. Stof dat op een koude plank een grijs laagje blijft, verschroeit op de bovenplaat tot een bruine korst die ruikt en vastbakt.
Wat er binnenin gebeurt, van de trek tot het rookkanaal, hoort bij het stoken en inrichten rond een open haard of kachel. Hier gaat het om wat je van buiten ziet en aanraakt: de lak, het glas, de deurrand, de vloerplaat en de muur erachter.
Op die buitenkant komen vijf soorten vuil, en elk vraagt een andere aanpak. Stof verschroeit, as trekt vocht aan, roet smeert, teer plakt en water laat kalk of roest achter.
As is het lastigst omdat het er zo onschuldig uitziet. Houtas is basisch, met een pH rond de 10 tot 12, en wordt met water een grijze pasta die in de ruwe structuur van matte kachellak trekt en na het drogen als waas zichtbaar blijft.
Roet bestaat uit losse koolstofdeeltjes die je droog zonder moeite opneemt. Een natte doek wrijft diezelfde deeltjes uit tot een zwarte film over een veel groter vlak.
Teer is het enige vuil dat niet droog loskomt. Het zit in de rook die bij het openen van de deur ontsnapt, condenseert op de koelere rand boven de deur en blijft daar als een bruine, glimmende streep kleven.
Eerst uitzoeken van welk materiaal de buitenkant is
Welk middel je mag gebruiken, hangt af van het materiaal en niet van de kachel. Eén kachel heeft er vaak drie of vier: een gelakte romp, een bekleding van emaille of speksteen, een ruit van glaskeramiek en een greep van rvs.
Een magneet van de koelkast zegt het meeste. Blijft hij plakken, dan zit er staal of gietijzer onder, ook als dat onder een laag emaille zit; valt hij eraf, dan heb je speksteen, natuursteen, keramiek of meestal rvs.
Gietijzer herken je aan een licht korrelig oppervlak met reliëf en afgeronde hoeken, omdat het in een zandvorm is gegoten. Staalplaat is glad, met rechte vlakken, zetranden en lasnaden.
Mat zwart of antraciet is bijna altijd hittebestendige lak op siliconenbasis. Glanzend en gekleurd, soms met een gevlamd patroon, is emaille: een glaslaag die op het metaal is gebrand en zich ook gedraagt als glas.
Speksteen is grijs met lichtere aders, voelt een beetje zeepachtig aan en krijgt van een sleutel al een lichte kras. Bij een stenen plaat onder of naast de kachel is de vraag of het kalksteen is, en Belgisch hardsteen hoort daar ook bij: zuur etst die steen blijvend mat.
De middelen in de tabel zijn de mildste die werken, en de handleiding van je kachel gaat altijd voor, want de fabrikant weet welke lak hij heeft gebruikt. Wat je van de schoonmaakmiddelen per materiaal in de rest van het huis kent, geldt op een kachel alleen als het er koud op gaat en droog weer af.
| Materiaal | Zo herken je het | Wat erop mag | Wat je laat staan |
|---|---|---|---|
| Staal of gietijzer met hittebestendige lak | Mat zwart of antraciet, de magneet plakt | Droge doek of zachte borstel; voor vlekken lauw water met een druppel afwasmiddel en meteen droogwrijven | Schuurspons, staalwol, ovenreiniger, thinner en aceton; kachelpotlood geeft glimmende vegen |
| Onbehandeld gietijzer | Donkergrijs tot zwart met een zachte metaalglans, vaak gepotlood | Droge borstel; roest met fijne staalwol of een messing borstel, daarna dun kachelpotlood | Water dat blijft staan: binnen een dag zie je oranje roest |
| Emaille op staal of gietijzer | Glanzend en gekleurd, voelt als glas, de magneet plakt | Lauw sop met afwasmiddel en een zachte doek; kalk met sterk verdunde azijn na een test op een onzichtbare plek | Schuurmiddel en schuurspons maken de glans dof; koud water op een warme plaat kan haarscheurtjes geven |
| Speksteen | Grijs met lichte aders, zeepachtig, de magneet valt eraf | Droog afnemen; vlekken en krassen wegschuren met fijn schuurpapier, korrel 180 of fijner, in één richting | Olie en vette reinigers: die trekken in de steen en geven donkere plekken |
| Geglazuurde kacheltegels | Glazuur met harde voegen ertussen, de magneet valt eraf | Lauw sop op het glazuur, de voegen met een zachte borstel | Zure middelen in de voeg en schuurmiddel op een glazuur met craquelé |
| Natuursteen: kalksteen, marmer, hardsteen | Vloerplaat of bekleding, koel en zwaar | Lauw water met een ph-neutrale reiniger | Azijn, citroen en ontkalker: die etsen de steen blijvend mat |
| Rvs van greep, rand of sierlijst | Geborsteld of glanzend metaal, de magneet valt meestal af | Microvezeldoek met een druppel afwasmiddel, in de richting van de borstelstreep | Schuurmiddel; blauwe of gouden verkleuring bij de deur is oxide van de hitte en geen vuil |
| Ruit van glaskeramiek | In de deur, vaak licht getint | Glasreiniger op de doek; de binnenzijde met vochtig keukenpapier in witte as | Rechtstreeks op de ruit spuiten: het middel loopt in het deurkoord en langs de lak |
Koud en droog beginnen, en waarom die volgorde vastligt
Maak de buitenkant alleen schoon als de kachel helemaal koud is. Een gietijzeren of stalen kachel is na een avond stoken de volgende ochtend meestal zover, een speksteenkachel houdt zijn warmte veel langer vast en is soms pas de avond erna koud.
Tik voordat je begint met de rug van je hand kort op de bovenplaat. Voelt die niet warmer aan dan je eigen hand, dan kun je aan de slag.
Op een warme kachel gaat het op drie manieren mis. Water verdampt voordat je het kunt afnemen en laat de kalk die erin zat als witte kringen achter, een middel bakt in de lak vast, en koud water op een hete plaat van emaille of gietijzer zet spanning op een materiaal dat niet kan meegeven.
Daarna gaat droog voor nat. Veeg de vloerplaat, haal met een zachte borstel of een stofzuiger met borstelmondstuk het stof van boven naar beneden weg en neem de rookpijp mee, want op het liggende stuk en in de bocht ligt vaak de dikste laag.
Pas als er geen los stof, as of roet meer op zit, pak je een licht vochtige doek. Wat je dan nog ziet zijn de echte vlekken, en die zijn meestal kleiner dan het eerst leek.
Werk ook van glas naar lak. Druppels glasreiniger lopen naar beneden, en op lak die je al hebt gedaan laten ze een rand achter.
Leg een oude handdoek op de vloerplaat voordat je begint. As en roet die van de bovenplaat vallen, komen dan op de doek terecht en niet in de voeg van een stenen haardplaat of in het kleed ervoor.
Haal de as eruit voordat je de buitenkant doet, maar gooi hem niet meteen weg. As kan dagen nagloeien zonder dat je het ziet, dus bewaar hem in een metalen emmer met deksel, buiten op een stenen ondergrond.
Vlekken herkennen aan hun kleur en hun plek
Een vlek op een kachel vertelt waar hij vandaan komt, en dat bepaalt of je hem kunt wegpoetsen. Een deel van wat er als vuil uitziet, is schade aan de lak of het metaal, en daar maakt schrobben het alleen groter.
Voel eerst of de vlek glad of ruw is. Vuil ligt op het oppervlak en voelt als een laagje; verbrande lak en roest zitten in het oppervlak en voelen dof, poederig of korrelig.
Kijk daarna naar de plek. Een vlek boven de deur heeft met rook te maken, een kring op de bovenplaat met wat erop heeft gestaan, en grijze plekken op het heetste deel van de romp met temperatuur.
Een waterketel of een pan op de bovenplaat laat twee soorten kringen achter. Op lak is dat kalk van overgekookt water, op kaal gietijzer roest van het condens dat onder de koude bodem neerslaat zolang de ketel nog opwarmt.
De tabel gaat van wat je ziet naar wat het is. Lees de laatste kolom voordat je begint, want daar staat wat de vlek groter maakt.
| Wat je ziet | Wat het is | Wat werkt | Wat het erger maakt |
|---|---|---|---|
| Grijze of wittige doffe plekken in zwarte lak, bovenop of rond de deur | Verbrande lak: de plaat is heter geworden dan de lak verdraagt | Licht opschuren, ontvetten en bijspuiten met hittebestendige kachellak; daarna minder heet stoken | Schrobben, een schuurspons of zwarte schoenpoets |
| Bruine, glimmende, kleverige streep boven de deur | Teer uit rook die bij het openen van de deur ontsnapte | Kachelglasreiniger of een milde ontvetter op de doek, eerst op een onzichtbare plek | Droog wrijven, want teer smeert uit |
| Zwarte vegen die afgeven op je vingers | Roet, meestal van handen, handschoenen of houtblokken | Droog opnemen met een droogspons of de stofzuiger | Een natte doek, die maakt er een zwarte film van |
| Grijze waas na het afnemen | Opgedroogde natte as of zeepresten in de matte lak | Nog een keer met schoon lauw water en direct droog nawrijven | Meer zeep, want de film wordt alleen dikker |
| Witte kring op de bovenplaat | Kalk uit water van een ketel of een plantenspuit | Lauw water met een druppel afwasmiddel; op emaille sterk verdunde azijn | Azijn laten staan op kaal gietijzer, dat gaat daarvan roesten |
| Oranje of bruine korrelige plekjes op gietijzer | Roest door vocht in de stookpauze of door nat schoonmaken | Fijne staalwol of een messing borstel, daarna kachelpotlood of kachellak | Afnemen met een natte doek en laten opdrogen |
| Donkere vlekken op speksteen | Vet van handen, olie, of een plek die nat is geweest | Een natte plek laten opdrogen; een vetvlek wegschuren met fijn schuurpapier | Een olieproduct of een vette reiniger |
| Blauwe of gouden verkleuring op rvs bij de deur | Een oxidelaag die door de hitte ontstaat | Deels weg te halen met een rvs-reiniger, maar hij komt bij stoken terug | Schuurmiddel, dat krast het rvs |
| Bruine druppel of streep bij een naad van de rookpijp | Condensaat met teer dat uit het kanaal lekt | Afnemen en het kanaal laten nakijken | Alleen poetsen, want de oorzaak zit binnenin |
| Haarscheurtjes of een afgesprongen plek in emaille | Een temperatuurschok of een stoot | Het kale metaal afdekken met hittebestendige lak zodat het niet roest | Schrobben langs de rand, want dan springt er meer af |
Het glas en de deurrand, van buiten en van binnen
De ruit in de deur is glaskeramiek en geen gewoon glas. Hij kan honderden graden hebben en een grote temperatuursprong aan, maar hij krast net zo makkelijk als gewoon glas, en in fijne krassen hecht roet zich daarna sneller.
De buitenkant van de ruit krijgt vingers en stof, en die bakken bij de volgende stookbeurt in. Spuit de glasreiniger op de doek en niet op het glas, want wat langs de ruit naar beneden loopt, trekt in het deurkoord en laat op de lak een rand achter.
Het werkt hetzelfde als wanneer je een spiegel zonder strepen poetst: de ene doek maakt los, een tweede droge doek neemt het weg voordat het opdroogt.
Aan de binnenkant zit roet en aanslag. Doop een vochtig propje keukenpapier in de witte as uit de kachel en wrijf in rondjes: de fijne as schuurt zacht en is basisch genoeg om de aanslag los te weken, en daarna neem je na met een schone vochtige doek en wrijf je droog.
Wordt de ruit na één avond stoken al grijs of zwart, dan ligt dat niet aan je schoonmaakbeurt. Een kachel houdt de ruit schoon met een luchtstroom langs de binnenkant, de ruitspoeling, en die werkt alleen met de luchtschuif open en met droog hout; waarom hout onder de 20 procent vocht het verschil maakt, staat bij de woonkamer met een haard.
Neem de deurrand meteen mee. Het koord rond de deur is van glasvezel en hoort droog te blijven, dus borstel je het alleen af en voel je of het nog veert.
Doe daarna de papiertest: klem een strook papier tussen deur en kachel en sluit de deur. Trek je het papier er zonder weerstand uit, dan sluit het koord op die plek niet meer, en die test herhaal je aan alle vier de zijden.
Maak de ruit nooit schoon terwijl de kachel nog warm is. De reiniger droogt dan in een paar seconden op tot een waas, en die bakt bij de volgende stookbeurt vast in het glas.
Roest, verbrande lak en bijwerken met kachellak
Lak op een kachel is geen verf zoals op een kozijn. Het is een lak op siliconenbasis die pas bij de eerste stookbeurten uithardt, en hij wordt dun opgebracht omdat een dikke laag bij verhitting blaasjes trekt.
Dat maakt hem kwetsbaar voor alles wat schuurt. Twee lagen zijn samen ongeveer 0,05 mm, de helft van een vel printpapier, en een groene schuurspons is daar in een paar halen doorheen.
Onder die lak ligt kaal staal of gietijzer, en dat roest zodra het vochtig wordt. Een kale plek is dus geen schoonheidsfout die kan wachten: laat je hem een zomer zitten, dan zit er in het najaar een roestrand omheen.
Kleine roestplekjes op gelakt metaal haal je weg met fijne staalwol of een messing borstel, alleen op de plek zelf. Neem daarna het stof af, ontvet met spiritus op een doek en werk de plek bij met hittebestendige kachellak in dezelfde kleur en glansgraad.
Plak het glas, het koord en de greep af, dek de vloer en de muur af en spuit twee dunne lagen op de afstand die op de bus staat, meestal 20 tot 30 cm. De lak hardt uit bij het eerste vuur, dus stook dan eerst klein, zet de ramen open en reken op rook en een scherpe lucht terwijl de lak uitdampt.
Kaal gietijzer zonder lak krijgt kachelpotlood. Die grafietpasta vult de poriën, geeft een donkere metaalglans en houdt vocht tegen; je wrijft hem dun uit op een koude kachel en poetst hem na met een droge borstel. Op lak hoort hij niet, want daar blijft hij als glimmende vegen liggen die bij het volgende vuur roken.
Zet de spuitbus een paar minuten in een emmer lauw water, niet heet, voordat je spuit. Een lauwe bus vernevelt fijner en gelijkmatiger, zodat je twee dunne lagen haalt in plaats van één dikke die bij het inbranden gaat bladderen.
De muur, de rookpijp en de vloerplaat rond de kachel
Boven een kachel wordt de muur na een stookseizoen grijs, ook als er nooit rook uit de deur kwam. Warme lucht stijgt langs de kachel en de pijp op, neemt fijn stof mee en zet dat af op het koelere oppervlak van de muur en het plafond, op dezelfde manier als de grijze strepen boven een radiator.
Neem dat stof eerst droog af met een droogspons of een zachte stofborstel, want een natte doek veegt het in matte muurverf. Blijft er een waas, dan heb je bij overschilderen eerst een isolerende grondlaag nodig, anders slaat het grijs door de nieuwe verf heen.
De rookpijp is meestal gelakt staal en krijgt dezelfde behandeling als de romp. Het liggende stuk en de bocht vangen het meeste stof, en dat is ook wat je als eerste ruikt als je in het najaar weer stookt.
Een vloerplaat van gehard glas of gelakt staal veeg je eerst en neem je pas daarna af, want in as zitten korrels die bij wrijven krassen trekken. Een plaat van natuursteen krijgt lauw water met een ph-neutrale reiniger, en nooit azijn of ontkalker.
Wat naast de kachel staat, vangt ook as en stof. Hoe ver de bank en de fauteuils van het vuur af staan bepaalt hoeveel ervan op de bekleding komt en hoe snel die uitdroogt, en een stoel van kunstleer die dichtbij staat neem je af zoals bij het schoonhouden van nepleer.
Houd de strook van 80 tot 100 cm voor de deur vrij van kleed en houtmand, want daar valt as naar buiten als je bijlegt. Bij het inrichten van de rest van de woonkamer is dat de ene strook vloer die je niet meerekent, en het vegen na een stookavond blijft zo werk van een minuut.
Hoe vaak welk onderdeel een beurt krijgt
Een kachel die in het stookseizoen bijna elke avond brandt, heeft een kort en een lang ritme nodig. Het korte ritme voorkomt dat stof inbrandt, het lange brengt het metaal zonder roest door de vochtige zomer.
Het korte ritme kost een paar minuten: de vloerplaat vegen na het bijleggen en het stof van de bovenplaat nemen voordat je aansteekt. Stof dat er bij het aansteken nog ligt, verschroeit zodra de plaat warm wordt en ruikt de hele avond.
Op de bodem van de vuurhaard mag een laagje as van 1 tot 2 cm blijven liggen, want hout brandt beter op een aslaag dan op kale bekleding. Heeft je kachel een rooster met een aslade, leeg die dan voordat de as tegen het rooster aankomt, anders stroomt er geen lucht meer onder het rooster door om het te koelen en brandt het krom.
Laat de as een paar dagen afkoelen in de metalen emmer met deksel en doe hem pas daarna in een dichtgeknoopte zak bij het restafval; of houtas bij het gft mag, verschilt per gemeente. Een zak met as die nog niet koud was, smelt een gat in een kunststof binnenbak en laat een brandlucht achter die je eruit krijgt zoals bij een prullenbak die blijft ruiken.
Het lange ritme valt aan het begin en het eind van het stookseizoen. In het voorjaar haal je alle as eruit, omdat as vocht aantrekt en tegen het metaal vasthoudt, en zet je de luchtschuiven op een kier zodat er de hele zomer lucht door de kachel blijft stromen.
| Onderdeel | Hoe vaak | Wat je doet | Waarom dan |
|---|---|---|---|
| Vloerplaat | Na elke stookavond | Droog vegen met stoffer en blik | As en splinters krassen onder je voeten in glas en lak |
| Bovenplaat, romp en rookpijp | Wekelijks in het stookseizoen en voor het eerste vuur | Droog afnemen met een zachte borstel of doek | Stof verschroeit en ruikt zodra de kachel warm wordt |
| Ruit, buitenzijde | Als er vingers op staan, meestal wekelijks | Glasreiniger op een doek en droog nawrijven | Huidvet bakt bij de volgende stookbeurt vast |
| Ruit, binnenzijde | Als het zicht grijs wordt | Vochtig keukenpapier in witte as, daarna nawrijven | Wordt hij binnen een avond zwart, kijk dan naar het hout en de luchtschuif |
| Aslade | Voordat de as tegen het rooster komt | Legen in een metalen emmer met deksel | Het rooster koelt op de lucht die eronderdoor stroomt |
| Deurkoord | Begin en eind van het stookseizoen | Papiertest aan alle vier de zijden | Een lekkend koord laat rook langs de deur en maakt het vuur slecht te regelen |
| Lak en kaal gietijzer | Nakijken aan het eind van het seizoen, bijwerken voor het eerste vuur | Roest weghalen, dan kachellak of kachelpotlood | Kaal metaal roest in de vochtige zomermaanden |
| Muur boven de kachel | Eens per stookseizoen | Droogspons of zachte stofborstel | Het stof zit los zolang je het niet nat maakt |
| Rookkanaal | Minstens eens per jaar zolang je stookt | Laten vegen door een schoorsteenveger | Roet en teer in het kanaal zijn de brandstof van een schoorsteenbrand |
Zo maak je de buitenkant in een uur schoon
De volgorde gaat van droog naar nat en van boven naar beneden, zodat je geen vuil verplaatst naar een plek die al schoon is.
-
Controleer of de kachel helemaal koud is
Tik met de rug van je hand kort op de bovenplaat. Voelt die niet warmer dan je hand, dan kun je beginnen; bij een speksteenkachel wacht je vaak tot de dag na het stoken, omdat de steen zijn warmte zo lang vasthoudt.
-
Haal de as eruit en leg een doek op de vloerplaat
Schep de as in een metalen emmer met deksel en zet die buiten op steen. Een oude handdoek op de vloerplaat vangt wat er straks van de bovenplaat valt, zodat je dat niet in een voeg of een kleed wrijft.
-
Neem stof, as en roet droog weg van boven naar beneden
Begin bij de rookpijp, dan de bovenplaat, de zijkanten en als laatste de voet, met een zachte borstel of een stofzuiger met borstelmondstuk. Roet neem je op met een droogspons, omdat een natte doek het uitsmeert tot een film.
-
Poets de ruit, eerst binnen en dan buiten
Binnen werk je met vochtig keukenpapier in witte as, buiten met glasreiniger op de doek. Het glas gaat voor de lak, omdat druppels naar beneden lopen en op een schone romp een rand zouden achterlaten.
-
Neem vlekken nat af met een middel dat bij het materiaal past
Op lak en gietijzer lauw water met een druppel afwasmiddel, op emaille een mild sop, op natuursteen een ph-neutrale reiniger. Een teerstreep boven de deur krijgt kachelglasreiniger op de doek, na een test op een plek die je niet ziet.
-
Wrijf alles meteen droog, vooral kaal gietijzer
Neem elk nat vlak binnen een minuut na met een droge doek. Opgedroogd water laat op lak kalkranden achter en op kaal gietijzer staan binnen een dag de eerste roestpuntjes.
-
Controleer het deurkoord met een strook papier
Klem een strook papier tussen deur en romp, sluit de deur en trek. Glijdt het papier er zonder weerstand uit, dan sluit het koord op die plek niet meer, en een koord dat rook doorlaat, legt de volgende teerstreep al klaar.
-
Werk roest en kale plekken bij voor het volgende vuur
Schuur roest weg met fijne staalwol, ontvet met spiritus, plak glas en koord af en spuit twee dunne lagen kachellak. Stook daarna eerst klein met de ramen open, want de lak hardt pas uit door de warmte en dampt daarbij uit.
Nalopen voordat je de kachel weer aansteekt
Uit de praktijk
Grijze plekken in zwarte lak die bij poetsen groter worden
Worden plekken op de bovenplaat of rond de deur grijs of wittig en voelen ze dof en een beetje poederig, dan is dat geen aanslag maar lak die heter is geworden dan hij verdraagt. Het bindmiddel is verbrand, en wat overblijft is los pigment dat bij elke veeg verder loslaat.
Poetsen maakt de plek daardoor alleen groter, en schoenpoets of kachelpotlood erover geeft een vlek die bij het volgende vuur rookt. Wat werkt is de plek licht opschuren, ontvetten en bijspuiten met hittebestendige lak.
Komt de plek na een seizoen op dezelfde plaats terug, dan wordt de kachel te heet gestookt: te veel hout in één keer, of de luchtschuif te lang wijd open. Een magnetische kachelthermometer op de bovenplaat laat zien wanneer je over de grens van het toestel gaat.
Een bruine streep boven de deur die na elke stookavond terug is
Een bruine, glimmende streep op de rand boven de deur ontstaat op het moment dat de deur opengaat. Is de trek dan zwak, dan komt er rook naar buiten langs die rand, en de teer daarin condenseert op het metaal dat koeler is dan de rook.
Wegpoetsen helpt precies één avond. Het stopt pas als er bij het openen genoeg trek staat: zet de luchtschuif een minuut vooraf helemaal open, open de deur eerst een paar centimeter en leg bij als het vuur is teruggezakt tot gloeiende kolen.
Komt de streep daarna nog steeds terug, dan zit de oorzaak in het hout of het kanaal. Nat hout geeft meer rook en minder trek, en een kanaal dat aan een veegbeurt toe is, trekt slechter.
Roestplekjes op het gietijzer na de stookpauze
Oranje puntjes onder aan de romp, op de aslade of rond de poten betekenen dat de kachel de zomer vochtig heeft gestaan. Een koude kachel staat via het kanaal in open verbinding met de buitenlucht, en vochtige lucht die door het kanaal zakt, slaat neer op het koude metaal.
As in de aslade maakt het erger, omdat as vocht aantrekt en het tegen het metaal vasthoudt. Een aslade roest daardoor vaak van binnenuit, op de plek die je het minst ziet.
Wat helpt is lucht: alle as eruit aan het eind van het seizoen, de luchtschuiven op een kier en de deur niet helemaal vergrendeld. Plekjes die toch ontstaan, wrijf je met fijne staalwol weg voordat de roest onder de lak doorkruipt.
Veelgemaakte fouten
Schoonmaken terwijl de kachel nog lauw is
Een gietijzeren of speksteen romp die aan de buitenkant lauw aanvoelt, is aan de binnenkant nog veel warmer en warmt het water op je doek op tot het verdampt. Het water laat kalkkringen achter en een schoonmaakmiddel bakt vast in de lak.
Met een schuurspons over de lak gaan
Kachellak is ongeveer 0,05 mm dik, de helft van een vel printpapier. De groene kant van een schuurspons of een prop staalwol gaat daar in een paar halen doorheen, en het kale metaal eronder gaat roesten.
Roet met een natte doek wegvegen
Roet bestaat uit losse koolstofdeeltjes die droog loskomen. Met water erbij wrijf je ze uit tot een zwarte film die dieper in de matte lak trekt, en die krijg je daarna alleen met meerdere beurten weer weg.
Ovenreiniger of ontkalker buiten op de kachel gebruiken
Ovenreiniger is sterk bijtend en kan lak dof maken, het deurkoord aantasten en aluminium sierranden laten verkleuren. Ontkalker en azijn etsen een vloerplaat van kalksteen of hardsteen blijvend mat en laten op kaal gietijzer juist roest achter.
Kachelpotlood op gelakt metaal smeren
Kachelpotlood is bedoeld voor onbehandeld gietijzer, waar het in de poriën trekt. Op lak blijft het als een glimmende laag liggen die afgeeft op je handen en bij het volgende vuur rookt en ruikt.
Groene zeep laten zitten op een kachel die daarna brandt
Groene zeep is mild, maar het vet erin blijft als film op matte lak achter als je niet naspoelt. Bij de eerste stookbeurt verkleurt die film tot een bruinige, plakkerige waas, dus gebruik je hem sterk verdund en neem je na met schoon water.
Veelgestelde vragen
Hoe maak je de buitenkant van een houtkachel schoon?
Wacht tot de kachel helemaal koud is en begin droog: veeg de vloerplaat en neem stof, as en roet met een zachte borstel of een stofzuiger met borstelmondstuk van boven naar beneden weg. Daarna neem je de vlekken af met een licht vochtige doek en lauw water met een druppel afwasmiddel, en je wrijft alles meteen droog.
Op gelakt metaal komt geen schuurspons, staalwol of ovenreiniger. Emaille krijgt een mild sop, speksteen schuur je met fijn schuurpapier en natuursteen neem je af met een ph-neutrale reiniger.
Welk schoonmaakmiddel gebruik je voor een zwarte gelakte kachel?
Voor bijna al het vuil op zwarte kachellak volstaat lauw water met een druppel afwasmiddel op een zachte doek, gevolgd door een droge doek. De lak is op siliconenbasis en maar een paar honderdste millimeter dik, dus alles wat schuurt of oplost, gaat er rechtstreeks doorheen.
Een teerstreep boven de deur mag je aanpakken met een kachelglasreiniger of een milde ontvetter op de doek, na een test op een onzichtbare plek. Thinner, aceton, ovenreiniger en schuurmiddel horen niet op lak.
Mag je groene zeep gebruiken op een houtkachel?
Ja, maar sterk verdund en met naspoelen. Groene zeep is mild, maar het vet dat erin zit blijft als dunne film op matte lak liggen, en die film verkleurt bij de volgende stookbeurt tot een bruinige waas die ook ruikt.
Neem een theelepel op een emmer lauw water, neem daarna na met een doek met schoon water en wrijf droog. Op kaal gietijzer laat je hem weg, want daar is het water het probleem en niet het vuil.
Hoe krijg je roest van een gietijzeren kachel af?
Wrijf de roest weg met fijne staalwol of een messing borstel, alleen op de plek zelf, en neem het stof af met een droge doek. Is de kachel gelakt, dan ontvet je met spiritus en spuit je twee dunne lagen hittebestendige kachellak in dezelfde kleur, die uithardt bij het eerste kleine vuur.
Is het gietijzer onbehandeld, dan wrijf je er dun kachelpotlood over en poets je dat na met een droge borstel. Laat de plek daarna droog, want nieuw vocht zet de roest direct weer in gang.
Hoe maak je een geëmailleerde kachel schoon zonder de glans te beschadigen?
Emaille is een glaslaag op metaal en verdraagt lauw sop met afwasmiddel en een zachte doek prima. Schuurmiddel en de ruwe kant van een spons maken de glans dof, en die krijg je daarna niet meer terug.
Kalkkringen haal je weg met sterk verdunde azijn, na een test op een plek die je niet ziet, en daarna neem je na met schoon water. Werk alleen op een koude kachel: koud water op warm emaille kan haarscheurtjes geven.
Hoe maak je een speksteenkachel schoon?
Speksteen neem je droog af met een zachte doek of borstel. De steen is zacht en een beetje poreus, dus vet van handen of een olieproduct trekt erin en geeft een donkere plek, terwijl een plek die alleen nat is geweest vanzelf weer oplicht als hij droogt.
Vetvlekken en krassen schuur je weg met fijn schuurpapier, korrel 180 of fijner, in één richting en met weinig druk. Neem het slijpstof daarna droog af, en wacht met schoonmaken tot de steen helemaal koud is, want speksteen houdt zijn warmte lang vast.
Hoe krijg je het glas van de houtkachel weer helder?
Aan de binnenkant werkt een vochtig propje keukenpapier gedoopt in witte as uit de kachel: de fijne as schuurt zacht en weekt de aanslag los. Neem daarna na met een schone vochtige doek en wrijf droog.
Aan de buitenkant spuit je glasreiniger op de doek en niet op het glas, zodat er niets in het deurkoord loopt. Wordt de ruit binnen een avond weer zwart, dan zit de oorzaak in nat hout of een luchtschuif die te ver dicht staat.
Waarom stinkt de kachel bij de eerste keer stoken na de zomer?
Meestal is het stof dat een zomer lang op de bovenplaat, de rookpijp en in de bocht heeft gelegen en nu verschroeit. Dat ruikt scherp en een beetje verbrand en is na een of twee stookavonden weg.
Neem daarom voor het eerste vuur alles droog af, de rookpijp inbegrepen, en stook de eerste keer klein met een raam open. Heb je in de zomer lak bijgewerkt, dan dampt die bij dat eerste vuur ook uit, en dat geeft rook en een chemische lucht.
Hoe krijg je de grijze waas van de muur boven de kachel weg?
Die waas is stof dat met de opstijgende warme lucht is meegekomen en op de koelere muur is neergeslagen. Neem het droog af met een droogspons of een zachte stofborstel, want met een natte doek veeg je het in de matte verf.
Blijft er een grijze schaduw over, dan helpt alleen overschilderen. Zet dan eerst een isolerende grondlaag, anders trekt het grijs door de nieuwe muurverf heen.
Hoe vaak maak je de buitenkant van een houtkachel schoon?
In het stookseizoen veeg je de vloerplaat na elke stookavond en neem je de bovenplaat, de romp en de rookpijp wekelijks droog af, en in elk geval voor je aansteekt als er stof op ligt. De ruit doe je als er vingers op staan.
Aan het begin en eind van het seizoen komt er een grotere beurt bij: alle as eruit, het deurkoord testen, roest en kale plekken bijwerken en de luchtschuiven voor de zomer op een kier.
Kun je een houtkachel zelf opnieuw in de lak zetten?
Ja, met hittebestendige kachellak uit een spuitbus. Schuur losse lak en roest weg, ontvet met spiritus, plak glas, koord en greep af en dek de omgeving af, en spuit dan twee dunne lagen op de afstand die op de bus staat.
Bij een hele kachel werk je in een goed geventileerde ruimte en houd je de lagen dun, want een dikke laag gaat bij verhitting bladderen. De lak hardt uit bij het eerste vuur, dus stook dan klein en met de ramen open.
Wanneer je beter een vakman belt
De buitenkant schoonmaken doe je zelf, maar een paar dingen die je daarbij tegenkomt niet. Een kachel of haard van voor 1994 kan asbest bevatten in het deurkoord, in afdichtplaatjes of in een plaat achter het toestel; een wit of lichtgrijs koord dat pluist of een vezelige plaat borstel en schuur je daarom niet, maar laat je eerst onderzoeken door een gecertificeerd bedrijf.
Een scheur in gietijzer of in de ruit betekent dat er rook en koolmonoxide langs kunnen, en dan stook je niet tot het onderdeel is vervangen. Bruine druppels bij een naad van de rookpijp zijn condensaat uit het kanaal: laat dat nakijken door een schoorsteenveger of installateur, en laat het kanaal hoe dan ook minstens eens per jaar vegen zolang je stookt.