Onkruid weg: wat werkt, wat mag en wat de grond kapot maakt

Zaadonkruid of wortelonkruid: dat verschil bepaalt alles

Onkruid is een verzamelnaam voor alles wat opkomt waar je het niet hebt gezet, en juist daarom werkt één vaste aanpak nooit. Het onderscheid dat er wel toe doet, zit onder de grond. Onkruid tussen tegels, in grind en langs de oprit hoort bij het gewone onderhoud van de tuin en het terras rond het huis, en het komt altijd terug op dezelfde paar plekken.

Zaadonkruid kiemt elk jaar opnieuw uit zaad dat aanwaait of al in de bovenlaag ligt. Straatgras, muur en de kiemplanten in grind horen daarbij. Haal je het blad weg voordat de plant bloeit, dan is die plant klaar en gaat het verder om de volgende lichting.

Wortelonkruid slaat voedsel op onder de grond, in een penwortel of in wortelstokken die zijwaarts uitlopen. Paardenbloem en weegbree zitten in de eerste groep, zevenblad, hondsdraf en brandnetel in de tweede. Blad weghalen is bij die soorten niet meer dan maaien: de plant loopt binnen twee tot vier weken opnieuw uit vanuit dezelfde wortel.

Elke methode hieronder raakt of het blad, of de wortel, of de groeiplaats. Kokend water en een brander doen het eerste, een steker het tweede, en de voeg schoonkrabben het derde. Weet je niet welke soort je voor je hebt, dan kun je per plek en per soort opzoeken welke methode daar werkt en wat er wettelijk mag.

Wat er staat	Hoe het zich vermeerdert	Wat er dan werkt	Wat je daarna kunt verwachten
Mos op tegels en in het gazon	Sporen, op alles wat vochtig en dicht blijft	Vegen, krabben of heet water; in gras verticuteren	Komt terug zolang de plek nat en schaduwrijk blijft
Straatgras en ander gras in de voeg	Zaad, meerdere lichtingen per seizoen	Voeg krabben, daarna twee keer per jaar vegen	Vier tot acht weken schoon na een veegronde
Paardenbloem en weegbree	Penwortel, plus zaad dat overwaait	Steker, met 10 tot 15 cm wortel eronder vandaan	Weg is weg zolang de hele wortel meekomt
Zevenblad en hondsdraf	Wortelstokken die ondergronds uitlopen	Elke 2 tot 3 weken alles eraf halen, twee seizoenen door	Een wortelstukje van 1 cm loopt gewoon weer uit
Brandnetel	Wortelstokken en zaad	Uitgraven met handschoenen, wortelnet compleet mee	Hitte en vlam doen hier alleen het blad
Klaver in het gazon	Uitlopers die over de grond kruipen	Uitsteken en het gras op 4 tot 5 cm laten staan	Komt op in kort gemaaid, stikstofarm gras
Kiemplanten in grind of split	Zaad dat landt op het blad tussen de stenen	Blad eruit harken, jonge planten branden	Blad weghalen in het najaar scheelt de volgende lichting

Werkt zout tegen onkruid, en wat gebeurt er precies

Op het blad werkt het, en snel. Zout trekt door osmose vocht uit de cellen: zodra het oplost in de film water op en rond de plant, staat er buiten de wortelharen een hogere zoutconcentratie dan erbinnen, en dan loopt het water de verkeerde kant op. Jong onkruid tussen tegels hangt daardoor binnen een dag slap en is na enkele dagen bruin.

Wat je dan ziet, is het bovengrondse deel. Het zout dringt zelden dieper dan de bovenste centimeters door voordat de eerste regen het verder verdeelt, en dat is precies de laag waarin een penwortel of een wortelstok niet zit. Wortelonkruid staat er om die reden na twee tot vier weken weer, en dan vaak vanaf dezelfde plek.

Zout water tegen onkruid werkt langs dezelfde weg, alleen verplaatst een opgeloste dosis zich sneller. Een emmer pekel over een voeg loopt via het verhang van het terras naar de laagste kant en zakt daar weg. Wie zout strooit tegen onkruid tussen de tegels houdt het korrelig, wat op de plek zelf beter controleerbaar lijkt, tot het gaat regenen.

De tweede beperking is dat zout niet kiest. Het onderscheidt geen straatgras van een buxus of van de haag van de buren: alles waarvan de wortels in die strook grond komen, krijgt dezelfde uitdrogende werking. Wat het bestrijden van onkruid met zout daarna in de bodem achterlaat, is een tweede en groter probleem.

Wat zout achterlaat in de grond en in de bestrating

Zout breekt niet af. Een onkruidmiddel dat door bacteriën wordt afgebroken is na verloop van tijd weg, maar natriumchloride blijft natriumchloride tot het wegspoelt naar het grondwater of via de kolk naar het riool. Zolang het in de bovenlaag zit, zit het ook op de plek waar wortels groeien.

Het mechanisme daaronder heet verzilting. Natrium duwt calcium en magnesium van de bodemdeeltjes af, en juist die twee houden kleiplaatjes in kruimels bij elkaar. Zonder die kruimelstructuur slaat de grond dicht, zakt water niet meer weg en blijft er na regen een plas staan op de plek waar je wilde dat er niets groeide. Op een zandgrond spoelt het sneller uit dan op klei of leem, dus hoe lang je het merkt, verschilt per tuin.

De chloridekant van hetzelfde molecuul richt zich op wat er om de tuin heen staat. Chloride dringt in beton en metselwerk en tast het wapeningsstaal aan, en dat is dezelfde reactie waardoor strooizout dat voor gladheid bedoeld is viaducten en parkeerdekken beschadigt. Een terras ligt meestal tegen de fundering van het huis aan.

De tabel hieronder zet per ondergrond wat er gebeurt naast hoe lang je het ziet.

Waar het zout terechtkomt	Wat het daar doet	Hoe lang je dat merkt
Voeg van een terras op een zandbed	Zakt met de eerste regen door naar de straatlaag en de grond eronder	Tot het is uitgespoeld; op zand sneller dan op klei
Grind of split	Zakt vrijwel meteen weg, want er is geen laag die het vasthoudt	Bereikt de wortelzone van alles binnen een paar meter
Rand van het gazon	Gras verkleurt van de rand af en verbrandt binnen enkele dagen	Kale strook die pas herstelt na doorspoelen en inzaaien
Border met vaste planten	Wortels nemen minder vocht op, blad verdroogt vanaf de bladrand	Een seizoen of langer, en herbeplanten mislukt vaak
Tegen de fundering of een betonvloer	Chloride dringt het beton in en tast het wapeningsstaal aan	Zichtbaar na jaren, als afspattend beton en roestsporen
Straatkolk, goot of sloot	Loopt ongefilterd naar het riool of het oppervlaktewater	Buiten je eigen tuin, en niet meer terug te halen
Klei- en leemgrond	Natrium verdringt calcium, de kruimelstructuur slaat dicht	Plassen na regen; het herstel kost seizoenen

Zoutschade herkennen en wat er nog aan te doen is

Zoutschade ziet er anders uit dan droogteschade, en het verschil zit in de vorm van de vlek. Droogte vlekt onregelmatig over een heel perk; zout tekent een strook die de afwatering volgt. Een bruine band van 20 tot 50 cm langs de lage kant van een terras, terwijl het gras drie meter verderop groen is, wijst op iets dat met het regenwater is meegelopen.

Bij planten begint het aan de bladrand: eerst een smalle bruine zoom, daarna krult het blad en valt het af, terwijl de nerf nog groen is. Op de grond zelf kan na een droge periode een lichte, witte aanslag verschijnen waar het opgeloste zout met het opstijgende vocht mee naar boven is gekomen.

Wat helpt is doorspoelen met veel water, en dat kan alleen als het water ook weg kan. Op zand werkt een paar keer flink doorgieten, op dichtgeslagen klei zakt dat water niet weg en spoel je niets uit. Daar begint het herstel met de bodem weer open maken, bijvoorbeeld door hem voorzichtig los te steken en er compost doorheen te werken.

In de landbouw wordt op verzilte grond kalk- of gipshoudend materiaal gebruikt, omdat het calcium daaruit het natrium van de bodemdeeltjes verdringt en het zout daarna kan uitspoelen. In een tuin is dat een aanpak van seizoenen en geen weekendklus; de hoeveelheid hangt af van de grondsoort en van hoeveel er is gestrooid. Grond in een plantenbak of een verhoogd bed is sneller vervangen dan schoongespoeld. Wat er precies in de bodem gebeurt na een behandeling met zout, bepaalt hoe lang die plek onbruikbaar blijft.

Waarom zout en azijn tegen onkruid niet mogen

De regel is eenvoudiger dan mensen denken, en hij gaat niet over het product maar over het gebruik. Zodra je iets inzet om planten dood te maken, is het volgens de wet een gewasbeschermingsmiddel. De Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden staat alleen middelen toe die het Ctgb voor dat gebruik heeft toegelaten, en zout heeft die toelating nooit gehad.

Dat zout gewoon in de winkel ligt, zegt daar niets over. Keukenzout is toegelaten als voedingsmiddel, veevoederzout als veevoer en strooizout alleen voor gladheidsbestrijding. Wie onkruid zout wil kopen, koopt dus altijd een product dat voor iets anders is toegelaten, en zout als onkruidverdelger gebruiken valt daarmee buiten de wet. De NVWA houdt hier toezicht op en kan een boete opleggen.

Voor azijn en schoonmaakazijn geldt hetzelfde en om dezelfde reden. Azijnzuur brandt bij contact het blad weg, laat de wortel leven en vreet kalkhoudende materialen aan zoals travertijn, kalksteen en kalkhoudende voegmortel. Het breekt sneller af dan zout, dus de bodemschade is kleiner, maar het verbod is even hard.

Er is één uitzondering aan de middelenkant. Een fles met een Ctgb-toelatingsnummer op het etiket mag je gebruiken voor precies de toepassing die daar staat, bijvoorbeeld een middel op basis van pelargonzuur. Dat werkt alleen waar het op valt en niet via de wortel, dus wortelonkruid staat er na twee tot vier weken weer.

Middel	Wat er in de tuin gebeurt	Wat de regels zeggen	Wat je in plaats daarvan doet
Zout in alle vormen	Blad droogt uit, wortel leeft, natrium blijft in de grond achter	Geen toelating als onkruidbestrijder, dus dat gebruik is verboden	Kokend water of een brander op dezelfde plek, en de voeg krabben
Azijn en schoonmaakazijn	Blad verbrandt, wortel loopt na 1 tot 3 weken weer uit, kalksteen wordt aangetast	Toegelaten als levensmiddel en schoonmaakmiddel, niet tegen onkruid	Stoom of heet water doet hetzelfde en mag wel
Chloor, bleek, soda en gootsteenontstopper	Verbrandt blad, tast voegmortel en zink aan, en vormt in de voeg opnieuw chloride en natrium	Niet toegelaten om planten mee te doden; voor groene aanslag geldt het etiket	Borstel en water tegen aanslag, krabber en kokend water tegen onkruid
Glyfosaat	Wordt door het blad opgenomen en doodt ook de wortel, maar spoelt op verharding af naar het riool	Niet toegelaten voor particulier gebruik; op verhardingen geldt sinds maart 2016 een verbod voor professionals	Wortel eruit steken, of de plek een seizoen afdekken met karton en 10 cm snippers
Middel met Ctgb-toelatingsnummer, bijvoorbeeld pelargonzuur	Blad is binnen een dag geel; de wortel blijft leven	Mag, maar alleen voor de toepassing die letterlijk op het etiket staat	Controleer het nummer in de toelatingendatabank voordat je iets koopt

Onkruid tussen tegels zit niet in het zand maar in de vuillaag

Hier zit het misverstand dat de meeste terrassen vol houdt. Onkruid tussen tegels wortelt niet in de straatlaag van 4 tot 5 cm zand eronder, maar in het laagje van blad, stuifzand en gruis dat zich bovenin de voeg heeft opgehoopt. Dat is de zwarte, iets vochtige laag die je ziet zodra je er met een mesje doorheen gaat.

Die laag is ongeveer 10 tot 20 mm dik en houdt vocht vast, precies wat een kiemplant nodig heeft. Zout tussen tegels doodt wat daarin groeit en laat de laag zelf liggen, dus het volgende zaad vindt dezelfde groeiplaats terug, en dat verandert niet met de hoeveelheid die je strooit. Een voegenkrabber haalt het groen en die laag in één beweging weg, en daarmee de reden dat het terugkomt.

Trek het haakse mesje door de voeg tot je het schone voegzand ziet en niet dieper, want als het zand eronder wegloopt gaan de stenen wiebelen en verzakken. Veeg het terras daarna leeg en vul de voegen aan met fijn split of straatzand. Op zachte natuursteen zoals travertijn of kalksteen krast staal: gebruik daar een houten of kunststof schraper.

Vegen is het onderhoud dat daarop volgt. Een harde straatbezem dwars over de voegen haalt het losse organische laagje weg voordat er iets in kan wortelen, en twee keer per jaar vegen scheelt meer werk dan één keer per jaar krabben.

Onkruid in grind en langs de oprit

Grind lijkt een onderhoudsvrije oplossing en is het tegendeel zodra er blad in valt. Tussen de stenen verzamelt zich in een paar jaar een laagje verteerd blad, en dat is de grond waarin het volgende zaad kiemt. Het grind zelf voedt niets; het blad doet dat wel.

Wie onkruid in grind met zout te lijf gaat, brengt het middel aan op de plek waar het het snelst wegzakt. Er is geen dichte laag die het vasthoudt, dus het spoelt tussen de stenen door naar de ondergrond en bereikt de wortels van de haag, de boom of de border ernaast. Een brander werkt hier juist goed: de stenen zelf branden niet en jonge kiemplanten tot 5 cm vallen in één beweging om.

Onder nieuw grind hoort waterdoorlatend geotextiel, met 10 tot 20 cm overlap tussen de banen en een paar centimeter omhoog langs de randen, onder een laag grind van 5 tot 8 cm. Dat doek houdt tegen wat van onderaf omhoogkomt en niets van wat er van bovenaf in zaait, dus het vervangt het jaarlijkse blad harken niet.

Langs een oprit staat meestal binnen een halve meter iets dat je wel wilt houden: gras, een haag, een boomspiegel. Dat maakt elke methode die zich verplaatst, ongeschikt op precies de plek waar mensen hem het liefst gebruiken. Krabben, vegen en een steker blijven binnen de strook waar je ze zet, en per plek en per soort kun je nazoeken wat daar werkt en hoe lang het wegblijft.

Wat wel werkt, en hoe lang het dan wegblijft

Onder elke methode zit dezelfde vraag: raakt hij het blad, de wortel of de groeiplaats. Blad weghalen geeft een resultaat van weken, de groeiplaats weghalen van maanden, en de wortel weghalen is het enige wat een plant echt stopt. De duur in de tabel gaat over een normaal terras of een gewone border, niet over een plek waar boven je hoofd een boom staat te zaaien.

Hitte werkt niet door hard verbranden maar door het vocht in de cellen te laten koken. Bij een brander houd je de vlam 1 tot 2 seconden boven de plant en ga je verder zodra het blad donkerder en glazig wordt; zwartgeblakerd blad betekent dat je te lang stil hebt gestaan. Kokend water uit de pan werkt op dezelfde manier, met als vuistregel een halve liter per pol, maar het koelt in de grond snel af en komt maar 2 tot 5 cm diep.

Een stoom- of heetwatermachine houdt water van rond de 100 graden langer op de voeg, waardoor de warmte ook de wortelhals net onder het oppervlak bereikt. Dat verklaart waarom het groen daar 6 tot 10 weken wegblijft in plaats van 3 tot 6. Zulke machines zijn per dag te huur en verdienen zich pas terug bij een lange oprit of een groot terras.

Bij handwerk telt de timing. Steek een dag na regen, want dan laat de grond de wortel los in plaats van hem af te breken, en neem bij een paardenbloem 10 tot 15 cm wortel mee. Vul het gat in een gazon met zand en graszaad, anders kiemt het volgende onkruid precies in dat kale plekje.

Methode	Waar het goed werkt	Hoe lang het wegblijft	Waar het op stukloopt
Kokend water uit pan of waterkoker	Tegels, voegen, langs een muur	3 tot 6 weken op mos en jong onkruid	Paardenbloem, zevenblad en brandnetel lopen weer uit
Onkruidbrander op gas	Tegels, grind en split	Met rondes in maart, mei en augustus een heel seizoen	Niet langs hout, onder een overkapping of bij droogte
Stoom of heet water met een machine	Tegels, grind, langs een schutting	6 tot 10 weken, dus 3 tot 4 rondes per seizoen	Penwortels en wortelstokken overleven ook dit
Onkruidsteker	Border, gazon, losse pollen overal	Blijvend als de hele wortel meekomt	Een achtergebleven stuk staat er na 3 tot 4 weken weer
Voegenkrabber	Voegen in bestrating en langs een muur	2 tot 4 maanden per ronde	Te diep krabben laat het voegzand weglopen
Straatbezem of onkruidborstel	Bestrating, als terugkerend onderhoud	4 tot 8 weken, afhankelijk van bladval	Een stalen borstel neemt voegzand mee en krast beton
Bodembedekkers planten	Borders en plekken onder struiken	Na twee seizoenen vrijwel geen nieuw zaadonkruid	Zevenblad groeit er dwars doorheen als het er al zit
Mulchlaag van schors of houtsnippers	Borders en boomspiegels	2 tot 3 jaar bij een laag van 5 tot 8 cm	Dunner dan 5 cm laat licht door en werkt niet
Gronddoek onder nieuw grind of bestrating	Alleen bij nieuwe aanleg	Tien jaar of langer tegen groei van onderaf	Houdt niets tegen wat van bovenaf in de voeg zaait
Verticuteren en bijzaaien	Mos in het gazon	Een seizoen, en langer als de oorzaak is aangepakt	Zonder bijzaaien kiemt het volgende onkruid in de kale plek
Middel met Ctgb-toelating op pelargonzuur	Verharding, volgens het etiket	2 tot 4 weken op wortelonkruid	Raakt alleen wat het aantikt; kinderen en dieren eraf tot het droog is

Wanneer je welke ronde doet

Onkruid bestrijden kost minder tijd als je het op vier of vijf momenten doet dan wanneer je wacht tot het opvalt. De reden is de zaadzetting: één paardenbloem die uitbloeit levert honderden nieuwe planten, en die staan volgend seizoen over je hele terras in plaats van in die ene voeg.

Het tweede ritme is de wortelvoorraad. Zevenblad en hondsdraf teren in als je ze elke twee tot drie weken kaalhaalt, omdat de plant elke keer opnieuw uit zijn reserve moet opstarten. Laat je ze een maand met blad staan, dan is die reserve weer aangevuld en begin je opnieuw.

Plan die momenten samen met de rest van het buitenonderhoud rond het huis, want krabben, vegen en blad ruimen vragen allemaal een droge dag en dezelfde bezem.

Voor het gazon zijn april en september de twee momenten dat verticuteren zin heeft, want dan is de bodem rond de 10 graden en kiemt het graszaad binnen een paar weken. Zaai daarna bij met ongeveer 15 tot 25 gram graszaad per vierkante meter.

Blijft er ondanks alles mos terugkomen onder een boom of een te dicht geworden haag, dan is de oorzaak schaduw en niet de methode. Uitdunnen helpt dan meer dan een extra veegronde, en wanneer dat per soort kan staat in de snoeikalender per boom en struik.

Wanneer	Wat je dan doet	Waarom juist dan
Maart	Eerste ronde branden of heet water over terras en oprit	Kiemplanten zijn nog geen 5 cm en gaan in één beweging om
April	Verticuteren en bijzaaien in het gazon	De bodem is rond 10 graden, dus gras kiemt sneller dan mos terugkomt
Mei	Tweede hitteronde, en borders wieden voor de bloei	Wat nu bloeit, zaait in juni over de rest van de tuin
Juni tot augustus	Om de 2 tot 3 weken alles weghalen wat opkomt	Elke keer dat je blad weghaalt, teert de wortelvoorraad verder in
Eind augustus	Voegen krabben en het terras leeg vegen	Het najaarsblad vindt dan geen vuillaag om op te landen
September	Tweede moment voor verticuteren en bijzaaien	Warme grond en genoeg regen, dus zaad kiemt snel
Oktober en november	Blad uit grind, goten, voegen en boomspiegels halen	Dat blad is de voedingsbodem voor de lichting van volgend jaar
Winter	Wortelonkruid uitsteken op een vorstvrije dag	De grond is vochtig en laat de wortel los in plaats van hem af te breken

Mos in het gazon en open grond in de border

Mos in gras is een gevolg en geen oorzaak. Het komt op waar het gras zelf niet dicht wil groeien: te kort gemaaid, te nat, te zuur of te veel schaduw. Verticuteren haalt het mos eruit, maar als de oorzaak blijft staat het er binnen een jaar weer.

De maairegel doet daar het meeste. Gras dat je op 4 tot 5 cm laat staan in plaats van op 2, maakt zelf schaduw op de bodem en houdt mos en straatgras daarmee buiten. Ligt het gazon aan de noordkant of onder een kroon, dan blijft mos terugkomen hoe vaak je ook verticuteert, en zijn schaduwgras of bodembedekkers een eerlijker keuze dan een mosbestrijder met ijzersulfaat, die roestvlekken op tegels geeft en de oorzaak laat liggen.

In een border werkt hetzelfde principe omgekeerd: onkruid kiemt op open grond, dus de aanpak is de grond dichtzetten. Plant 8 tot 12 bodembedekkers per vierkante meter, dan raakt het blad elkaar binnen twee jaar. In de schaduw doen Waldsteinia ternata, Epimedium en Geranium macrorrhizum dat goed, in volle zon en droge grond Sedum en tijm.

Wil je het sneller dicht hebben, strooi dan 5 tot 8 cm schors of houtsnippers over net gewiede, vochtige grond. Dunner dan 5 cm komt er licht bij het zaad. Verse, ongecomposteerde snippers nemen bij het afbreken stikstof uit de bovenlaag weg, dus gebruik gecomposteerd materiaal of geef in het voorjaar wat extra stikstof.

Onkruidwijzer

Kies de plek en het soort onkruid. Je ziet welke aanpak werkt, wat er wettelijk mag op verharding en in de tuin, en wat zout en azijn echt doen met je bodem. Open de volledige onkruidwijzer

Veelgestelde vragen