Sleutel afgebroken in het slot: zo krijg je het stuk eruit

Wat je doet op het moment dat de sleutel afbreekt

De eerste minuut bepaalt of dit een klus van tien minuten wordt of een nieuwe cilinder. Stop met draaien zodra je de knap voelt, ook als er nog een stukje uitsteekt waarmee je denkt te kunnen sluiten.

Kijk daarna naar drie dingen: staat de deur open of dicht, staat de schoot uit, en staat het sleutelkanaal recht of schuin. Dat laatste is de stand van de kern, het draaibare binnenwerk van de cilinder, en die stand bepaalt wat er daarna nog kan.

Staat de kern schuin, dan steekt de nok aan de onderkant buiten het profiel en houdt die de cilinder vast in de slotkast. In die stand komt de cilinder de deur niet uit, hoe ver je de stelschroef ook losdraait.

Zet een deur die nog openstaat vast met een wig of een stoel voordat je begint. Een deur die dichtvalt terwijl de schoot half uitstaat, verandert een klein probleem in een buitensluiting.

Wat er verder aan sloten, scharnieren en kozijnen te doen valt, staat bij deuren en sloten in huis. Hier gaat het om het afgebroken stuk, de cilinder eromheen en de vraag of het slot daarna nog te vertrouwen is.

Waarom een sleutel afbreekt en waar hij precies bezwijkt

Een sleutel breekt zelden door één harde ruk. Hij bezwijkt door torsie op een doorsnede die door de vorm van de sleutel toch al de dunste plek was.

Een huissleutel van nieuwzilver of messing is ongeveer 9 mm hoog, en op de plek van de diepste insnijding blijft daar een paar millimeter metaal van over. Daar scheurt hij, of bij de overgang van het baardje naar de kop.

Het metaal is daarbij niet het probleem, het koppel is dat. Een cilinder die goed loopt draai je met duim en wijsvinger rond; heb je je hele hand nodig, dan vangt de sleutel ergens een kracht op die er niet hoort te zijn.

Die kracht komt meestal niet uit het slot maar uit de deur. Zakt de deur in zijn scharnieren of werkt het kozijn, dan schuurt de nachtschoot langs de sluitplaat en trek je met de sleutel de hele deur op zijn plaats.

De test daarvoor duurt tien seconden. Draai het slot een keer rond met de deur open: loopt het dan licht en met de deur dicht zwaar, dan ligt het aan de sluitplaat of aan de scharnieren.

Vorst speelt mee, maar anders dan vaak wordt gezegd. Messing en nieuwzilver worden bij Nederlandse kou niet bros; wat er gebeurt is dat condens in het kanaal bevriest en oud vet stroperig wordt, waarna je meer kracht zet en de sleutel het opgeeft.

Wat je merkt voordat het misgaat	Wat eronder zit	Wat je eraan doet
De sleutel draait alleen als je de deur naar je toe trekt of optilt	De nachtschoot schuurt langs de sluitplaat doordat de deur is gezakt of het kozijn heeft gewerkt	Sluitplaat verzetten of de scharnieren bijstellen; zolang dat blijft staan, loopt elke draai via de sleutel
Je moet de sleutel een millimeter terugtrekken voordat hij wil draaien	De insnijdingen zijn afgerond, dus de stiften komen niet meer precies op de deellijn	Nieuwe sleutels laten frezen vanaf het origineel en de versleten kopie uit de omloop halen
Het slot loopt zwaar, ook met de deur wijd open	Vuil, stof en verhard vet in de cilinder zelf, of slijtage in de kern	Reinigen en droog smeren; blijft het zwaar, dan is de cilinder aan vervanging toe
De sleutel gaat stroef het kanaal in en schuurt hoorbaar	Een verse kopie met scherpe freesranden, of vuil dat zich in het profiel heeft vastgezet	Braampjes van de kopie halen met een fijne vijl en het kanaal uitblazen voordat je smeert
De kop van de sleutel staat niet meer haaks op het baardje	Het metaal is al eens verdraaid geweest en heeft daar een scheurtje overgehouden	Deze sleutel niet meer gebruiken; hij breekt bij de volgende draai die tegenzit
In de winter lukt het pas na twee of drie pogingen	Condens in het sleutelkanaal bevriest en oude olie wordt stroperig	Vóór de vorstperiode reinigen en droog smeren, en bij ijs eerst ontdooien in plaats van harder duwen
Het slot piept en je hoort de stiften schrapen	Droge stiften en veren in de cilinder	Grafietpoeder of PTFE-spray in het kanaal, daarna vijf keer op en neer met de sleutel

Waar het afgebroken stuk zit en wat dan werkt

Schijn met een lampje in het sleutelgat en bepaal twee dingen: hoe diep het stuk zit en of het sleutelkanaal recht staat. Die twee gegevens bepalen welk gereedschap kans maakt.

Staat de kern schuin, draai hem dan eerst terug met iets dun en plats van staal in het kanaal. In de rechte stand liggen de stiften weer klaar om terug te veren en laat de kern het baardje los.

Trek je het stuk eruit terwijl de kern gedraaid staat, dan komen de stiften nergens meer op hun plaats en blijft de kern hangen. De deur is dan open, maar het slot doet niets meer.

De beweging bij het trekken is altijd dezelfde: recht naar buiten, evenwijdig aan het kanaal, met een lichte trilling in plaats van een draai. Wiebelen breekt het baardje af op de volgende insnijding, en dan begin je dieper opnieuw.

Een sleuteltrekker is een dun staal strookje met weerhaakjes dat je naast het baardje schuift, in de ruimte boven of onder de insnijdingen. Twee trekkers tegelijk, aan weerszijden van het baardje, geven twee keer zoveel grip en trekken recht.

Heb je er geen, dan is een figuurzaagblaadje van ongeveer 0,5 mm de bekendste noodgreep. Schuif het met de tanden naar het baardje toe naar binnen, haak in een insnijding en trek langzaam.

Wat je in het slot ziet	Wat er aan de hand is	Wat werkt
Er steekt 2 mm of meer uit	Het baardje ligt los in het kanaal en de kern staat meestal nog recht	Fijne spitstang met platte bekken, recht naar buiten trekken en niet heen en weer bewegen
Het stuk ligt gelijk met de voorkant van de kern	Er valt niets omheen te pakken, maar de insnijdingen liggen nog binnen bereik	Sleuteltrekker of figuurzaagblaadje langs het baardje, haken in een insnijding en evenwijdig trekken
Het stuk is voorbij de voorkant verdwenen	Het baardje is bij een tweede poging dieper het kanaal in geduwd	Twee haken tegelijk aan weerszijden, of de cilinder eruit en het kanaal van achteren leegduwen
De kern staat schuin en beweegt niet meer	De nok staat buiten het profiel en blokkeert tegen de slotkast	Kern eerst terugdraaien met een dun plat stukje staal, daarna pas trekken
Het slot draait wel mee maar de deur gaat niet open	Het baardje draait de kern mee, terwijl de schoot tegen de sluitplaat klemt	Duw of til de deur iets bij zodat de schoot vrijkomt, en draai daarna pas verder
Het buitenslot is dichtgevroren met het stuk erin	IJs in het kanaal klemt het baardje vast	Ontdooien met een warme doek of slotontdooier, nooit met een vlam: de kunststofdelen en de smering gaan eraan
Een kastslot met een baardsleutel, de baard ligt los	De sleutel is bij de hals afgebroken en het stuk ligt in de slotkast	Kast kantelen zodat het stuk eruit valt, of het slot aan de binnenkant van het deurtje losschroeven

Wat je in het slot mag steken en wat schade maakt

Bijna alle blijvende schade aan een cilinder ontstaat in de tweede poging, niet bij het breken zelf. Het gereedschap uit de keukenla is te dik, te zacht of te kort, en het laat iets achter in het kanaal.

De maat waar het om draait is klein. Naast het baardje blijft in het sleutelkanaal nog geen millimeter over, en een gewone schroevendraaier of een opgevouwen paperclip past daar simpelweg niet in zonder de stiften te belasten.

Superlijm is de hardnekkigste fout, omdat hij in theorie logisch klinkt. Cyanoacrylaat kruipt langs het baardje in de stiftgaten en lijmt de kern aan het huis vast, en dan werkt ook de reservesleutel niet meer.

De lijm heeft bovendien een schone, vetvrije en vlakke ondergrond nodig. Het breukvlak in het slot is geen van drieën, dus je lijmt vooral het binnenwerk en niet je sleutel.

Een magneet is een aardige gedachte die op materiaalkennis stukloopt. Nieuwzilver en messing zijn koperlegeringen en dus niet magnetisch, en alleen bij een stalen baardsleutel van een oud kastslot pakt een sterke magneet soms iets.

Middel	Wat het doet	Waarom het wel of niet werkt
Sleuteltrekker met weerhaakjes	Haakt in een insnijding en trekt het baardje recht naar buiten	Het enige gereedschap dat voor deze maat is gemaakt; met twee stuks tegelijk trek je recht en glijdt hij niet af
Figuurzaagblaadje van 0,5 mm	Werkt als geïmproviseerde trekker met de tanden naar het baardje	Past net naast het baardje; breekt het blaadje af in het kanaal, dan heb je er een tweede probleem bij
Fijne spitstang	Pakt wat buiten de kern uitsteekt	Alleen bruikbaar vanaf ongeveer 2 mm zichtbaar metaal, en dan trekken zonder te kantelen
Pincet met rechte punten	Haalt losse delen uit een ruim sleutelgat	Werkt bij een kastslot met een baardsleutel, want dat sleutelgat is 8 tot 12 mm hoog; in een cilinder past hij niet
Magneet	Zou het stuk naar buiten moeten trekken	Huissleutels van nieuwzilver of messing zijn niet magnetisch, dus er gebeurt niets
Secondelijm op een lucifer	Zou het stuk moeten vastplakken	De lijm loopt in de stiftgaten en zet de kern vast; daarna is de cilinder alleen nog te vervangen
Boortje in de cilinder	Boort de stiften stuk zodat de kern vrijkomt	Eindstation en geen reparatie: de cilinder is daarna weg, en boor je mis, dan beschadig je ook de slotkast in het deurblad
Kruipolie of universele spuitbus	Maakt het kanaal even glad	Bedoeld om vocht te verdringen, niet om te smeren; het residu bindt stof tot een pasta die het slot juist zwaarder maakt
Grafietpoeder	Droge smering voor stiften en kanaal	Werkt goed in een schone cilinder; zit er nog oud vet in, dan wordt het samen een zwarte drab, dus eerst reinigen
Slotspray op PTFE-basis	Smeert droog en laat weinig achter	De veiligste keuze voor een cilinder die dagelijks draait, ook op een buitendeur in de winter

Als het stuk er niet uit komt: de cilinder uit de deur halen

Komt het baardje na drie eerlijke pogingen niet mee, dan verplaats je de klus naar de werkbank. Met de cilinder in je hand kun je het kanaal van achteren leegduwen en zie je meteen waar het klemt.

De cilinder zit met één stelschroef vast, een M5-schroef die door de voorplaat in de smalle kant van de deur loopt. Bij een voordeur is die schroef makkelijk 8 cm lang, dus tien tot twintig slagen losdraaien is normaal voordat de punt de cilinder vrijgeeft.

Daarna komt de cilinder er alleen uit als de nok binnen het profiel valt. Dat lukt door de kern een graad of tien tot vijftien te draaien, en met een afgebroken stuk erin gebruik je daarvoor het baardje zelf of een dun plat stukje staal.

Bestel je een nieuwe cilinder, meet dan de deurdikte bij het slot en niet bij de rand. De stelschroef zit in het midden van het blad, dus je telt per kant de halve deurdikte plus de dikte van het schild op en rondt af naar de eerstvolgende maat van 5 mm.

De europrofielcilinder is 33 mm hoog met een kern van 13 mm, en de lengtes lopen per 5 mm op vanaf 30/30. Kies je hem te lang, dan steekt hij buiten uit en dat is precies waar kerntrekken begint: het Politiekeurmerk Veilig Wonen houdt maximaal 3 mm buiten het schild aan.

Voor de voordeur is sluitwerk met minstens twee SKG-sterren de gangbare eis van verzekeraars en van datzelfde keurmerk. Zet je een nieuwe voordeur in bij een uitbouw aan de voorkant van het huis, dan verandert de deurdikte en dus ook de cilindermaat mee.

Sleutel afgebroken in het slot van een kast of ladeblok

Een kastslot is geen cilinder en dat werkt in je voordeel. De meeste meubelsloten zijn klaviersloten met een baardsleutel, en die breken bij de hals tussen de greep en de baard.

Het sleutelgat van zo'n slot is 8 tot 12 mm hoog, dus een pincet met rechte punten komt er wel bij. Het afgebroken deel ligt bovendien vaak los om de doorn heen in plaats van geklemd in een kanaal.

Kantel de kast of het ladeblok daarom eerst. In veel gevallen valt het stuk er bij een halve draai gewoon uit, zeker als het deurtje of de lade openstaat.

Is het deurtje open, dan schroef je het hele slot aan de binnenkant los. Een opgelegd meubelslot hangt aan twee tot vier schroeven en werkt op tafel veel makkelijker dan op ooghoogte in een kast.

Zit het deurtje op slot, kijk dan naar de scharnieren. Een oude kast met opgelegde scharnieren en losse pennen laat het deurtje los zodra je de pennen eruit tikt, terwijl een moderne kast met potscharnieren die schroeven aan de binnenkant heeft en dus geen weg biedt.

Bij een kantoorkast, een postkast of een ladeblok zit meestal een kleine opbouwcilinder met een vlakke sleutel. Dat slot is geen inbraakwering en is als geheel te vervangen, maar bij een antieke kast geldt het omgekeerde: daar zijn de slotplaat en het hout meer waard dan het slot, dus stopt zelf doen bij het eerste boortje.

Wanneer je stopt en er een slotenmaker bij haalt

Er zijn drie momenten waarop zelf doorgaan duurder wordt dan bellen. Het eerste is de dichte deur: sta je buiten en zit het stuk in de buitenzijde van de cilinder, dan is er geen werkbank en geen tweede poging.

Het tweede moment is het afgebroken gereedschap. Zit er naast het baardje ook een punt van een haakje of een stukje zaagblad in het kanaal, dan is het kanaal vol en werkt elke volgende poging tegen.

Het derde is de meerpuntssluiting. In een kunststof of aluminium deur en in openslaande deuren naar de tuin stuurt de cilinder via een stang twee of drie extra schoten aan, en die stang staat onder veerdruk als de deur klemt.

Vraag bij het bellen twee dingen: wat de voorrijkosten zijn en of er eerst geprobeerd wordt zonder te boren. Een goede slotenmaker haalt een afgebroken stuk met een trekker uit een verder gezonde cilinder en laat het slot verder intact.

Huur je de woning, meld het dan bij de verhuurder voordat je een cilinder vervangt. Wie de rekening betaalt hangt af van het huurcontract en van de oorzaak, en een zelf gemonteerde cilinder zonder overleg maakt dat gesprek lastiger. Wat je in en om het huis verder zelf oppakt, staat bij klussen in en om huis.

Zo houd je het slot soepel en breekt de volgende sleutel niet

Een slot dat elk jaar een minuut aandacht krijgt, breekt geen sleutels. Blaas het kanaal uit, spuit PTFE-spray of grafiet in het sleutelgat en beweeg de sleutel vijf keer op en neer voordat je hem ronddraait.

Doe dat in het najaar, dus voordat de eerste nachtvorst het vocht in de buitencilinder vastzet. Kruipolie en huishoudolie laat je staan, want die binden stof tot een pasta die de stiften juist afremt.

Laat nieuwe sleutels altijd frezen van het origineel en niet van een kopie. Elke kopie neemt de afwijking van zijn voorbeeld over en telt er een eigen afwijking bij op, en na twee generaties past de sleutel alleen nog met wat wrikken.

Controleer daarnaast de deur zelf. De kruk zit op 100 cm boven de vloer en een binnendeurkozijn heeft een dagmaat van 83 bij 201,5 cm; die en andere maten in hal en trapgat vind je in de maatwijzer voor hal, trap en deur.

Sluit de deur een keer met opzet langzaam en kijk waar de nachtschoot de sluitplaat raakt. Zit daar een blanke veeg in het metaal, dan schuurt hij en is dat de plek waar je sluitplaat een paar millimeter moet verschuiven.

Geef de sleutels daarna een vaste plek, want een sleutel die in een broekzak met munten rondreist raakt zijn scherpe randen kwijt. Een bak of haakje in de hal bij de voordeur scheelt zoeken, en welke vorm daar werkt staat bij een sleutelbak aan de wand.

Hangt er buiten een sleutelkluisje voor de thuiszorg of de oppas, zet dat dan in massief metselwerk en niet in een voorzetwandje of een houten schuurdeur. Welke plug of bout jouw gevel houdt, zoek je op in de ophangwijzer per wandtype.

Het afgebroken stuk er stap voor stap uit halen

De volgorde is hier de methode: elke stap haalt spanning weg die de volgende stap anders tegenwerkt.

1. Haal de spanning van het slot en zet de deur vast

   Zet een openstaande deur vast met een wig en druk de kruk in, zodat de dagschoot vrij in het kozijn staat. Staat de nachtschoot half uit, duw of til de deur dan iets bij tot je hem zonder kracht kunt bewegen.

2. Kijk met een lampje hoe diep het stuk zit

   Schijn laag en schuin op het sleutelgat, dan zie je de schaduw van de insnijdingen. Noteer of er metaal uitsteekt, of het gelijk ligt met de kern, of dat het dieper is weggezakt.

3. Zet de kern terug in de rechte stand

   Staat het sleutelkanaal schuin, draai de kern dan terug met het baardje zelf of met een dun plat stukje staal. Alleen in die stand valt de nok binnen het profiel en laten de stiften het baardje los.

4. Pak eerst wat er uitsteekt, recht naar buiten

   Steekt er 2 mm of meer uit, pak dat dan met een fijne spitstang bij de platte kanten en trek evenwijdig aan het kanaal. Kantelen of wiebelen breekt het baardje bij de volgende insnijding af en maakt het probleem dieper.

5. Haak met de sleuteltrekker in een insnijding

   Schuif de trekker naast het baardje in de ruimte boven of onder de insnijdingen, draai hem een kwartslag zodat de haakjes grip krijgen en trek in één rustige beweging. Werk met twee trekkers aan weerszijden als het stuk klemt.

6. Test het slot met de deur open

   Probeer de reservesleutel eerst met de deur wijd open. Draait het slot licht rond en komt de schoot volledig uit en weer in, dan is de cilinder gezond en zat het probleem in de sleutel.

7. Haal de cilinder eruit als het stuk blijft zitten

   Draai de stelschroef in de voorplaat tien tot twintig slagen los, zet de kern in de stand waarin de nok binnen het profiel valt en trek de cilinder naar je toe. Op de werkbank duw je het kanaal van achteren leeg.

8. Zet er een cilinder in met de gemeten maat en smeer hem

   Meet de deurdikte bij het slot, tel per kant het schild erbij op en rond af per 5 mm. Controleer na montage dat er buiten niet meer dan 3 mm uitsteekt, en geef het nieuwe kanaal meteen een droge smering.

Ophangwijzer

Kies je wandtype en het gewicht van wat je wilt ophangen. Je ziet welke bevestiging het houdt, tot hoeveel kilo, en wat je beter niet doet. Open de volledige ophangwijzer

Nalopen voordat je de deur weer dichttrekt

• De deur staat vastgezet en de schoot staat vrij voordat je aan het slot trekt
• Het sleutelkanaal staat recht, dus de kern is terug in de stand waarin de nok binnen het profiel valt
• Er is alleen recht naar buiten getrokken, niet gewrikt of gedraaid
• Het slot is met de reservesleutel getest met de deur open én met de deur dicht
• De stelschroef is helemaal vrij van de cilinder voordat je eraan trekt, niet half losgedraaid
• De nieuwe cilinder is gemeten als halve deurdikte plus schild per kant, afgerond per 5 mm
• Buiten steekt de cilinder niet meer dan 3 mm voorbij het schild uit
• Het kanaal is droog gesmeerd met PTFE of grafiet, en er is geen kruipolie gebruikt

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Doordraaien nadat je de knap hebt gehoord

De reflex is om nog even door te draaien in de hoop dat de schoot meekomt. Het baardje draait dan mee in de kern en schuift dieper het kanaal in, tot voorbij de voorkant waar geen haakje meer bij kan.

De kern komt daarmee ook in een gedraaide stand te staan, en in die stand blokkeert de nok de cilinder in de slotkast.

Bijsluiten met de reservesleutel terwijl het stuk er nog in zit

De tweede sleutel past in hetzelfde kanaal en duwt het afgebroken deel voor zich uit. Wat eerst met een spitstang te pakken was, zit daarna achter in de kern.

Laat het slot met rust tot het stuk eruit is, ook als de deur daardoor even open blijft staan.

Secondelijm gebruiken om het stuk vast te plakken

Cyanoacrylaat heeft een schoon, vetvrij en vlak oppervlak nodig en heeft dat in een slot geen van drieën. Wat hij wel vindt, zijn de stiftgaten om de kern heen, en daar hecht hij wel.

De kern zit daarna vast aan het huis en is niet meer los te krijgen zonder de cilinder te vernielen.

Beginnen met boren

Boren is geen reparatie maar een eindstation: de cilinder is daarna weg, ook als het afgebroken stuk er in twee minuten uit had gekund. In een cilinder met boorbeveiliging loopt de boor bovendien weg over de harde stiften.

Glijdt hij naast de kern, dan zit de schade in de slotkast die in het deurblad is ingelaten, en dat is een stuk meer werk dan een cilinder wisselen.

Het slot smeren met kruipolie of huishoudolie

Een universele spuitbus verdringt vocht en maakt het kanaal even soepel, maar laat een dun vettig laagje achter. Stof en gruis hechten daaraan en vormen na een paar maanden een pasta die de stiften afremt.

Het slot loopt dan zwaarder dan ervoor, en zwaarder lopen is precies wat sleutels laat breken. Gebruik grafiet of een slotspray op PTFE-basis.

De oorzaak in de sleutel zoeken terwijl de deur is gezakt

Wie na een breuk alleen een nieuwe sleutel laat maken, is binnen een jaar weer aan de beurt. Een deur die je moet optillen om te sluiten, laat de nachtschoot langs de sluitplaat schuren en dat koppel gaat door de sleutel.

Stel eerst de scharnieren bij of verzet de sluitplaat, en test dan opnieuw met de deur open en dicht.

Een cilinder bestellen op de oude sleutel in plaats van op de deurdikte

De lengte van een cilinder volgt uit de deur, niet uit de sleutel of uit wat er toevallig in de winkel ligt. Meet de deurdikte bij het slot en tel per kant het schild erbij op.

Een cilinder die buiten meer dan 3 mm uitsteekt, geeft grip om de kern eruit te trekken en haalt de beveiliging van een deur met twee SKG-sterren onderuit.

Nieuwe sleutels laten frezen van een kopie

Een kopieermachine volgt de sleutel die erin ligt, inclusief de slijtage en de afwijking van die sleutel. Een kopie van een kopie ligt daardoor twee afwijkingen naast het origineel.

De stiften komen dan niet meer precies op de deellijn, je gaat wrikken om toch te draaien, en wrikken is wat het baardje afbreekt. Bewaar het origineel apart en frees daar altijd vanaf.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een afgebroken stuk uit een cilinder trekken en een cilinder wisselen doe je zelf. Sta je buitengesloten, dan is een slotenmaker de snellere route, en vraag daarbij vooraf naar de voorrijkosten en of er eerst zonder boren wordt geprobeerd.

Laat een meerpuntssluiting in een kunststof of aluminium deur met rust als de stangen klemmen: die staan onder veerdruk en de sluitplaten stellen bij is werk van de deurleverancier. Hetzelfde geldt voor een kozijn dat scheef is gaan staan, want dan is het bijstellen van een scharnier een pleister en hoort er een timmerman naar het kozijn te kijken.

Bij een antieke kast stopt zelf doen bij het eerste boortje. De slotplaat en het hout eromheen zijn daar meer waard dan het slot, en een restaurator of meubelmaker haalt zo'n klaviersleutel er zonder schade uit.