Patiotuin en binnentuin: veel tuin op weinig meters

Wat een patio is en waarom hij zich anders gedraagt dan een tuin

Een patio is geen stijl maar een vorm. Het is een buitenruimte die aan drie of vier zijden wordt begrensd door metselwerk, een schutting of de gevel van het huis zelf, waardoor er van bovenaf gezien een bak ontstaat in plaats van een open vlak.

In Nederland gaat het meestal om de binnenplaats van een patiowoning, om een korte stadstuin tussen twee blinde muren, of om een binnentuin waar de woning aan alle kanten omheen staat. Wat die gevallen delen is het microklimaat: geen wind, veel weerkaatste warmte en veel minder direct zonlicht dan de vierkante meters doen vermoeden. Bij de rest van de tuin en de buitenruimte gelden dezelfde maten, maar niet dezelfde randvoorwaarden.

Het verschil met een terras zit dus niet in de bestrating maar in de wanden. Een terras van 25 m² dat aan twee zijden open ligt, droogt na een bui in een uur; dezelfde 25 m² tussen vier muren blijft in de schaduw een halve dag nat, omdat verdamping zonder luchtbeweging traag gaat.

Die wanden zijn tegelijk het grootste bezit van zo'n tuin. Ze geven privacy zonder dat je er iets voor hoeft te doen, ze houden de warmte vast en ze vormen de enige plek waar in een kleine tuin nog groen bij kan. Wat een patiotuin precies is en welke soorten er bestaan werken we apart uit.

Soort buitenruimte	Waardoor hij omsloten wordt	Gangbare maat	Wat dat met het klimaat doet	Waar het op vastloopt
Patio	Muren of schuttingen van 180 tot 300 cm aan drie of vier zijden	10 tot 40 m²	Windstil, tot laat in de avond warm, weinig zon van oktober tot maart	Het regenwater kan maar één kant op en er is geen natuurlijke overloop
Binnentuin of binnen patio	Gevels aan vier zijden, vaak over twee bouwlagen	6 tot 25 m²	Vrijwel geen luchtbeweging, directe zon alleen rond het middaguur in de zomer	De afvoer ligt binnen het gebouw, dus een verstopping loopt het huis in
Stadstuin tussen schuttingen	Schuttingen van 180 cm aan twee lange zijden	20 tot 60 m²	Halve luwte, zon tot laat in de middag, achterin koeler	De schutting staat op de erfgrens en is vaak niet van jou alleen
Terras aan het huis	Eén gevel, verder open	Geen vaste maat	Volgt het weer van de tuin, droogt snel, waait bij zuidwestenwind door	De windvlaag langs de hoek van het huis pakt precies de eettafel
Balkon	Een borstwering, verder open	2 tot 12 m², meestal 100 tot 200 cm diep	Veel wind, veel zon, geen bodem die vocht vasthoudt	Draagkracht en één spuwer waar al het water doorheen moet

Hoeveel zon er in een omsloten tuin valt

De zon staat in Nederland, op ongeveer 52 graden noorderbreedte, op 21 juni om het middaguur ruim 61 graden boven de horizon, rond 21 maart en 21 september 38 graden en op 21 december nog geen 15 graden. De schaduw die een muur werpt is zijn hoogte gedeeld door de tangens van die hoek, en dat verklaart waarom een schutting die in juni niets doet de hele patio in december in de schaduw zet.

De tabel hieronder rekent dat uit voor het middaguur, als de zon pal zuid staat; in de zomertijd is dat rond half twee. Het gaat om de muur aan de zuidkant, want die werpt zijn schaduw de tuin in.

Daar komen de muren aan de oost- en westkant nog bij, want die knippen de ochtend en de avond eraf. In een patio van 4 bij 5 m met muren van 250 cm valt er midden in de zomer grofweg vier tot vijf uur direct zon op de vloer, tussen november en februari vrijwel niets.

De praktische gevolgtrekking gaat tegen het gevoel in: de zonnige plek ligt niet tegen de zonkant maar tegenover de zonkant. Zet de zithoek dus tegen de noordmuur, dan zit je in het licht en kijk je tegen de wand die de zon vangt. Wie liever eerst kijkt hoe dat er in een echte plattegrond uitziet, vindt bij uitgewerkte indelingen van patio's hetzelfde principe in verschillende maten terug.

Hoogte van de muur aan de zuidkant	Schaduw op 21 juni	Schaduw rond 21 maart en 21 september	Schaduw op 21 december	Wat dat betekent in een patio van 5 m diep
180 cm, een standaard schutting	1,0 m	2,3 m	7,0 m	In de zomer ligt bijna alles in de zon, van november tot februari niets
200 cm, een schutting op een muurtje	1,1 m	2,6 m	7,7 m	In maart begint de zon pas op ruim een kwart van de diepte
250 cm, een gemetselde tuinmuur	1,4 m	3,2 m	9,7 m	In het voorjaar ligt meer dan de helft in de schaduw, in de zomer 3,6 m in de zon
300 cm, de muur van een berging of garage	1,6 m	3,8 m	11,6 m	Rond de equinox blijft er 1,2 m zon over, verder alleen in de zomer
600 cm, een gevel van twee bouwlagen	3,3 m	7,7 m	23,2 m	Alleen tussen mei en juli komt de zon echt op de vloer

Waarom het in een patio warmer, stiller en vochtiger is

Muren nemen zonnestraling op en geven die met vertraging weer af. Donker metselwerk slikt 80 tot 90 procent van de straling die erop valt, lichte stuc of kalkverf 30 tot 40 procent, en die opgenomen warmte komt er na zonsondergang langzaam uit. Daardoor blijft een patio op het zuiden of westen na een zonnige dag uren warmer dan de tuin van de buren.

Met de wind gebeurt iets wat de meeste mensen niet verwachten. Een dichte muur van 2 m geeft luwte over ongeveer tien keer zijn hoogte, maar de lucht die eroverheen slaat rolt erachter terug naar beneden en landt op twee tot zes meter. Dat is waarom je in een volledig omsloten patio toch tocht voelt, meestal op één vaste plek in een hoek.

Een scherm dat voor 40 tot 50 procent open is, bijvoorbeeld lattenwerk met spleten, remt de wind juist over een veel langere afstand af zonder die neerwaartse rol. Een open bovenrand van 40 cm op een dichte muur haalt daarmee de vlaag uit de hoek waar je zit.

De keerzijde van de luwte is het vocht. Een vloer in de schaduw droogt alleen door verdamping, en zonder luchtbeweging duurt dat twee tot drie keer zo lang als op een open terras. Op dat vochtige laagje leeft de groene aanslag die in oktober glad wordt. Bij het inrichten van een kleine patiotuin is dat de reden om de looproute niet door het donkerste deel te leggen.

Wat er op 20 tot 25 vierkante meter past

Een patio deel je in zoals je een kamer indeelt: eerst wat vastzit, dan de route, dan het grootste meubel. Vast zitten de pui, de regenpijp, de kolk, de meterkastdeur of het poortje, en de strook van 60 cm langs de muur die je aan beplanting kwijt wilt.

Reken daarna per functie met het blok vloer dat hij opeist en niet met de maat van het meubel zelf. Een ronde tafel van 120 cm lijkt in een patio van 3 m breed te passen, maar met 75 cm achter elke stoel om op te staan wordt het blok 270 bij 270 cm en houd je aan geen enkele kant nog doorloop over.

Eén functie goed is in een omsloten tuin meer waard dan twee functies half. Kies dus tussen eten en loungen, en geef de tweede bezigheid een klapstoel in plaats van een eigen hoek. Wat dat in verschillende maten oplevert, laten we zien bij de voorbeelden van ingedeelde patio's.

Meet ook de weg naar binnen. Veel patio's zijn alleen bereikbaar door de woning of via een poortje van 80 cm, en een loungebank van 240 cm komt daar niet omheen. Modules van 80 tot 90 cm breed gaan wel door een gewone deur en zijn achteraf nog te herschikken.

Wat je erin wilt	Het meubel	Blok vloer dat dat kost	De maat waar het op knelt
Eten met vier personen	Ronde tafel van 120 cm of een blad van 120 bij 80 cm	270 bij 270 cm rond, 270 bij 230 cm rechthoekig	75 cm achter de stoel om op te staan, 100 cm waar iemand achterlangs moet
Eten met zes personen	Tafel van 180 bij 90 cm met zes stoelen	180 bij 240 cm	De kopse kant tegen de muur kost twee plaatsen, dus je verliest een derde van de tafel
Loungen met twee personen	Twee loungestoelen van 80 bij 80 cm met een lage tafel van 60 cm	220 bij 160 cm	40 cm tussen de zitting en de tafel, anders stoot je je schenen
Loungen met vier personen	Hoekbank uit modules, samen 240 bij 180 cm	280 bij 260 cm	De doorloop erlangs van minstens 60 cm, en de weg naar binnen voor de modules
Een zitje in een smalle patio	Twee stoelen van 60 bij 60 cm met een bijzettafel van 45 cm	160 bij 120 cm	Past nog in een strook van 250 cm breed met doorloop erlangs
Liggen in de zon	Ligstoel van 190 bij 70 cm	200 bij 110 cm	De rugleuning kantelt 30 cm naar achteren, dus niet pal tegen de muur
Groen langs de wand	Border van 60 cm diep over de hele lengte	60 cm maal de muurlengte	Plant 40 cm uit de muur wegens de regenschaduw en de fundering
Kussens en gereedschap opbergen	Buitenkist van 120 bij 60 cm	120 bij 130 cm	Het deksel klapt 60 cm omhoog, dus hij kan niet onder een raam of een kraan
Regenwater opvangen	Regenton van 200 liter, 60 cm doorsnee	60 bij 90 cm	Hij hoort onder de regenpijp, met de overloop richting de border en niet richting de pui

De vloer in een tuin die traag droogt

De keuze voor verharding wordt in een omsloten tuin door twee dingen bepaald die buiten nauwelijks meespelen: hoe snel het oppervlak droogt en hoe heet het in de zon wordt. Een donkere tegel in de volle zon loopt op tot 50 of 60 graden aan het oppervlak, en die warmte komt er de hele avond weer uit tussen muren die zelf ook stralen.

Het tweede punt is grip. Keramiek en gepolijste natuursteen nemen geen water op, dus blijft de film op de tegel liggen in plaats van erin te trekken, en juist op die film groeit de aanslag die glad wordt. Voor buiten is een stroefheidsklasse van R11 of hoger de gangbare keuze; die waarde staat op het technische blad van de tegel.

Kleinere formaten en een open voeg werken in een patio beter dan één groot dicht vlak. Water dat tussen de tegels wegzakt hoeft niet allemaal naar de goot, en een tegel van 30 bij 30 cm volgt kleine hoogteverschillen zonder dat er een plas ontstaat.

Combineren mag ook, en het scheelt werk: een vlak van gebroken split langs de borders en tegels waar de stoelen staan. De poten van een tafel zakken namelijk in elke losse verharding weg, ook in split dat verder prima ligt. Welke combinaties er in de praktijk goed uitpakken laten we zien bij de opbouw van een patiotuin.

Verharding	Wat het met water doet	In de schaduw	In de volle zon	Waar het op vastloopt
Gebroken split 8/16 mm, laag van 4 tot 5 cm	Laat vrijwel alles direct door	Blijft open, maar vangt blad dat erin verteert	Blijft koel en stuift niet	Stoel- en tafelpoten zakken weg en het split loopt mee in schoenzolen
Ronde grind 16/32 mm	Laat alles door	Zelfde als split	Koel, maar hard om op te lopen	Ronde korrels rollen, dus een tafel staat nooit stil; gebroken split blijft liggen
Betontegel 60 bij 60 bij 5 cm	Zuigt water op en geeft het af	Wordt groen, maar houdt grip omdat het oppervlak ruw is	Grijs blijft koel genoeg, antraciet wordt heet	Kalkuitslag in het eerste jaar, en de kleur trekt licht bij
Keramische tegel 60 bij 60 bij 2 cm	Neemt niets op, alles moet eraf lopen	De waterfilm blijft staan en wordt glad bij aanslag	Donkere tinten worden erg heet, lichte blijven werkbaar	2 cm verdraagt geen holle plek: hij moet vol en zat in het bed liggen
Hardsteen of andere natuursteen	Poreus, afhankelijk van de soort	Hardsteen wordt in de schaduw glad en groen	Blijft koeler dan keramiek van dezelfde kleur	Kalkhoudende steen verkleurt van zuur, dus geen azijn of reiniger op zuurbasis
Houten vlonder	Neemt op en werkt met het vocht mee	Blijft nat, algen binnen een seizoen, rot begint bij de kopse kanten	Voelt prettig aan, maar vergrijst en splintert	Een schaduwpatio is de slechtste plek voor hout; reken op 3 tot 4 cm lucht eronder
Composiet plank	Neemt weinig op	Kleurvaster dan hout en minder gevoelig voor rot	Donkere planken worden heter dan tegels van dezelfde kleur	Krassen en vlekken gaan er niet meer uit, en de plank zet 3 tot 5 mm uit per meter

Waar het regenwater heen gaat

Eén millimeter regen is één liter per vierkante meter. Een stevige zomerbui van 20 mm levert op een patio van 25 m² dus 500 liter op, en in een omsloten tuin heeft dat water precies één uitweg: de weg die jij ervoor hebt gemaakt.

Leg de vloer daarom op afschot van 1 tot 2 procent, dus 1 tot 2 cm per strekkende meter, van de gevel af. Over 5 m bij 2 procent is dat al 10 cm verval, en dat past zelden, want de bovenkant van de bestrating moet minstens 5 cm onder de dorpel blijven. Een lijngoot op de laagste lijn lost dat op: dan loopt de vloer van twee kanten met 1 procent naar die goot toe en blijft het verval onder de 4 cm.

Die goot moet vervolgens ergens naartoe. Een grindkoffer of infiltratiekrat onder de border, een aansluiting op de hemelwaterafvoer, of een border die het water opneemt zijn de gangbare oplossingen; lozen op het vuilwaterriool mag lang niet overal, dus kijk wat jouw gemeente daarover heeft vastgelegd.

Maak ook een noodoverloop. Een gewone tuin loopt bij een verstopte kolk over het gras leeg, een patio niet: daar stijgt het water tot het de laagste drempel bereikt. Eén plek waar de rand van de border 2 cm lager ligt dan de dorpel bepaalt waar het water heen gaat als de afvoer dichtzit.

Beplanting: de muur bepaalt wat er kan

In een omsloten tuin staat elke plant in een van vier situaties: volle zon tegen een warme muur, halfschaduw met drie tot vier uur zon, diepe schaduw met alleen hemellicht, of de droge strook vlak langs het metselwerk. Die vier verschillen onderling meer dan twee tuinen in verschillende delen van het land.

Groen aan de wand levert per vierkante meter het meeste op, omdat het geen vloer kost. Een klimhortensia hecht zichzelf en bedekt na vier tot vijf jaar 6 m² muur, maar hij doet er de eerste twee jaar weinig mee; clematis en klimroos hebben een rek of draden nodig op 5 cm van de muur, zodat er lucht achter blijft.

Voor de snoei geldt per klimplant iets anders, en dat verschil is groot. Een blauweregen snoei je twee keer per jaar, in juli of augustus de lange zweepscheuten tot vijf of zes bladeren en in januari of februari dezelfde zijscheuten tot twee of drie knoppen; een clematis uit groep 3 gaat in februari terug tot 20 tot 50 cm boven de grond. Wanneer jouw soort aan de beurt is, zoek je op in de snoeikalender met de maanden per soort.

Potten zijn in een patio verleidelijk en tegelijk de reden dat veel patiotuinen na twee zomers kaal staan. Een pot van 40 cm doorsnee houdt ongeveer 50 liter grond vast en vraagt in juli dagelijks water, terwijl een border van 60 cm diep de wortels laat zakken naar vocht dat er altijd is. Voor ideeën voor de beplanting van een patio is één doorlopende border langs de langste muur bijna altijd het sterkere begin.

Plek in de patio	Wat daar gebeurt	Wat het daar doet	Waar je op let
Volle zon tegen een zuid- of westmuur	De muur straalt 's avonds warmte terug en de grond droogt snel uit	Lavendel, rozemarijn, salie, vijg en druif tegen de muur	Lavendel knip je in augustus na de bloei en in april licht terug tot een strakke bol
Halfschaduw met drie tot vier uur zon	Zon in de ochtend of de avond, de rest van de dag hemellicht	Hortensia, Japanse anemoon, vrouwenmantel, geranium macrorrhizum	Boerenhortensia snoei je pas eind maart, en alleen de uitgebloeide bollen
Diepe schaduw tegen een noordmuur	Alleen diffuus hemellicht, de vloer blijft lang vochtig	Hosta, mannetjesvaren, naaldvaren, Epimedium, Waldsteinia, klimhortensia	Slakken vinden hosta hier eerder dan in een open tuin, want het blijft vochtig
De droge strook van 30 tot 50 cm langs de muur	Regenschaduw van de muur en de dakrand, plus puin in de grond	Vrijwel niets zonder hulp: hier ga je 40 cm uit de muur planten	Vervang de bovenste 40 cm grond en geef de eerste twee zomers water
Muur tot 250 cm om te begroeien	Weinig ruimte in de hoogte, dus een soort die stopt	Klimhortensia, clematis uit groep 3, klimroos die doorbloeit	Zelfhechters op zacht kalkvoegwerk van voor 1945 halen de voeg eruit
Gevel van 4 m of hoger	Genoeg hoogte voor een zwaarder gewas	Blauweregen, druif, klimop op een gezonde muur	Blauweregen vraagt een stevig frame en twee snoeibeurten per jaar
Een boom in de patio	Wortels lopen tegen fundering en bestrating aan	Meerstammige sierboom tot 4 m, bijvoorbeeld krentenboom of Japanse esdoorn	Houd 2 m tot de erfgrens aan en snoei een Japanse esdoorn tussen november en januari
In een pot, als er geen grond is	De kluit droogt van alle kanten en vriest in de winter door	Minstens 40 cm doorsnee voor een heester, 50 cm voor een klimplant	Terracotta die water opzuigt schilfert bij vorst; hout, kunststof en vezelcement niet

Muren, schermen en wat er zonder vergunning mag

Voor een erfafscheiding geldt als hoofdregel dat hij op het achtererf tot 2 m hoog zonder vergunning mag, en aan de kant van openbaar toegankelijk gebied tot 1 m. Het omgevingsplan van je gemeente kan daar iets anders van maken, dus dat is de plek om het na te kijken voordat je een muur van 250 cm laat metselen.

Het burenrecht loopt daar los van. Bomen mogen volgens het Burgerlijk Wetboek niet binnen 2 m van de erfgrens staan en heesters of hagen niet binnen 50 cm, tenzij een gemeentelijke verordening of de plaatselijke gewoonte een kleinere afstand toestaat. Een raam of balkon met uitzicht op het erf van de buren mag binnen 2 m van de grens niet zonder hun toestemming, en dat speelt in een patio sneller dan elders.

Staat de schutting precies op de erfgrens, dan is hij meestal van beide buren samen. Een plantenrek, een lamp of een klimdraad schroef je daar dus niet zomaar in, ook niet aan jouw kant.

De kleur van de wanden doet in zo'n bak meer dan binnen. Lichte stuc of kalkverf kaatst 60 tot 75 procent van het licht terug, donker metselwerk 15 tot 25 procent, en die wanden zijn ook de lichtbron voor de kamers die erop uitkijken. Hetzelfde gedrag als binnen geldt hier: in licht zonder directe zon zakt blauw pigment weg, dus een koelgrijze muur wordt in een noordpatio grauw terwijl gebroken wit met een gele of roze onderlaag overeind blijft. Bij de wandafwerking van een patio gaat het dus eerst om de lichtopbrengst en pas daarna om de kleur.

Onkruid, mos en groene aanslag tussen de tegels

Onkruid in bestrating wortelt niet in het zand maar in de laag blad, zand en gruis die daarboven aankoekt. Dat verklaart waarom vegen en krabben zoveel meer doen dan branden: je haalt de voedingsbodem weg in plaats van alleen het groen.

Een voegenkrabber levert een voeg op die twee tot vier maanden schoon blijft, dus met een ronde in het voorjaar en een eind augustus kom je een seizoen door. Vegen met een harde straatbezem haalt mos en kiemplanten eruit en werkt vier tot acht weken, afhankelijk van hoeveel blad er valt. Kokend water werkt goed op tegels: een halve liter per pol, waarbij de hitte 2 tot 5 cm de grond in komt, dus het loof gaat dood en een dikke penwortel niet.

In een patio vraagt de gasbrander extra aandacht, omdat alles dichtbij staat. Blijf 30 cm van houten schuttingdelen, van droge klimop en van kunststof, want die vatten eerder dan het onkruid waar je op mikt.

Zout, bleek, soda en azijn horen hier helemaal niet thuis, en in een omsloten tuin geldt dat dubbel. Het water kan nergens heen, chloride tast metselwerk, voegmortel en beton aan, en het zout dat in je eigen border zakt blijft daar jaren zitten. Welke aanpak bij jouw ondergrond hoort, staat in het overzicht van wat tegen onkruid werkt en wat mag.

De patio in de avond: licht, warmte en de buren

Een patio wordt in de avond het meest gebruikt, en dat is precies het moment waarop de meeste tuinen ophouden te werken. Houd al het licht op 2700 K en dimbaar, want warm licht sluit aan op het laatste zonuur, dat zelf naar 2000 tot 3000 K zakt.

Kies de plek van de lamp op wat hij raakt en niet op wat hij is. Een lamp die je recht in het oog schijnt maakt de rest van de tuin zwart, omdat je pupil zich op die ene felle bron instelt. Een wandlamp met het hart op ongeveer 190 cm, of een spot die de muur van onderaf aanlicht, laat de begrenzing zien en dan lijkt de ruimte groter dan met één sterke lamp in het midden.

Let op de beschermingsgraad van de armaturen. Onder een overstek voldoet IP44, maar alles wat regen opvangt heeft IP65 nodig, en in een patio zit het verschil soms op een halve meter afstand van elkaar.

Warmte en rook gedragen zich hier anders dan in een open tuin. De muren geven de opgeslagen warmte 's avonds terug, dus een terrasverwarmer is minder snel nodig dan je denkt, terwijl de rook van een vuurkorf blijft hangen omdat er geen wind is die hem wegneemt. De buren zitten in een binnentuin vaak op drie meter, dus kijk voordat je stookt wat jouw gemeente daarover heeft geregeld. Hoe je zo'n buitenruimte over het hele seizoen bruikbaar houdt, hangt samen met de rest van de keuzes die je buiten maakt.

Onkruidwijzer

Kies de plek en het soort onkruid. Je ziet welke aanpak werkt, wat er wettelijk mag op verharding en in de tuin, en wat zout en azijn echt doen met je bodem. Open de volledige onkruidwijzer

Veelgestelde vragen