Tuin, terras en balkon: de kamer zonder plafond

In welke volgorde je een tuin aanpakt

Een tuin is de enige ruimte van het huis waar het weer meedoet, en juist daar beginnen de meeste mensen bij de leukste laag: de planten. De volgorde die wel standhoudt loopt van diep naar hoog, want alles wat onder de grond of onder de tegels hoort, krijg je er later niet meer bij zonder het bovenste weer open te breken.

Begin bij wat blijft: de erfgrens, de schuur, de put, de huisaansluitingen en de boom die je niet weghaalt. Meet de tuin daarna op, teken hem op schaal en volg één zonnige dag lang waar de schaduw valt.

Pas dan valt de beslissing waar de rest aan hangt: waar de verharding ligt en welke kant het water op gaat. Die twee bepalen waar je kunt zitten, waar je loopt en welke strook grond overblijft om in te planten. Hoe je vanaf dat punt een lege tuin invult, staat bij het inrichten van een tuin.

Planten gaan er als laatste in, en dat is geen uitstel. Een boom die je voor de bestrating plant, staat straks met zijn wortels onder de tegels, en een border die klaar is voordat de kruiwagens dat zijn, ligt na de klus plat.

Fase	Wat je hier vastlegt	Waarom dit niet later kan
1. Opmeten en de zon volgen	De maat van de tuin, de windrichting en waar de schaduw om 9, 13, 17 en 20 uur staat	Zonder die vier momenten is de plek van het terras een gok, en dat is de duurste gok in een tuin
2. Wat blijft staan en wat er ligt	Erfgrens, schuur, put, riolering, huisaansluitingen, hoogteverschil, bestaande bomen	Een leiding of een dikke wortel die je pas tegenkomt als de graver er staat, gooit het hele plan om
3. Water	Afschot, waar een bui naartoe loopt, infiltratie in de border of in een grindkoffer	Na de bestrating ligt de helling vast, en een helling die naar de gevel wijst blijft naar de gevel wijzen
4. Verharding en routes	Terras, pad van 100 cm, de plek van de fietsen, de containers en de poort	De fundering onder de tegels gaat erin voordat de tuin dichtligt, want een trilplaat komt er daarna niet meer bij
5. Grote beplanting	Boom, haag, klimplanten tegen de schutting	Een boom vraagt een plantgat van 80 bij 80 cm en wortelruimte eromheen die je achteraf niet meer maakt
6. Border en gazon	Vaste planten, bodembedekkers, graszoden of graszaad	Tot dit moment rijdt alles hier nog overheen, en aangereden grond blijft jaren dicht
7. Meubels, licht en water	Tafel, loungebank, buitenlamp, buitenkraan, waterbak of fontein	Kabel en leiding liggen liefst in dezelfde sleuf als de rest, dus de plek bedenk je eerder dan je hem gebruikt

De zon bepaalt waar het terras komt, niet de achterdeur

Het terras belandt meestal tegen het huis omdat de deuren daar zitten. In Nederland, rond 52 graden noorderbreedte, staat de zon op 21 juni om het middaguur ruim 60 graden hoog en op 21 december nog geen 15 graden, en dat verschil beslist of die plek klopt.

Een zonnestand vertaalt zich rechtstreeks in schaduwlengte. Bij ruim 60 graden is de schaduw ongeveer de helft van de hoogte die hem werpt, eind maart en eind september ruim één keer die hoogte, en in december bijna vier keer.

Een achtergevel met de goot op 600 cm legt in juni dus zo'n 330 cm schaduw in de tuin en eind september bijna 8 meter. In een tuin op het noorden staat het terras daarom achterin, tegen de achterste erfgrens, en niet bij de tuindeuren.

Een schutting van 180 cm doet hetzelfde op kleinere schaal: ongeveer 100 cm schaduw in juni en 230 cm in maart. In een tuin van 6 meter breed is dat bijna de helft van de breedte, en dat is de reden dat een dichte schutting rondom een tuin koeler en donkerder maakt dan mensen verwachten.

De tabel zet per richting bij elkaar wanneer de zon er valt en wat dat voor de zitplek en de beplanting betekent. De richting weegt daarbij zwaarder dan de maat: een terras of balkon op het westen is in september 's avonds nog bruikbaar, terwijl op het noordoosten de zon er in juli om acht uur 's avonds al af is.

Richting van de tuin	Wanneer de zon er valt	Waar de zitplek dan het beste ligt	Wat er groeit
Noorden	Alleen kort in de vroege ochtend en de late avond tussen eind maart en eind september; de rest is hemellicht zonder slagschaduw	Zo ver mogelijk van de gevel, want de schaduw van het huis reikt in juni al 330 cm de tuin in	Hosta, varens, hortensia en klimhortensia; lichte bestrating en een lichte schutting kaatsen terug wat er aan licht is
Noordoosten	Van zonsopkomst tot een uur of tien, en alleen in de maanden dat de zon in het noordoosten opkomt	Bij de keukendeur als ontbijtplek; voor de avond heb je een tweede zitplek nodig	Planten die geen middagzon verdragen, want na tienen blijft het hier koel
Oosten	Van zonsopkomst tot de zon pal zuid staat, in de zomertijd rond half twee	Dicht bij huis werkt hier wel, want de ochtendzon komt laag onder de schaduw van de gevel door	Bloeiende heesters die geen droogte willen; een ontbijttafel wordt hier in juli niet te warm
Zuidoosten	Van zonsopkomst tot een flink stuk na het middaguur, het hele jaar door	Vrijwel overal; dit is de richting met de minste beperkingen	Fruitbomen en vaste planten; in augustus is het hier 's avonds aangenaam koel
Zuiden	Vrijwel de hele dag, in de zomer van een uur of acht tot half acht 's avonds	Met schaduw erbij: een boom, een pergola of een doek, want rond het middaguur staat de zon ruim 60 graden hoog	Lavendel, salie en rozemarijn; donkere bestrating houdt de warmte vast en lichte bestrating spiegelt fel
Zuidwesten	Vanaf een uur of elf tot zonsondergang, in juni tot tien uur 's avonds	Vrij in de tuin, met lichte schaduw van een boom voor de uren rond het middaguur	Alles wat volle zon wil, met bodembedekkers eronder om de grond koel en dicht te houden
Westen	Van het middaguur tot zonsondergang, in de zomer tot tien uur 's avonds	Tegen een muur die de warmte van de middag vasthoudt, want daar zit je in september nog	Planten die late hitte aankunnen; de muur straalt 's avonds na en droogt de grond ervoor uit
Noordwesten	Vanaf het midden van de middag tot zonsondergang, en alleen in de zomermaanden	Achterin voor de avondzon; overdag is dit een schaduwtuin	Hortensia en Japanse esdoorn, die de volle middagzon toch niet willen

Hoeveel ruimte een terras, een pad en een berging kosten

Een tuin raakt niet vol van meubels maar van de ruimte eromheen. Een eettafel van 160 bij 90 cm lijkt op een terras van 3 bij 3 meter ruim te passen, tot de stoelen meetellen: 75 cm om er achteruit uit te stappen en 100 cm waar iemand met een schaal achterlangs moet.

Daarmee wordt het blok verharding 310 bij 240 cm als de tafel met een korte zijde tegen een muur staat, en 360 bij 290 cm als hij vrij staat. Dat is de maat waarop je bestelt, niet de maat van het blad.

Voor een pad is 100 cm de werkmaat. Een kruiwagen is ongeveer 60 cm breed en jij loopt er nog naast, dus bij 60 cm pad zet je in elke bocht een wiel in de border. Een pad dat alleen naar de container loopt mag terug naar 80 cm.

Neem als voorbeeld een rijtjeshuistuin van 6 bij 9 meter op het noorden. Het terras ligt achterin omdat daar de zon staat, het pad loopt er in een rechte lijn heen, en de berging staat in de strook die toch al in de schaduw van het huis valt.

Wat je buiten doet	Wat je ervoor neerzet	Blok verharding dat dat kost	Waar het op vastloopt
Eten met zes personen	Tafel van 160 bij 90 cm met zes stoelen	360 bij 290 cm vrijstaand, 310 bij 240 cm met een korte zijde tegen een muur	De stoelpoten: op gras en grind zakken ze weg, dus dit hele blok moet verhard zijn
Eten met vier personen	Tafel van 120 bij 80 cm of een ronde van 120 cm	320 bij 280 cm rechthoekig, 320 bij 320 cm rond	Een ronde tafel vraagt aan alle kanten dezelfde vrije ruimte en past daardoor slecht in een hoek
Loungen	Buitenbank van 200 bij 80 cm met een lage tafel van 100 bij 60 cm	200 bij 200 cm: bank, 45 cm beenruimte en de tafel	De diepte: een loungebank is 80 tot 100 cm diep, een stuk meer dan een eetstoel
Schaduw maken	Parasol met een voet van 50 bij 50 cm	Schaduwvlak van 250 tot 350 cm doorsnede, dat met de zon meedraait	Het gewicht: een vrijstaande parasol vraagt 40 tot 70 kg aan voet, en die staat de hele zomer in de weg
Naar achteren lopen	Tegels of klinkers in een rechte lijn	100 cm breed, of 80 cm als er alleen een container overheen gaat	De bocht: een kruiwagen van 60 cm breed rijdt bij elke draai de border in
Fietsen en containers kwijt	Twee fietsen naast elkaar en twee containers van 240 liter	200 bij 200 cm verhard, met 90 cm doorgang ernaartoe	De poort: een container van 240 liter is ongeveer 58 cm breed en 74 cm diep en moet er los doorheen
Spullen opbergen	Berging of tuinhuis	250 bij 200 cm, plus 50 cm vrij rondom om te kunnen schilderen	De deur: draait hij naar buiten, dan is er ook 90 cm vlak terrein voor nodig
Buiten koken	Barbecue of werkblok van 120 bij 60 cm	120 bij 180 cm, met 100 cm vrij aan de kant waar je staat	De hitte: op minder dan 2 meter van een schutting of een haag blakert het hout en het blad

Waar het regenwater heen gaat

Regen is in een tuin een rekensom. Eén millimeter neerslag is één liter per vierkante meter, dus een bui van 20 mm legt op een terras van 40 m² achthonderd liter neer, en een regenton van 200 liter is daar na een kwartier bij vol.

Leg daarom 1 tot 2 cm afschot per strekkende meter, altijd van de gevel af, en houd de bovenkant van de tegels minstens 5 cm onder de onderdorpel van de tuindeur. Helt het terras naar het huis, dan staat het water bij elke stevige bui tegen het metselwerk en trekt het in de gevel.

Wijs daarna aan waar het water heen mag: een border met een verlaagde rand, een grindkoffer van 60 bij 60 cm gevuld met grof grind, of een strook grasbetontegels langs het terras. Zandgrond neemt een bui in een paar uur op en klei en veen niet, dus graaf een gat van 30 cm diep, vul het met water en kijk hoe lang het blijft staan. Staat het er de volgende dag nog, dan is infiltreren geen route en moet het water over het maaiveld weg.

De opbouw onder de tegels bepaalt of het terras vlak blijft liggen. De straatlaag is de laag waar bijna iedereen te veel van gebruikt: meer dan 3 cm zand onder een tegel blijft jarenlang naklinken, en dan zakt precies de tegel waar je stoelpoot op staat. Hoe je zo'n opbouw combineert met een waterbak of een fonteintje staat bij water in de tuin zonder vijver.

Wat er tussen de tegels groeit en wat je ertegen mag doen

Onkruid tussen tegels komt zelden uit de grond eronder. Het kiemt in de vuillaag bovenin de voeg: blad, stuifzand en algen die in twee seizoenen een laagje aarde vormen waar zaad net genoeg houvast in vindt. Wie die laag weghaalt, heeft minder werk dan wie elke plant apart aanpakt.

Dat verklaart waarom vegen beter werkt dan het lijkt. Een ronde met een straatbezem in het voorjaar en nog een eind augustus houdt de voeg schoon, terwijl een hogedrukreiniger de voeg in één keer leegblaast en je het voegzand daarna moet bijvullen.

Zout en azijn horen niet in dit rijtje, en niet alleen omdat ze slecht werken. Gebruik je ze om planten dood te maken, dan gebruik je ze volgens de wet als gewasbeschermingsmiddel, en dat mag alleen met een middel dat het Ctgb voor dat doel heeft toegelaten. Zout en azijn hebben die toelating niet, ook al liggen ze gewoon in de winkel.

Het mechanisme erachter maakt het erger dan een boete. Natrium duwt calcium en magnesium van de bodemdeeltjes af, waardoor de grond dichtslaat en er jarenlang niets meer groeit, ook niet wat je er wel wilt hebben. Chloride tast daarbij beton, metselwerk en wapening aan, en een terras ligt vaak strak tegen de fundering. Wat op jouw plek en jouw soort onkruid wel werkt, zoek je op met de onkruidwijzer per plek en per soort, en de uitwerking per methode staat bij onkruid weghalen zonder zout of azijn.

Methode	Waar hij werkt	Hoe lang het wegblijft	Waar je op let
Kokend water	Tussen tegels en tegen een muur, op mos en jong onkruid	3 tot 6 weken	Een halve liter per pol, zodat de hele voet nat wordt; paardenbloem, zevenblad en brandnetel lopen binnen twee weken weer uit
Onkruidbrander op gas	Tegels en grind, op onkruid tot ongeveer 5 cm hoog	2 tot 3 weken, dus een ronde in maart, mei en augustus	1 tot 2 seconden per plant tot het blad glazig wordt; niet langs een houten schutting, niet onder een overkapping en niet bij droogte
Stoom of heet water met een machine	Tegels, grind en vlak langs een schutting	6 tot 10 weken, dus 3 tot 4 rondes per seizoen	Er komt geen vlam aan te pas, dus dit kan wel tegen hout; wortelstokken overleven het nog steeds
Voegenkrabber	Voegen tussen tegels en klinkers	2 tot 4 maanden	Krab niet zo diep dat het voegzand wegloopt, want dan gaan de stenen wiebelen; op travertijn en kalksteen krast een stalen mesje
Vegen met een straatbezem of onkruidborstel	Het hele terras, als ronde in het voorjaar en eind augustus	4 tot 8 weken, afhankelijk van hoeveel blad er valt	Een stalen borstel neemt voegzand mee, dus vul dat bij voordat de stenen scheef komen te liggen
Wieden met een onkruidsteker	Border en gazon, en tussen tegels bij penwortels	Weg is weg, zolang de hele wortel meekomt	Zevenblad en hondsdraf lopen uit vanaf een wortelstukje van een centimeter; reken op twee seizoenen herhalen
Bodembedekkers of een mulchlaag van 5 tot 8 cm	Border en onder heesters	Twee tot drie jaar, tot de laag is afgebroken	Wortelonkruid dat er al staat groeit er dwars doorheen, dus dat moet er eerst helemaal uit
Gronddoek onder nieuwe verharding of grind	Alleen bij nieuwe aanleg	Tien jaar of langer, zolang het doek heel is	Houdt alleen tegen wat van onderaf komt; zaad dat in de voeg valt kiemt er gewoon bovenop, en in een border werkt doek averechts
Middel met een Ctgb-toelating, bijvoorbeeld op basis van pelargonzuur	Tegels, grind en tegen een muur	Op wortelonkruid 2 tot 4 weken, want de wortel blijft leven	Controleer het toelatingsnummer in de toelatingendatabank van het Ctgb en houd kinderen en dieren van het oppervlak tot het droog is

Snoeien: de maand telt zwaarder dan de techniek

Bij snoeien zit de schade bijna nooit in de schaar maar in de maand. Dezelfde knip is in februari een vormsnoei en in mei een wond die blijft bloeden of een nest dat je verstoort.

Drie regels verklaren het grootste deel van de kalender. Bomen die sterk bloeden, zoals berk, esdoorn, walnoot, druif en moerbei, snoei je niet van maart tot mei maar in de winterrust of juist in de nazomer.

Heesters die op oud hout bloeien, zoals sering, forsythia en boerenhortensia, snoei je vlak na de bloei, want de knoppen voor volgend jaar zitten al op de takken die er nu staan. Heesters die op nieuw hout bloeien, zoals pluimhortensia, vlinderstruik en clematis uit groep 3, zet je in februari of maart terug en die bloeien in dezelfde zomer gewoon weer.

De derde regel gaat over vogels. Tussen 15 maart en 15 juli knip je geen haag en geen dicht bladerdak: de zorgplicht uit de natuurwetgeving, sinds 2024 opgenomen in de Omgevingswet, verbiedt het verstoren van een nest dat in gebruik is. Die twee data zijn een vuistregel en geen garantie, want een merel kan in februari al zitten en een houtduif in augustus nog, dus kijk eerst in de haag. Per soort staan de maand en de reden in de snoeikalender met achtenveertig soorten, en het snoeien van vormbomen als de dakmoerbei staat uitgewerkt bij snoeien per soort en per seizoen.

Periode	Wat er dan aan de beurt is	Waarom juist dan
December tot februari	Appel, peer, rode en witte bes, druif, leilinde, en de moerbei als vrije boom	De plant is in rust en er staat geen druk op het sap, en zonder blad zie je de vorm waar je in snoeit
Februari tot begin maart	Dakmoerbei en dakplataan terug op de knobbels, pluimhortensia, clematis groep 3, herfstframboos en siergrassen	Vlak voor het uitlopen: de plant heeft de hele zomer om terug te groeien en bloeit op het hout dat daarna komt
Maart tot half april	Grootbloemige rozen, vlinderstruik, boerenhortensia en bolcatalpa	De zware nachtvorst is voorbij; bij de roos is de bloei van de forsythia de oude vuistregel voor het moment
Mei tot begin juni	Buxus, en sering en forsythia vlak na hun bloei; sneeuwbal in juni	Deze soorten zetten meteen na de bloei de knoppen voor volgend jaar aan, dus later snoeien kost je een bloeiseizoen
Eind juni tot half juli	Vormsnoei van beuk, taxus, haagbeuk en liguster; Salvia, Nepeta en Geranium na de eerste bloei	De eerste groeischeut is uitgehard en er komt nog een tweede, dus de haag zit in september weer dicht. Zit er een nest in, wacht dan tot na 15 juli
Juli en augustus	Blauweregen, klimroos die één keer bloeit, pruim, kers, zomerframboos, walnoot en bolacacia	Bij steenfruit sluit een wond in droog, warm weer snel, waardoor loodglans en bacteriekanker minder kans krijgen
Augustus en september	Lavendel na de bloei, berk en esdoorn, en de tweede beurt van haagbeuk en liguster	Lavendel moet nog uitlopen voor de winter en verdraagt geen snee in het oude hout; berk en esdoorn bloeden nu het minst
Oktober en november	Braam na de oogst, en verder vooral opruimen en afvoeren	De plant trekt zijn sappen terug. Vorstgevoelige soorten en holle stengels laat je juist staan, want dat oude loof beschermt het hart

De erfgrens: schutting, haag en boom

De randen van een tuin zijn het enige deel waar je niet alleen over gaat. Voor beplanting staat de afstand in het Burgerlijk Wetboek: een boom hoort op minstens 2 meter van de erfgrens, gemeten vanuit het midden van de voet, en een haag of heester op minstens 50 cm.

Daar zitten uitzonderingen op. Een gemeentelijke verordening of een plaatselijke gewoonte kan een kleinere afstand toestaan, de buren kunnen toestemming geven, en staat de boom er langer dan twintig jaar, dan is het recht om verwijdering te eisen verjaard.

Voor takken en wortels geldt een eigen volgorde. Hangt er een tak over jouw erf, dan mag je die niet zomaar afzagen: je vraagt de eigenaar eerst schriftelijk om het te doen, en pas als hij dat nalaat mag je het zelf. Wortels die jouw kant op groeien mag je wel meteen afsteken.

Bij een schutting gaat het om de hoogte en de plek. Een erfafscheiding tot 1 meter mag vrijwel overal zonder vergunning, en tot 2 meter mag het als hij achter de voorgevelrooilijn staat en meer dan 1 meter van openbaar toegankelijk gebied. Het omgevingsplan van je gemeente kan daarvan afwijken, dus kijk dat na voordat de palen erin gaan.

Een dichte schutting van 180 cm rondom kost meer dan hij oplevert. Hij geeft 100 cm schaduw in juni en 230 cm in maart, en hij stopt de wind niet maar duwt hem eroverheen, waardoor er vlak achter de schutting juist een wervel ontstaat. Een scherm dat half open is remt de wind tot ongeveer tien keer zijn eigen hoogte verderop, en een haag doet hetzelfde; hoe je die daarna in vorm houdt staat bij het knippen van een haag op het juiste moment.

Wat er aan de rand staat	De maat of de regel	Waar het van afhangt
Boom	Minstens 2 meter van de erfgrens, gemeten vanuit het midden van de voet	Artikel 5:42 van het Burgerlijk Wetboek; een gemeentelijke verordening, een plaatselijke gewoonte of toestemming van de buren kan korter toestaan, en na twintig jaar is het verjaard
Haag of heester	Minstens 50 cm van de erfgrens	Hetzelfde artikel. Een haag precies op de grens werkt alleen als beide buren meebetalen en meeknippen, want je moet er van twee kanten bij kunnen
Overhangende tak van de buren	Eerst schriftelijk vragen of de eigenaar hem weghaalt, daarna pas zelf zagen	Artikel 5:44; wortels die jouw kant op groeien mag je wel meteen afsteken, ook zonder te vragen
Erfafscheiding tot 1 meter	In de regel vergunningvrij, ook voor de voorgevel	Het omgevingsplan en een eventuele erfdienstbaarheid gaan voor
Erfafscheiding tot 2 meter	Vergunningvrij achter de voorgevelrooilijn en op meer dan 1 meter van openbaar toegankelijk gebied	Bij een hoekwoning of een pad langs de tuin ligt die grens anders dan je denkt, dus kijk het na in het omgevingsloket
Beukenhaag	3 planten per meter, eindbreedte 40 tot 60 cm	Reken vanaf de grens 50 cm plus de halve breedte voordat je de plantlijn uitzet, anders staat de helft straks bij de buren
Taxushaag	3 tot 4 planten per meter, 15 tot 30 cm groei per jaar	Taxus, beuk en liguster lopen weer uit als je ze in het oude hout terugzet, een coniferenhaag van thuja of chamaecyparis niet
Een boom die weg moet	Soms vergunningvrij, soms niet	Dat verschilt per gemeente en hangt af van de stamomtrek, de soort en of de boom op een lijst staat; monumentale bomen blijven vrijwel altijd staan

Balkon, dakterras en patio vragen om andere maten

Een balkon en een patio zijn geen kleine tuin maar een andere situatie. Op een balkon telt gewicht, op een patio telt lucht.

Begin op een balkon bij de vloer. Een pot van 40 liter weegt met natte potgrond al gauw 40 tot 50 kg, en vier van die potten plus een tafel en twee mensen zijn samen een paar honderd kilo op een paar vierkante meter. Zet het zware werk daarom tegen de gevel en niet aan de balustrade, want een uitkragend balkon draagt dicht bij de muur het makkelijkst.

De tweede beperking is wind. Op de vierde verdieping staat meer wind dan in een achtertuin, en een plantenbak aan de buitenzijde van de balustrade hangt boven de stoep. Hang bakken aan de binnenkant, en vraag bij een appartement na wat de vereniging van eigenaars toestaat aan de gevel en aan het hek, want dat is gemeenschappelijk eigendom. Wat er verder wel past in een strook van anderhalve meter diep staat bij het inrichten van een balkon of terras.

Een patio heeft precies het omgekeerde probleem: daar staat juist geen wind. De muren houden de warmte van de dag vast en geven die 's avonds weer af, wat in september prettig is en in juli benauwd. Water kan er meestal maar één kant op, dus een verstopte afvoer zet een besloten tuin veel sneller blank dan een open tuin. Hoe je met muren rondom toch licht en lucht houdt, staat bij een patiotuin met muren aan alle kanten.

Buitenruimte	Wat er anders is dan in een tuin	Waar het op vastloopt
Balkon van 150 bij 400 cm	Alles staat in een strook van anderhalve meter diep, dus meubels van 60 cm diep en een tafel die inklapt	De doorloop: houd 60 cm vrij langs de meubels, anders kom je er met een wasmand niet langs
Dakterras	Volle zon, veel wind en een dakbedekking die je niet mag beschadigen	Het gewicht per vierkante meter en de plek van de afvoer: tegeldragers en een vlonder mogen die nooit afsluiten
Patio of binnentuin	Muren rondom: schaduw, opgeslagen warmte en nauwelijks luchtbeweging	Water met maar één uitweg, en planten die in de luwte eerder schimmel krijgen omdat het blad niet opdroogt
Frans balkon	Een hek voor de deuren en geen vloer om op te staan	Alles hangt aan dat hek, dus het gewicht per haak en de vraag of er iets aan de gemeenschappelijke gevel mag
Voortuin	Openbaar zicht, vaak op het noorden, en de fietsen en containers moeten er ook staan	De verharding: een tegel eruit en een plant erin scheelt precies het water dat nu de straat op loopt
Vensterbank buiten	Een strook van 15 tot 30 cm diep, in volle zon of in volle schaduw	De potmaat: onder 20 cm doorsnede is de grond op een zomerdag binnen een dag kurkdroog