Schilderijen, posters en lijsten ophangen

Welk soort werk je ophangt en wat dat van de wand vraagt

Een poster, een ingelijste print en een doek op een spieraam lijken aan de muur op elkaar, maar ze lopen in gewicht tot een factor dertig uiteen en ze hangen aan heel verschillende dingen. Daarom begint ophangen bij de vraag wat je precies in handen hebt. Dit onderwerp hoort bij het bredere overzicht van woondecoratie en verlichting, en hier gaat het om alles wat plat aan de wand hangt en een lijst heeft of kan krijgen.

De tabel zet de soorten naast elkaar op hetzelfde formaat van 50 bij 70 cm, zodat je ziet waar het verschil vandaan komt. Glas weegt 2,5 kg per vierkante meter per millimeter dikte, en dat ene gegeven verklaart het grootste deel van het verschil tussen een lijst met glas en een lijst met kunststof.

Weet je nog niet welk werk je zoekt, begin dan bij een schilderij kiezen vanuit de wand waar het komt, want formaat, kleur en licht liggen al vast voordat je naar beelden kijkt. Voor kant-en-klaar ingelijste prints in een smalle houten lijst gelden eigen formaten en gewichten.

Wat je ophangt	Gewicht bij 50 bij 70 cm	Wat er achterop zit	Waar het op vastloopt
Poster zonder lijst, papier van 150 tot 250 gram per m²	Minder dan 0,1 kg	Niets: hij hangt aan klemmen, een posterhanger of tape	Papier zet uit bij vocht en golft, en een punaise scheurt de hoek uit zodra de poster beweegt
Randloze wissellijst met klemmen	2 tot 2,5 kg met glas, ongeveer 1,5 kg met kunststof	Een ophangoogje in een rugplaat van 2 tot 3 mm	Het oogje scheurt eerder uit de dunne rugplaat dan dat de haak in de muur het opgeeft
Ingelijste print of foto met passe-partout	2,5 tot 3,5 kg met glas, 1,5 tot 2,5 kg met kunststof	Twee D-ringen, een draad of een zaagtandhaak	Goedkoop karton wordt zuur en tekent na een paar jaar een bruine lijn op de print
Canvas op spieraam	0,5 tot 1 kg	Een zaagtandhaak, of niets en dan rust de bovenlat op de haak	Op één punt draait het doek bij elke aanraking scheef
Origineel op doek in een profiellijst	Wisselt sterk, dus weeg het	Een draad tussen twee oogjes, of twee D-ringen	Een brede houten lijst weegt vaak meer dan het doek zelf
Aluminium paneel van 3 mm	Ongeveer 1,4 kg	Een verlijmd ophangprofiel dat het paneel een paar centimeter van de wand houdt	Onder een spot dicht bij de wand wordt de schaduwrand onder het paneel een donkere streep
Glasschilderij van 4 mm gehard glas	Ongeveer 3,5 kg	Verlijmde strips of afstandhouders	Geen plakoplossing en geen gipsplaat zonder plug draagt dit met marge
Fotolijst aan een ketting	Als dezelfde lijst zonder ketting	Schroefoogjes bovenop de lijst, met een ketting naar een haak of rail	Een platte driehoek trekt de oogjes met een veelvoud van het gewicht uit de bovenlat

Lijstmaat, verhouding en passe-partout: waarom een poster niet in elke lijst past

De maat van een fotolijst is de maat van wat erin gaat, niet van de lijst zelf. Een lijst van 50 bij 70 met latten van 3 cm breed meet aan de buitenkant ongeveer 55 bij 75 cm, want de lat valt aan elke kant een halve centimeter over het glas. Die buitenmaat is de maat die je boven een bank of dressoir uitmeet.

Het tweede getal dat telt is de verhouding tussen breedte en hoogte. A-papier heeft een verhouding van 1 op 1,41, en de posterformaten 50 bij 70 en 70 bij 100 zijn afgeronde B2 en B1 met precies diezelfde verhouding. Lijsten van 30 bij 40, 40 bij 50 en 60 bij 80 zijn minder langgerekt, en daarin past een A-poster alleen met ongelijke randen of helemaal niet.

Foto's volgen weer hun camera. Een foto van een telefoon is 4 bij 3 en past zonder bijsnijden in 30 bij 40 en 60 bij 80, terwijl een foto van een systeemcamera 3 bij 2 is en in 10 bij 15, 20 bij 30 of 40 bij 60 hoort.

Met een passe-partout vang je het verschil op. Het venster valt aan elke kant 3 tot 5 mm over de print, zodat die niet door de opening zakt, en de randen in de tabel zijn de breedte van het karton naast de print.

Veel lijstenmakers geven de onderrand 1 tot 2 cm extra, en dat is een gewoonte met een reden. Het oog legt het midden van een vlak iets boven het werkelijke midden, dus bij gelijke randen lijkt de print naar beneden te zakken.

Lijstmaat	Verhouding	Wat er zonder passe-partout in past	Met passe-partout, en de rand die dat geeft	Waar het wringt
10 bij 15 cm	2 op 3	Foto van een systeemcamera	Te klein voor een passe-partout	Een telefoonfoto van 4 bij 3 verliest ruim een centimeter van zijn breedte
13 bij 18 cm	Ongeveer 1 op 1,4	Foto van 13 bij 18	Foto van 10 bij 15, met 1,5 cm rand	Die rand is te smal om als passe-partout te lezen
21 bij 29,7 cm, A4	1 op 1,41	A4-print	Foto van 15 bij 20, met 3 en bijna 5 cm rand	Een foto van 20 bij 30 is 3 mm te lang
30 bij 40 cm	3 op 4	Telefoonfoto of print van 30 bij 40	A4 met 4,5 en 5,2 cm rand, of 20 bij 30 met 5 cm rondom	Een A3-poster is 2 cm te lang
40 bij 50 cm	4 op 5	Print van 40 bij 50	30 bij 40 met 5 cm rondom	A3 past, maar dan is de rand boven en onder 4 cm en opzij 5,2 cm, en dat oogt omgekeerd
50 bij 70 cm	1 op 1,4, gelijk aan A-papier	Poster in B2-formaat	A3 met 10 en 14 cm rand, of 40 bij 50 met 5 en 10 cm	Een A2-poster past, maar met 4 en 5,3 cm rand oogt het passe-partout krap
60 bij 80 cm	3 op 4	Print of telefoonfoto van 60 bij 80	50 bij 70 met 5 cm rondom, of A2 met 9 en ruim 10 cm	Een A1-poster is ruim 4 cm te lang
70 bij 100 cm	1 op 1,43	Poster in B1-formaat	A1 met 5,3 en 8 cm rand, of 50 bij 70 met 10 en 15 cm	Met glas weegt dit 5 tot 7 kg, en daar houdt elke plakoplossing op
61 bij 91,5 cm, maxiposter	2 op 3	Alleen een maxiposter	Geen gangbare maat	Past in geen van de maten hierboven, dus een lijst op maat of een posterhanger van 61 cm

Hoe hoog en hoe breed een werk aan de wand hangt

Voor de hoogte werken wij met één vuistregel en een paar afwijkingen. Het midden van een los werk komt op 145 cm boven de vloer, de ooghoogte van wie staat, en dat is een gewoonte die uit musea komt en geen norm.

Staat er een meubel onder, dan bepaalt dat meubel de hoogte en niet de hartlijn. De onderrand komt 20 tot 30 cm boven de rugleuning of het blad, en daardoor schuift de hartlijn boven een bank op naar 150 tot 165 cm. Hang je hoger, dan lezen meubel en werk als twee losse dingen; hang je lager, dan lijkt het werk op de bank te leunen.

De breedte volgt dezelfde logica. Boven een bank of dressoir beslaat het werk of de groep 60 tot 75 procent van de meubelbreedte, dus 125 tot 160 cm boven een bank van 210 cm, en smaller leest als een losse stip boven een breed vlak.

Een hoog plafond verandert niets aan de hartlijn, want je ogen blijven op dezelfde hoogte. Een hoge wand vul je met een groter werk of een hogere groep, niet door alles een halve meter op te schuiven.

De hoogtes hieronder staan samen met de andere maten in huis in de maatwijzer met ophanghoogtes en meubelmaten. Welk formaat bij welke kijkafstand leesbaar blijft, lees je bij formaat en kijkafstand per plek in huis.

Plek	Maat die wij aanhouden	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Vrije wand, hartlijn	145 cm	140 tot 155 cm	Ooghoogte van wie staat; een vuistregel en geen norm
Boven een bank, onderrand	25 cm boven de rugleuning	20 tot 30 cm	Lager lijkt het werk op de bank te leunen; de hartlijn komt op 150 tot 165 cm
Boven een dressoir of ladekast, onderrand	25 cm boven het blad	20 tot 30 cm	Er moet een lamp of vaas voor kunnen staan zonder de lijst te raken
Boven een bed, onderrand	30 cm boven het hoofdbord	25 tot 35 cm	Rechtop zitten zonder met je hoofd de lijst te raken, en liever geen glas
Wand bij de eettafel, hartlijn	140 cm	135 tot 145 cm	Aan tafel zitten je ogen rond 120 cm, dus hier mag het werk iets zakken
Trapgat, hartlijn	145 cm boven de neus van de trede	140 tot 150 cm	Loodrecht boven de voorkant van de trede meten, dan loopt de rij mee met de trap
Kinderkamer, hartlijn	110 cm	100 tot 120 cm	Ooghoogte van een kind van een jaar of zes; boven het bed zonder glas
Kamer met een plafond van 300 cm of hoger, hartlijn	145 cm	145 tot 155 cm	Je ogen gaan niet mee omhoog; vul de hoogte met formaat, niet met ophanghoogte
Breedte boven een bank of dressoir	Twee derde van de meubelbreedte	60 tot 75 procent	Bij 210 cm is dat 125 tot 160 cm, als één werk of als groep
Tussenruimte in een groep lijsten	6 cm	5 tot 8 cm	Boven 10 cm valt de groep uiteen in losse lijstjes

Een groep lijsten hang je vanuit de buitenrechthoek

Een groep lijsten leest als één werk zodra de buitenrand een rechthoek vormt en de ruimte tussen de lijsten overal gelijk is. Daarom begin je bij die buitenrechthoek: die krijgt de breedte en de hoogte die een los werk op die plek zou krijgen, en pas daarna verdeel je hem.

Houd 5 tot 8 cm tussen de lijsten aan; wij nemen 6 cm als vaste maat. Boven 10 cm valt de groep uiteen in losse lijstjes, en onder 4 cm raken de lijsten elkaar bijna en lees je één grote lijst met naden.

Werk op de vloer voordat je iets aan de wand doet. Leg de lijsten in hun opstelling op karton of pakpapier, knip van elke lijst een papieren mal en teken daarop de plek van de ringen of de gespannen draad. Plak de mallen met schilderstape op de wand, dan sla je de haak dwars door het papier op de goede plek.

Een reeks uit één serie maakt het makkelijker, want lijst, kleur en passe-partout zijn dan al gelijk. Bij lijsten uit dezelfde serie boven een bank of dressoir staat welke aantallen bij welke meubelbreedte passen.

Mix je formaten, geef de groep dan één gemeenschappelijk element: dezelfde lijstkleur, hetzelfde passe-partout of één kleur die in elk werk terugkomt. Zonder dat leest een salonwand als een stapel losse aankopen.

Indeling	Waarop je uitlijnt	Welke lijsten erbij passen	Waar het misgaat
Raster van gelijke lijsten	Alle randen, met overal dezelfde tussenruimte	Hetzelfde formaat en dezelfde lijst, bijvoorbeeld zes keer 40 bij 50	Een paar millimeter scheef valt in een raster meteen op, dus meet alles vanaf één lijn van tape
Rij naast elkaar	Eén gemeenschappelijke hartlijn	Twee tot vier lijsten boven een bank of dressoir	Bij verschillende hoogtes de bovenranden gelijk zetten: dan hangt de groep scheef boven het meubel
Salonwand met verschillende formaten	Een buitenrechthoek en een verticale middenas, met gelijke tussenruimte binnenin	Vijf tot vijftien lijsten met één gemeenschappelijk element	Beginnen in een hoek: de groep groeit dan scheef naar één kant
Rij op een fotoplank of richel	De onderrand, want alles staat op dezelfde plank	Lijsten tot ongeveer 50 bij 70 die je vaak wisselt	Een plank zonder opstaande rand of groef, waarop lijsten naar voren glijden
Rij die met de trap meeloopt	Een hartlijn op 145 cm boven de neus van elke trede	Drie tot zes lijsten van gelijke hoogte	Een horizontale rij hangt onderaan de trap te hoog en bovenaan te laag
Paar aan weerszijden van een raam of spiegel	De hartlijn van wat ertussen hangt	Twee lijsten van hetzelfde formaat	Ongelijke afstand tot het kozijn, waardoor één lijst weggeschoven lijkt

Wat er achterop een lijst zit en waar de haak dan komt

De hartlijn zegt waar het midden van het werk hangt, maar de haak komt ergens anders. De rekensom is altijd dezelfde: de hartlijn plus de halve hoogte van de lijst geeft de bovenrand, en daar trek je de afstand van de bovenrand tot het ophangpunt van af.

Een lijst van 70 cm hoog met de hartlijn op 145 cm heeft zijn bovenrand op 180 cm. Komt de gespannen draad 12 cm onder die bovenrand uit, dan gaat de haak op 168 cm. Meet die 12 cm met de draad strak omhoog getrokken over een vinger, precies zoals de haak hem straks vasthoudt.

Bij een draad telt ook de hoek. Elke helft trekt aan zijn oogje met het gewicht gedeeld door twee keer de sinus van de hoek met de horizontaal: bij 30 graden is dat het hele gewicht per oogje, bij 10 graden bijna drie keer zoveel. De haak in de muur draagt gewoon het gewicht van de lijst, maar de oogjes in het hout krijgen die veelvoud, en daarom geldt voor de driehoek van een ketting boven een lijst dezelfde regel.

Zet ringen of oogjes op ongeveer een kwart tot een derde van de lijsthoogte onder de bovenrand. Het draaipunt van de lijst ligt op de haak, en hoe lager dat punt op de lijst zit, hoe verder het deel erboven van de wand af kan kantelen.

Wat je achterop ziet	Voor welke lijst	Waar de haak komt	Waar het op vastloopt
Zaagtandhaak: een getand metalen strookje midden op de bovenlat	Canvas en lichte lijsten tot een paar kilo	Bovenrand min de afstand tot de tanden, op één punt	Eén punt: bij elke tik draait de lijst om de haak
Ophangoogje of draaiplaatje in de rugplaat	Wissellijsten en eenvoudige fotolijsten	Bovenrand min de afstand tot het oogje	Het oogje zit in 2 tot 3 mm hardboard of mdf, en dat scheurt eerder dan de haak
Twee D-ringen op de zijlatten	Ingelijste werken vanaf ongeveer 2 kg	Twee haken op de hoogte en de onderlinge afstand van de ringen	Ringen die niet precies even hoog zitten; meet elke ring apart
Draad tussen twee ringen of oogjes	Lijsten die je aan één haak recht wilt hangen	Bovenrand min de afstand tot de strak getrokken draad	Een platte draad belast de oogjes met een veelvoud van het gewicht
Schroefoogjes bovenop de lijst	Lijsten die zichtbaar aan een ketting of koord hangen	Bovenrand plus de hoogte van de driehoek	Een oogje zonder voorboren splijt de smalle bovenlat
Sleutelgatbeslag in de achterkant	Houten, aluminium en kunststof panelen	Bovenrand min de afstand tot de bovenkant van het sleutelgat	De schroefkop moet ver genoeg uitsteken om in te haken en niet zo ver dat het paneel kantelt
Verlijmd ophangprofiel	Aluminium panelen en glasschilderijen	Een haak of schroef in de sleuf, op de hoogte die de fabrikant opgeeft	Het profiel verdeelt het gewicht over de breedte, maar de pluggen in de wand dragen het

Welke bevestiging bij welk gewicht en welke wand hoort

Wat een lijst aan de muur houdt, hangt af van wat hij weegt en waar de wand van gemaakt is. Weeg daarom eerst: ga met en zonder de lijst op een personenweegschaal staan en trek de twee getallen van elkaar af. Lukt dat niet, reken dan 2,5 kg per vierkante meter per millimeter glas en tel de lijst en de rugplaat erbij.

De getallen in de tabel komen uit de bevestigingstabel die wij bijhouden en liggen bewust onder de waarden op de verpakking, want die zijn gemeten in een testplaat en niet in jouw muur. Wij houden 70 procent van die grens aan als ruim voldoende; daarboven kan het nog, maar dan zit er geen marge meer in voor een lijst die bij het afstoffen wordt opgetild.

Twee punten verdubbelen het draagvermogen niet. Reken met anderhalf keer, want een lijst trekt zelden precies gelijk aan beide haken, en zeker niet nadat hij een keer scheef is geduwd.

Wil je geen gaten, dan is het gewicht nog strenger de grens: een plakstrip houdt op gesausd stucwerk ongeveer 1 kg per punt en een X-haak 4 kg. Hoe dat per wand uitpakt en waarom de verflaag het zwakste punt is, staat bij tot hoeveel kilo een lijst zonder boren blijft hangen.

Kalkzandsteen, gasbeton en holle bouwsteen gedragen zich anders dan de wanden in de tabel. In kalkzandsteen boor je zonder klopstand en houdt een nylon plug tot 20 kg, in gasbeton werkt alleen een gasbetonplug tot ongeveer 10 kg, en in holle steen een kiepplug tot 10 kg; plakstrips en spijkerhaakjes houden op alle drie niets.

Gewicht en voorbeeld	Gipsplaat of voorzetwand	Gestuukte steen	Beton	Waar het op vastloopt
Tot 0,7 kg: A4-lijst, canvas van 40 bij 50	Plakstrip of montagetape, 1 kg per punt	Plakstrip, 1 kg per punt, of een spijkerhaakje van 2,5 kg	Montagetape, 2 kg per punt	Op kalkverf, behang en spuitwerk laat de verflaag los, hoe goed de strip ook plakt
0,7 tot 2 kg: lijst van 40 bij 50 met glas, canvas van 70 bij 100	X-haak met geharde nagel, 3 kg per punt	X-haak, 4 kg per punt	Twee X-haken van 2 kg, of een nylon plug	In hard beton buigt de nagel, en na twee kromme nagels is boren sneller
2 tot 5 kg: lijst van 50 bij 70 of 60 bij 80 met glas, glasschilderij van 50 bij 70	Tot 4 kg twee kunststof hollewandpluggen, daarboven een metalen hollewandplug van 10 kg	Nylon plug met schroef, 15 kg per punt	Nylon plug met schroef, 25 kg per punt	Een X-haak in stucwerk haalt 4 kg, dus boven 3 kg zit je aan de rand van wat hij houdt
5 tot 12 kg: lijst van 70 bij 100 met glas, glasschilderij van 80 bij 120	Twee metalen hollewandpluggen, of beter schroeven in de houten regel	Twee nylon pluggen met schroef	Twee nylon pluggen met schroef	Wat boven een tiental kilo aan de gipsplaat hangt, trekt er op termijn een halve maan uit
Boven 12 kg: lijst van 100 bij 140 met glas, glasschilderij van 100 bij 150	Twee schroeven in de houten regel, 15 kg per punt	Twee nylon pluggen van 8 mm met schroeven van 5 bij 60 mm	Twee nylon pluggen van 8 mm met schroeven van 5 bij 60 mm	Een metalen regel van 0,6 mm staal houdt geen houtschroef; daar hoort een profielschroef of een metalen hollewandplug in

Glas, ontspiegeld glas of kunststof voor de lijst

De voorkant van een lijst bepaalt wat je erin terugziet en hoe lang de print zijn kleur houdt. Gewoon floatglas kaatst aan elke kant ongeveer 4 procent van het licht terug, samen zo'n 8 procent, en dat is genoeg om een raam of een lamp scherper te zien dan de print erachter.

Ontspiegeld glas bestaat in twee soorten die heel anders werken. Matglas is aan één kant licht geëtst en strooit het licht, zodat de spiegeling vervaagt, maar het strooit ook het beeld: ligt de print niet direct tegen het glas, dan wordt hij wazig, en met een passe-partout van 1,4 mm ertussen zie je dat al.

Glas met een ontspiegelende coating dooft de weerkaatsing uit in dunne laagjes op het oppervlak en houdt het beeld scherp, ook met afstand tot de print. Museumglas is zulk glas met een filter dat het grootste deel van het ultraviolet tegenhoudt, en dat is de voorkant voor een origineel of een print die je lang wilt houden.

Kunststof is niet één materiaal. In eenvoudige lijsten zit vaak polystyreen, dat in zonlicht vergeelt en krast als je het droog afstoft, terwijl acrylaat helder blijft en niet in scherven breekt. Dat laatste maakt acrylaat de voorkant boven een bed en in een kinderkamer.

Voorkant	Wat je erin ziet	Wat het met de print doet	Waar hij hoort
Gewoon floatglas van 2 mm	Ongeveer 8 procent spiegeling: ramen en lampen tekenen zich af	Houdt stof en vingers weg, maar slechts een deel van het ultraviolet	Wanden met licht van opzij, de gang en het trapgat
Matglas, geëtst	Vage spiegeling, en een beeld dat zachter wordt naarmate de print verder van het glas ligt	De print moet tegen het glas, en fotopapier kan daar bij vocht aan vastkleven	Kleine prints zonder passe-partout op een wand tegenover het raam
Glas met ontspiegelende coating	Minder dan 1 procent spiegeling en een scherp beeld	Dezelfde bescherming als gewoon glas, tenzij er een uv-filter in zit	Tegenover een raam of onder een spot, uit de buurt van handen
Museumglas	Minder dan 1 procent spiegeling	Houdt het grootste deel van het ultraviolet tegen	Originelen en prints die je jaren wilt houden, op een wand met daglicht
Acrylaat	Spiegelt ongeveer als glas	Breekt niet, laadt statisch op en trekt stof aan; ook verkrijgbaar met uv-filter	Boven een bed, in een kinderkamer en bij grote formaten waar glas te zwaar wordt
Polystyreen	Zachte, soms licht golvende spiegeling	Vergeelt in zonlicht en krast bij droog afstoffen	Een poster die je over een paar jaar wisselt, buiten de zon
Geen voorkant: doek of paneel	Geen spiegeling; strijklicht laat de structuur zien	Stof zet zich op het oppervlak en gaat eraf met een zachte, droge kwast	Tegenover een raam en onder een spot

Een schilderij verlichten zonder spiegeling en zonder schaduw

Een spot voor een schilderij hang je zo dat de lichtbundel onder ongeveer 30 graden uit de verticaal op het midden van het werk valt. Dat is een vuistregel uit musea, en hij komt uit een afweging tussen twee fouten.

Valt het licht steiler, met de spot dicht bij de wand, dan wordt het strijklicht: de lijst werpt een lange schaduw over de bovenkant van het werk en elke oneffenheid in het doek tekent zich af. Hoe verder de spot van de wand hangt, hoe verder het glas het licht de kamer in kaatst, tot de weerkaatsing bij de bank of op ooghoogte uitkomt.

Reken de afstand uit met de hoogte van je plafond. Het verschil tussen plafond en hartlijn maal 0,58 geeft de afstand van de spot tot de wand, dus bij een plafond van 260 cm en een hartlijn op 145 cm is dat 115 maal 0,58, ofwel ongeveer 67 cm.

Omdat de bundel schuin op de wand valt, rekt de lichtvlek zich naar beneden uit, en het bovenste deel is feller omdat de spot daar dichterbij is. Een smalle bundel van 24 graden houdt het licht op het werk, terwijl een bundel van 36 graden al tot op de vloer doorloopt.

Kies lampen van 2700 tot 3000 K met een kleurweergave van Ra 90 of hoger. Bij Ra 80 wordt vaak bespaard op het diepe rood, en dan zien huidtinten, hout en alles met rood pigment er vlak uit. Hoe je lampen en kleurtemperatuur per ruimte kiest, staat in het overzicht van decoratie, lampen en licht.

Plafondhoogte	Spot vanaf de wand, bij een hartlijn van 145 cm	Lichtvlek met een bundel van 24 graden	Werk dat er helemaal in valt
240 cm	55 cm	Van 70 tot 180 cm hoog	Tot ongeveer 70 cm hoog
260 cm	67 cm	Van 55 tot 185 cm hoog	Tot ongeveer 80 cm hoog
280 cm	78 cm	Van 40 tot 195 cm hoog	Tot ongeveer 100 cm hoog
300 cm	90 cm	Van 25 tot 200 cm hoog	Tot ongeveer 110 cm hoog

Zon, vocht en warmte: waar papier en doek op afgaan

Een print verbleekt door licht, en ultraviolet doet dat het snelst. Het tempo hangt af van de inkt: een poster die met kleurstofinkt is gedrukt verliest in een zonvlek binnen een paar zomers zichtbaar kleur, terwijl pigmentinkt op goed papier het veel langer houdt. Meestal gaan magenta en geel het eerst, waardoor het werk koeler en blauwer wordt.

Papier werkt met de luchtvochtigheid mee. Het zet uit als het vocht opneemt, vooral dwars op de richting van de vezels, en golft zodra het aan alle kanten vastzit.

Tegen een buitenmuur speelt dat sterker. Een koude muur koelt de lucht achter de lijst af, de relatieve vochtigheid loopt daar op, en na een winter zie je golven of kleine bruine stipjes in het papier.

Warmte doet het omgekeerde. Boven een radiator of kachel stijgt droge, warme lucht langs de wand, die het doek en het papier uitdroogt en stof meeneemt dat zich als een grijze baan op muur en lijst afzet.

Twee viltjes van 3 tot 5 mm in de onderhoeken van de lijst houden een luchtspleet open. Dat kost niets en lost het grootste deel van de vochtproblemen tegen een buitenmuur op.

Plek	Wat er gebeurt	Wat er wel kan hangen
Wand die direct zon krijgt	Papier en inkt verbleken, polystyreen vergeelt en hout in de lijst kleurt bij	Olieverf of acryl op doek, een aluminium paneel, of een print achter museumglas of acrylaat met uv-filter
Tegen een koude buitenmuur	Hoge vochtigheid achter de lijst, met golvend papier en bruine stipjes	Alles, mits er viltjes van 3 tot 5 mm in de onderhoeken zitten zodat er lucht langs kan
Boven een radiator	Droge, warme lucht en een grijze stofbaan op de wand	Een paneel of glasschilderij; papier en doek liever op een andere wand
Boven een open haard of houtkachel	Warmte, roet en droge lucht tegelijk	Metaal of glas, op de afstand tot brandbaar materiaal die in de handleiding van de kachel staat
Badkamer	Condens op en achter het glas, en papier dat vocht opneemt	Een glasschilderij of aluminium paneel
Keuken naast de kookplaat	Een vetfilm die zich in doek en papier vastzet	Glas of aluminium dat je met een sopje kunt schoonmaken
Boven een bed of in een kinderkamer	Een lijst die valt, valt op wie eronder ligt	Acrylaat in plaats van glas, op twee punten, of een canvas zonder lijst

Posters zonder lijst en werk dat je vaak wisselt

Een poster zonder lijst hangt het rustigst aan een posterhanger: twee houten latten van de breedte van de poster, boven en onder, die het papier met magneten of in een sleuf klemmen. De onderste lat doet het meeste werk, want zijn gewicht trekt het papier vlak als het door vocht wil gaan golven.

Punaises, kneedgum en plakband werken op korte termijn en laten allemaal iets achter. Een punaise scheurt de hoek uit, kneedgum laat een vette vlek in papier en op de muur, en plakband op de voorkant trekt bij het weghalen de bovenste laag van de print mee.

Wissel je vaak, dan voorkomt een schilderijrail vlak onder het plafond dat je steeds nieuwe gaten boort. Aan de rail hangen koorden of staaldraden met verschuifbare haken, en een lijst hangt pas stabiel aan twee draden, want aan één draad draait hij om het ophangpunt zodra je hem aanraakt. Hoe een zichtbaar koord of een ketting zich boven de lijst gedraagt, lees je bij een lijst aan een ketting of koord ophangen.

De draagkracht van een railsysteem staat per haak en per meter rail op de verpakking, maar de rail is nooit sterker dan de pluggen waarmee hij vastzit. Wat plakstrips, X-haken en klemmen dragen als je helemaal niet wilt boren, staat per wand bij een schilderij ophangen zonder boormachine.

Maatwijzer

De hoogtes en maten die in een huis kloppen: bar, eettafel, tv, schilderij, wandlamp, kapstok en gordijnrails, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Onderdeel Alle Zitten Eten en bar Aan de muur Licht Keuken Trap, hal en deur Slapen Raam en gordijn Werken Badkamer

Onderdeel	Wat	Maat	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Zitten	Bank, zithoogte	44 cm	40 tot 48 cm	Meet tot de ingezakte zitting, niet tot het bolle kussen. Hoger kom je makkelijker op en af, lager zit je meer achterover.
Zitten	Bank, zitdiepte	60 cm	55 tot 65 cm	Boven 70 cm hangen je voeten vrij en zit je gedwongen onderuit. Loungebanken gaan tot 100 cm en zijn bedoeld om op te liggen.
Zitten	Bank, totale hoogte met rugleuning	80 cm	75 tot 90 cm	Staat de bank voor een raam, dan blijft hij onder de vensterbank als hij niet hoger is dan 80 cm.
Zitten	Fauteuil, zithoogte	45 cm	42 tot 48 cm	Een paar centimeter hoger dan de bank scheelt bij het opstaan. Een lage lounge-fauteuil zakt naar 38 cm.
Zitten	Salontafel, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Vuistregel: gelijk aan of net onder de zithoogte van de bank. Dan zet je je kopje neer zonder voorover te buigen.
Zitten	Salontafel, afstand tot de bank	40 cm	35 tot 45 cm	Minder en je knieën stoten tegen de rand, meer en je moet opstaan om je glas te pakken.
Zitten	Bijzettafel naast de bank, hoogte	60 cm	55 tot 65 cm	Gelijk met de armleuning, dan pak je je glas zonder te kijken.
Zitten	Poef of voetenbank, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Iets lager dan de zitting waar je op zit, anders drukt de rand in je kuiten.
Zitten	Doorloop tussen bank en meubel	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm loop je er met een volle wasmand langs. 60 cm is te krap om elkaar te passeren.
Zitten	Tv-meubel, hoogte	45 cm	40 tot 55 cm	Hierop komt het midden van een 55 inch scherm op ongeveer 80 cm. Wil je het midden op ooghoogte, dan hang je de tv aan de wand.
Eten en bar	Barblad, hoogte	105 cm	100 tot 110 cm	De barkruk moet 25 tot 30 cm lager zijn dan het blad.
Eten en bar	Barblad, diepte	40 cm	30 tot 60 cm	40 cm is een bord plus een glas. Wil je er ook snijden of een laptop neerzetten, dan 60 cm.
Eten en bar	Barblad, overstek voor je knieën	25 cm	20 tot 30 cm	Zonder overstek zitten je knieën tegen het kastje. Boven 30 cm moet het blad onderstut worden, anders kantelt het als iemand erop leunt.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij een blad van 105 cm	78 cm	75 tot 82 cm	Het verschil tussen zitting en blad blijft 25 tot 30 cm, want daar passen je bovenbenen.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij aanrechthoogte (90 cm)	63 cm	60 tot 67 cm	Hetzelfde verschil van 25 tot 30 cm. Een gewone barkruk van 78 cm is hier te hoog en je zit met je knieën omhoog.
Eten en bar	Bar, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Met 60 cm stoot je je elleboog niet tegen je buurman. Onder 55 cm zit je schouder aan schouder.
Eten en bar	Eettafel, hoogte blad	75 cm	72 tot 78 cm	Vaste maat in de meubelbranche, geen norm. Een dik hardstenen of houten blad telt mee, dus meet de bovenkant.
Eten en bar	Eettafel, vrije hoogte onder het blad	68 cm	65 tot 72 cm	Hier zitten je bovenbenen. Een dikke tafelrand, een schuiflade of een dwarsbalk eet die ruimte op.
Eten en bar	Eetstoel, zithoogte	45 cm	44 tot 47 cm	Het verschil met het tafelblad moet 28 tot 32 cm zijn. Bij een tafel van 78 cm hoort dus een stoel van 46 tot 48 cm.
Eten en bar	Eettafel, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Een placemat is 45 cm breed, de rest is ruimte voor je ellebogen en je glas. Aan de kopse kant reken je een extra plek van 60 cm.
Eten en bar	Eettafel, diepte	90 cm	80 tot 100 cm	Bij 80 cm raken de borden tegenover elkaar bijna. Bij 90 cm past er een schaal of een kaars in het midden.
Eten en bar	Ronde eettafel, diameter	120 cm voor 4 personen	110 tot 150 cm	Reken 60 cm omtrek per persoon en houd het midden vrij voor de schalen. Vanaf 140 cm zitten er zes mensen omheen.
Eten en bar	Ruimte achter een eetstoel	100 cm	75 tot 110 cm	75 cm om de stoel achteruit te schuiven en op te staan, 100 cm om er ook achterlangs te lopen met een schaal.
Aan de muur	Schilderij, hartlijn boven de vloer	145 cm	140 tot 155 cm	Vuistregel, geen norm: het midden van het werk op ooghoogte van iemand die staat. Hang alles in de kamer op dezelfde hartlijn, dan loopt de wand rustig.
Aan de muur	Schilderij boven een bank, onderrand	25 cm boven de rugleuning	20 tot 30 cm	Lager en het lijkt of het werk op de bank leunt. Door de bank schuift de hartlijn omhoog naar 150 tot 165 cm, en dat mag hier.
Aan de muur	Schilderij boven een dressoir, onderrand	25 cm boven het blad	20 tot 30 cm	Genoeg om er een lamp of een vaas voor te zetten zonder dat die de lijst raakt.
Aan de muur	Wandcollage, ruimte tussen de lijsten	6 cm	5 tot 8 cm	Gelijke tussenruimte laat de groep als een vlak lezen. Boven 10 cm valt de groep uiteen in losse lijstjes.
Aan de muur	Schilderij in een trapgat, hartlijn	145 cm boven de neus van de trede	140 tot 150 cm	Meet loodrecht boven de voorkant van de trede waar je staat. Dan loopt de rij lijsten mee met de trap in plaats van scheef te lijken.
Aan de muur	Spiegel in de hal, hartlijn	155 cm	150 tot 165 cm	De bovenkant moet boven het hoofd van de langste huisgenoot uitkomen, anders ziet die zijn kruin niet.
Aan de muur	Spiegel boven de wastafel, onderkant	20 cm boven het blad	15 tot 25 cm	Ruimte voor de kraan en een zeeppompje. Bij 20 cm kijk je nog recht in je gezicht in plaats van tegen je hals.
Aan de muur	Wandklok, hartlijn	180 cm	170 tot 200 cm	Boven ooghoogte en boven de meubels, zodat je hem van de andere kant van de kamer ziet en er niemand voor staat.
Aan de muur	Tv, midden van het scherm	105 cm	100 tot 115 cm	Op ooghoogte als je op de bank zit: bij een zitting van 44 cm zit je oog op ongeveer 115 cm. Boven een schouw kijk je omhoog en dat voel je na een film in je nek.
Aan de muur	Tv, kijkafstand	2 keer de schermdiagonaal	1,5 tot 2,5 keer	Een 55 inch scherm is 140 cm diagonaal, dus 2 tot 3,5 m. Bij 4K mag je dichterbij zitten omdat je de pixels niet meer ziet.
Aan de muur	Stopcontact, hart boven de vloer	30 cm	25 tot 35 cm	Gewoonte, geen norm: NEN 1010 schrijft geen hoogte voor, alleen de zones in de badkamer. Achter een dressoir zet je hem net zo goed op 15 cm, boven een werkblad juist hoog.
Aan de muur	Schakelaar, hart boven de vloer	105 cm	90 tot 110 cm	Ook een gewoonte. 105 cm is de oude Nederlandse standaard: je vindt hem in het donker met je hand op heuphoogte. Voor kinderen en vanuit een rolstoel werkt 90 tot 100 cm beter.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, onderkant	80 cm boven het blad	75 tot 90 cm	Laag genoeg om het blad te verlichten, hoog genoeg om iemand tegenover je aan te kijken. Bij een plafond boven 280 cm mag hij iets hoger.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, breedte	30 cm binnen de rand van het blad	30 tot 40 cm binnen de rand	Anders stoot je je hoofd als je langs de tafel loopt of een stoel aanschuift.
Licht	Hanglamp boven een kookeiland, onderkant	75 cm boven het blad	70 tot 85 cm	Boven een blad van 90 cm kom je dan op 165 cm, ongeveer ooghoogte. Kies dus een kap die de lamp van onderaf afschermt. Bij twee of drie lampen reken je 70 tot 90 cm hart op hart.
Licht	Hanglamp in de hal of boven de trap, onderkant	210 cm boven de vloer	200 tot 230 cm	Vrije doorloop, niemand stoot zijn hoofd. Boven een trap meet je vanaf de hoogste trede die onder de lamp ligt.
Licht	Wandlamp, hart	160 cm	150 tot 170 cm	Ooghoogte. Schijnt de lamp opzij of omhoog, dan mag hij lager hangen. In een open lamp op ooghoogte kijk je recht in de bron.
Licht	Leeslamp naast een stoel, onderkant van de kap	110 cm	100 tot 125 cm	Net boven je schouder als je zit, dan valt het licht op de pagina en niet in je ogen.
Licht	Vloerlamp naast de bank, onderkant van de kap	140 cm	130 tot 150 cm	Je hoofd zit op de bank op ongeveer 130 cm. Blijft de kap daarboven, dan kijk je niet in het lampje.
Licht	Bedlamp aan de wand, hart	65 cm boven de matras	55 tot 75 cm	Op zithoogte in bed, zodat het licht op je boek valt. Meet vanaf de matras en niet vanaf de vloer, want een boxspring scheelt 20 cm.
Licht	Spiegellamp badkamer, twee lampen naast de spiegel	160 cm hart	155 tot 170 cm	Licht van de zijkant geeft geen schaduw onder je ogen en je kin. Een enkele lamp boven de spiegel doet dat wel.
Licht	Inbouwspot, afstand tot de wand	70 cm	60 tot 90 cm	Dichterbij krijg je een felle boog op het stucwerk, verder weg blijft de wand donker. Onderling 100 tot 150 cm, afhankelijk van de stralingshoek.
Licht	Buitenlamp naast de voordeur, hart	190 cm	170 tot 210 cm	Boven je hoofd, zodat je niet in de lamp kijkt terwijl je het slot zoekt. Op ooghoogte ben je juist blind.
Keuken	Aanrecht, hoogte bovenkant blad	90 cm	85 tot 95 cm	De Nederlandse standaard: onderkast, verstelbare poten en een blad van 3 tot 4 cm samen. Vuistregel: ellebooghoogte min 10 tot 15 cm, dus ben je langer dan 1,85 m, draai de poten dan uit.
Keuken	Werkblad, diepte	60 cm	57 tot 65 cm	Kookplaten en spoelbakken zijn op 60 cm gemaakt. Een diep blad van 70 cm geeft ruimte achter de kookplaat, maar je reikt verder naar de bovenkastjes.
Keuken	Bovenkastjes, onderkant boven het werkblad	55 cm	50 tot 60 cm	Onder 50 cm past je keukenmachine er niet onder en sta je met je hoofd tegen de deur. Boven 60 cm kom je niet bij het bovenste schap.
Keuken	Bovenkastjes, diepte	35 cm	32 tot 40 cm	Ondieper dan het werkblad, zodat je er niet tegenaan stoot als je over het blad buigt om te snijden.
Keuken	Afzuigkap boven een gaskookplaat, onderkant	70 cm	65 tot 75 cm	De vlam en de hete lucht moeten weg kunnen: onder 65 cm boven de pannendrager wordt het vetfilter te heet. Houd altijd de minimummaat uit de handleiding aan, dat is een eis van de fabrikant.
Keuken	Afzuigkap boven inductie, onderkant	60 cm	55 tot 65 cm	Geen vlam, dus hij mag lager, en lager hangen vangt meer damp. Ook hier is de handleiding leidend, want die maat hoort bij het apparaat.
Keuken	Kookeiland, loopruimte rondom	120 cm	100 tot 150 cm	Bij 100 cm kun je de vaatwasser openen en er nog langs. Bij 120 cm passeren twee mensen elkaar terwijl er een lade open staat.
Keuken	Twee keukenrijen tegenover elkaar, afstand	120 cm	110 tot 140 cm	Een ovendeur en een lade die tegenover elkaar open staan hebben allebei ongeveer 60 cm nodig.
Keuken	Oven op werkhoogte, bodem van de ovenruimte	90 cm	80 tot 100 cm	Je tilt een hete bakplaat er recht uit in plaats van gebogen. Boven 100 cm til je een schaal boven je middel en zie je niet meer wat erin staat.
Keuken	Vaatwasser, nismaat	60 cm breed, 82 cm hoog	60 tot 60,5 cm breed	Een onderbouwmodel schuift onder een blad van 90 cm. Een vrijstaand model heeft zijn eigen bovenblad en is ongeveer 85 cm hoog.
Keuken	Inbouwkoelkast, nishoogte	88, 122 of 178 cm	vaste maten per model	De kast volgt de nismaat, dus meet de nis en niet het apparaat. Achter en boven het apparaat moet ventilatieruimte vrij blijven.
Keuken	Stopcontact boven het werkblad, hart	115 cm	110 tot 120 cm	Dat is 20 tot 30 cm boven het blad, dus vrij van spetters en niet weggewerkt achter de waterkoker. Houd minstens 30 cm afstand tot de spoelbak.
Keuken	Keukenplint, hoogte	10 cm	10 tot 15 cm	De poten zijn verstelbaar en met de plint stel je de aanrechthoogte fijn in. De plint staat 5 cm terug, zodat je met je tenen onder het kastje kunt.
Trap, hal en deur	Trapleuning, hoogte	90 cm	80 tot 100 cm (norm)	Norm: het Bouwbesluit, sinds 2024 het Besluit bouwwerken leefomgeving, eist een leuning tussen 80 en 100 cm, gemeten vanaf de voorkant van de trede. Een leuning is verplicht als je over de trap meer dan 1 m stijgt.
Trap, hal en deur	Optrede, hoogte van een trede	maximaal 18,8 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw tot 22 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl, voor een woning. Oude trappen zijn vaak 20 tot 21 cm en dat mag blijven zolang je de trap niet vernieuwt.
Trap, hal en deur	Aantrede, diepte van een trede	minimaal 22 cm bij nieuwbouw	22 cm is de ondergrens (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Bij een draaiende trap geldt die maat op de looplijn, dus in de punt van een kwartdraai mag de trede smaller zijn.
Trap, hal en deur	Trap, vuistregel voor comfortabel lopen	2 x optrede + aantrede = 60 cm	58 tot 64 cm	Geen norm maar een oude vuistregel. 17 op en 26 aan loopt rustig (60), 20 op en 22 aan is een gewone Nederlandse trap (62). Daarbuiten struikel je op de maat.
Trap, hal en deur	Trap, vrije breedte	80 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 70 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Onder 80 cm krijg je een matras of een bank niet naar boven.
Trap, hal en deur	Trap, vrije hoogte erboven	230 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 190 cm (norm)	Norm, gemeten loodrecht boven de voorkant van de trede. Bij een dichtgezette zoldertrap is dit de maat waar je tegen de balk loopt.
Trap, hal en deur	Vloerafscheiding langs een trapgat of vide	100 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 90 cm (norm)	Norm: verplicht zodra het verval meer dan 1 m is. Openingen mogen niet groter zijn dan 10 cm en tussen 20 en 70 cm boven de vloer mag er niets zijn waar een kind op kan klimmen.
Trap, hal en deur	Binnendeur, dagmaat van het kozijn	83 x 201,5 cm	78, 83, 88 of 93 cm breed; 201,5, 211,5 of 231,5 cm hoog	Industriestandaard, geen norm. Na montage houd je ongeveer 3 cm minder vrije doorgang over, dus voor een rolstoel of rollator kies je een blad van 93 cm.
Trap, hal en deur	Deurkruk, hoogte	100 cm	95 tot 105 cm	Gewoonte: het slot zit in een standaardkozijn op die hoogte. Verplaatsen kan alleen als je het slotgat in het blad meeverhuist.
Trap, hal en deur	Kapstok, hoogte van de haken	170 cm	160 tot 180 cm	Een lange jas hangt ongeveer 100 cm af, dus op 170 cm blijft hij vrij van de vloer. Een kinderkapstok komt op 110 tot 120 cm.
Trap, hal en deur	Hal, vrije loopruimte	100 cm	90 tot 120 cm	Onder 90 cm kun je niet met twee mensen langs elkaar en past er geen kinderwagen naast de kapstok.
Trap, hal en deur	Drempel, hoogte	maximaal 2 cm	0 tot 2 cm	Boven 2 cm struikel je eroverheen en kom je er met een rollator of rolstoel niet zonder helling over. Een schuine aanloop haalt de rand eraf.
Slapen	Bed, bovenkant matras	55 cm	45 tot 65 cm	Zit je op de rand met je voeten plat op de vloer en je knieën in een hoek van 90 graden, dan is de hoogte goed. Een boxspring komt vaak op 60 tot 65 cm, een laag frame op 45.
Slapen	Matras, standaardmaten	140 x 200 cm	80, 90, 120, 140, 160 of 180 cm breed; 200 of 210 cm lang	Ben je langer dan 1,90 m, neem dan 210 cm. Twee losse matrassen van 90 x 210 vullen samen een bed van 180 x 210.
Slapen	Nachtkast, hoogte bovenblad	60 cm	55 tot 70 cm	Gelijk met of iets boven de matras, dan zet je liggend je glas neer zonder te kijken. Bij een boxspring van 65 cm hoort dus een hoge nachtkast.
Slapen	Loopruimte naast het bed	70 cm	60 tot 90 cm	60 cm is genoeg om langs te lopen, 70 cm om het bed op te maken zonder tegen de kast te stoten.
Slapen	Kledingroede voor lange kleding	160 cm	150 tot 170 cm	Een jas of lange jurk hangt 120 tot 140 cm af, dus eronder blijft nog ruimte voor een lade of een schoenenbak.
Slapen	Kledingroede voor korte kleding	100 cm	95 tot 110 cm	Hemden en dubbelgevouwen broeken hangen 70 tot 90 cm af. Met twee roedes boven elkaar, op 100 en 195 cm, verdubbel je de hangruimte.
Slapen	Kast, diepte voor hangende kleding	60 cm	55 tot 65 cm	Een hanger is 45 cm breed en met 60 cm diepte sluit de deur zonder dat de mouwen klem zitten. Is de kast ondieper dan 55 cm, zet de roede dan in de lengte.
Slapen	Kast, legborddiepte voor truien en broeken	40 cm	35 tot 45 cm	Een opgevouwen trui is ongeveer 30 cm breed. Met 40 cm valt de stapel niet naar voren als je de deur opent.
Slapen	Kast, hoogste bruikbare schap	200 cm	190 tot 210 cm	Verder reik je niet zonder trapje. Wat boven 210 cm staat, is opslag voor koffers die je twee keer per jaar pakt.
Slapen	Hoogslaper, vrije hoogte boven de matras	100 cm	90 tot 110 cm	Genoeg om rechtop in bed te zitten. Meet van de bovenkant van de matras tot het plafond, niet tot de bodem van het bed.
Raam en gordijn	Gordijnrails, hoogte boven het kozijn	12 cm	10 tot 15 cm	Boven het kozijn laat het raam groter lijken en houdt de rail het gordijn uit het glas. Zit het plafond dichtbij, monteer de rail dan 5 tot 10 cm onder het plafond of direct tegen het plafond.
Raam en gordijn	Gordijnrails, uitloop naast het kozijn	20 cm per zijde	15 tot 25 cm	Daar staat het opzij geschoven gordijn geparkeerd, zodat het niet voor het glas blijft hangen en je het daglicht niet inlevert.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vloer	1 cm boven de vloer	0 tot 2 cm	Net vrij van de vloer: het sleept niet en hangt toch recht. Wil je het gordijn op de vloer laten vallen, maak het dan 5 tot 10 cm langer dan de maat tot de vloer.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vensterbank	2 cm boven de bank	1 tot 3 cm	Vrij van de bank, zodat het gordijn niet omkrult op de plank en de warmte van de radiator eronder langs kan.
Raam en gordijn	Gordijn, stofbreedte	2 keer de railbreedte	1,5 tot 2,5 keer	Bij 1,5 keer hangt de stof vlak, bij 2,5 keer krijg je volle plooien. Een wave-rail vraagt 2 tot 2,5 keer, anders staat de golf niet.
Raam en gordijn	Rolgordijn of plissé in de dag, speling	0,5 cm per zijde	0,3 tot 1 cm	Meet de dagmaat op drie hoogtes en neem de kleinste maat, want een kozijn staat zelden haaks.
Raam en gordijn	Vitrage, afstand tot het glas	5 cm	3 tot 10 cm	Tegen koud glas wordt de stof vochtig en krijg je vlekken. Verder naar binnen botst hij op de vensterbank of de raamkruk.
Raam en gordijn	Vensterbank binnen, diepte	20 cm	15 tot 30 cm	Volgt de dikte van de muur plus een overstek van 2 tot 3 cm. Vanaf 20 cm staat een plant er stabiel op.
Raam en gordijn	Vensterbank buiten, overstek	4 cm	3 tot 5 cm	Met een waterhol aan de onderkant. Zonder dat overstek loopt regenwater terug over de gevel en krijg je vuilstrepen onder het raam.
Raam en gordijn	Radiator onder het raam, onderkant	12 cm boven de vloer	10 tot 15 cm	Er moet lucht onderlangs kunnen, daar begint de convectie. Houd ook 3 tot 5 cm tussen radiator en wand en 10 cm vrij onder de vensterbank.
Werken	Bureau, hoogte blad zittend	74 cm	72 tot 76 cm	Je onderarmen liggen horizontaal op het blad en je schouders blijven laag. Kun je het blad niet verstellen, zet dan de stoel hoger en je voeten op een steun.
Werken	Zit-stabureau, stahoogte	105 cm	95 tot 120 cm	Ellebooghoogte staand. Vuistregel: je lichaamslengte min 75 cm, dus bij 1,80 m kom je op 105 cm.
Werken	Bureaustoel, zithoogte	45 cm	40 tot 52 cm	Voeten plat op de vloer, knieën iets lager dan je heupen. De gasveer van een bureaustoel dekt dat bereik zelf.
Werken	Vrije hoogte onder het bureaublad	68 cm	65 tot 72 cm	Je bovenbenen moeten eronder passen, ook met een lade of een kabelgoot. Houd daarnaast 60 cm breed en 60 cm diep beenruimte vrij.
Werken	Bureaublad, diepte	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm staat het scherm op armlengte, 50 tot 80 cm van je ogen, en ligt je toetsenbord er nog voor.
Werken	Beeldscherm, bovenrand	op ooghoogte of iets lager	110 tot 125 cm boven de vloer	Je kijkt dan licht naar beneden en dat is de rustpositie van je ogen. Een laptop op het blad zit ongeveer 20 cm te laag, dus zet hem op een standaard met een los toetsenbord.
Werken	Toetsenbord, afstand tot de bladrand	10 cm	8 tot 15 cm	Daar rusten je handpalmen. Zonder die strook hangen je armen in de lucht en trekt het in je schouders.
Werken	Wandplank boven het bureau, onderkant	45 cm boven het blad	40 tot 60 cm	Een A4-ordner is 32 cm hoog, dus die past er nog onder, en je stoot je hoofd niet als je opstaat.
Werken	Boekenschap, diepte	25 cm	20 tot 30 cm	Een pocket is 12 cm diep, een gebonden boek 16 tot 20 cm. Bij 25 cm staan ze allemaal binnen de rand.
Werken	Boekenschap, overspanning zonder steun	80 cm	70 tot 90 cm	Boeken wegen al snel 25 kg per meter schap. Bij 18 mm plaatmateriaal blijf je onder 80 cm, anders zakt het schap zichtbaar door.
Keuken	Schap voor borden, diepte	32 cm	30 tot 35 cm	Een plat bord is 26 tot 28 cm in doorsnee. Met 32 cm houd je een vinger ruimte om de stapel te pakken zonder te schuiven.
Badkamer	Wastafel, bovenkant	85 cm	80 tot 95 cm	Vuistregel: heuphoogte, dan buig je niet voorover om je handen te wassen. Gebruiken kinderen de wastafel, dan is 80 cm prettiger.
Badkamer	Opzetkom, hoogte van het meubel	75 cm	70 tot 80 cm	Tel de kom van 10 tot 15 cm erbij op, dan komt de bovenrand op 85 tot 95 cm. Vergeet die optelsom en je wast je handen op keukenhoogte.
Badkamer	Handdoekhaak naast de wastafel	140 cm	120 tot 160 cm	Binnen handbereik met natte handen, dus naast de wastafel en niet aan de andere kant van de ruimte.
Badkamer	Handdoekradiator, onderkant	20 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Daar zitten de aansluitingen en je kunt eronder dweilen. Hang de bovenkant niet hoger dan 180 cm, anders kom je niet bij de handdoek. Een smalle handdoekradiator geeft weinig vermogen, dus reken hem niet als enige verwarming.
Badkamer	Douchekraan, hart	100 cm	95 tot 110 cm	Heuphoogte, zodat je de kraan kunt bedienen zonder onder de koude straal te gaan staan.
Badkamer	Badkraan, hart	65 cm	60 tot 75 cm	Ongeveer 20 cm boven de badrand, dan kun je bijmengen terwijl je in bad zit.
Badkamer	Regendouchekop	210 cm	200 tot 225 cm	Minstens 20 cm boven het hoofd van de langste gebruiker, want je staat er recht onder. Bij een schuin dak meet je op het punt waar je echt staat.
Badkamer	Handdouche aan een glijstang, bovenste stand	190 cm	180 tot 200 cm	De stang is 60 tot 90 cm lang, dus de onderste stand komt rond 110 cm. Daarmee spoel je het bad, een kind of de hond af.
Badkamer	Toilet, zithoogte	40 cm	38 tot 48 cm	Standaard is 40 cm. Een verhoogd toilet van 45 tot 48 cm zit op stoelhoogte en daar sta je makkelijker van op. Bij een hangend toilet bepaal je de hoogte zelf met het inbouwframe.
Badkamer	Toilet, vrije ruimte voor de pot	60 cm	55 tot 70 cm	Daar staan je knieën en voeten. Zijwaarts wil je 80 cm breedte, anders zit je met je schouder tegen de muur.
Badkamer	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 75 cm hoog; 20 tot 30 cm voor de voorkant van de pot	Zittend pak je de rol zo zonder te draaien. Hang je hem naast of achter je, dan verdraai je je rug elke keer.
Badkamer	Fonteintje in het toilet, bovenkant	85 cm	80 tot 90 cm	Dezelfde hoogte als een wastafel. Let op de draairichting van de deur, want een fonteintje van 40 cm breed vraagt een vrije hoek.
Badkamer	Stopcontact in de badkamer	buiten 60 cm van bad of douche	norm, geen gewoonte	NEN 1010 verdeelt de badkamer in zones: binnen 60 cm van de rand van een bad of douche mag geen wandcontactdoos. Alle wandcontactdozen moeten achter een aardlekschakelaar van 30 mA.

Veelgestelde vragen