Klussen in huis: ophangen, aansluiten en verbouwen

In welke volgorde je de klussen aanpakt

Klussen in huis gaan bijna allemaal in dezelfde volgorde: eerst wat een muur of een vloer opent, dan wat hem dichtmaakt, dan de afwerking, en pas als laatste wat je eraan hangt. Die volgorde is geen gewoonte maar een gevolg, want elke fase maakt de vorige stuk zodra je ze omdraait.

Een sleuf frezen door een pas gestuukte wand kost je het stucwerk en de verf van die hele wand. Een dekvloer over een leiding die er nog niet ligt, moet weer open. Daarom staat alles wat door de constructie heen gaat vooraan en staat ophangen achteraan.

Pak je een hele kamer of een heel huis aan, dan is de vraag welke beslissing de andere vastlegt. De maat van een uitbouw of aanbouw bepaalt waar de kozijnen komen, de kozijnen bepalen waar de radiator en de groepen liggen, en die bepalen weer waar je later niet mag boren. Die keten loopt één kant op.

Binnen zo'n verbouwing ligt de volgorde van de vakken ook vast. Water en afvoer liggen dieper in de vloer en in de sleuf dan de elektrabuizen, dus die gaan eerst, en de planning van zo'n project als geheel staat bij het verbouwen van een woning.

De tabel hieronder leest ook terug. Loop je vast omdat iets niet meer kan, zoek dan in welke fase dat werk hoort: bijna altijd staat het een rij hoger dan waar je nu bezig bent.

Fase	Wat er in deze fase gebeurt	Waarom dit niet later kan
1. Slopen en openen	Wanden eruit, plafond eraf, oude vloer eruit, sleuven hakken	Het stof en het puin uit deze fase komen over alles heen wat je eerder zou afwerken
2. Constructie	Dragende delen, stalen balk, dakdoorvoer, de uitbouw wind- en waterdicht	Hierna verandert er niets meer zonder opnieuw te slopen, en alle maten hangen aan deze fase
3. Water en afvoer	Aanvoerleidingen, afvoer op afschot, cv-leidingen, ventilatiekanalen	Deze liggen het diepst in de vloer en in de sleuf en zijn onbereikbaar zodra de dekvloer erop ligt
4. Elektra	Buizen, inbouwdozen, bedrading tot in de groepenkast	De dozen moeten op hoogte staan voordat de wand dichtgaat; achteraf frezen betekent opnieuw stucwerk
5. Dichtmaken	Gipsplaat, stucwerk, plafond, dekvloer	Pas hier ligt de wand definitief vlak, en pas dan kloppen de maten voor kozijnen en kasten
6. Schilderwerk	Plafond, dan de wanden, dan het houtwerk	Verf gaat van boven naar beneden, want spetters vallen en schuurstof dwarrelt naar beneden
7. Vloerafwerking	Ondervloer, vloer, plinten	Een nieuwe vloer wil je niet dagenlang afplakken, en de vloerdikte bepaalt hoe de deuren sluiten
8. Ophangen en afmonteren	Schakelaars, wandcontactdozen, lampen, planken, kasten, spiegels	De wand moet vlak, droog en geschilderd zijn voordat er een plug in gaat

Wat voor wand je voor je hebt bepaalt de rest

De vraag die een ophangklus beslist is niet wat je ophangt, maar waar je het in hangt. Dezelfde plug houdt in beton 25 kilo en in gipsplaat helemaal niets, en dezelfde boor die soepel door kalkzandsteen loopt, scheurt een tegel van het glazuur tot de voeg.

Je herkent een wand aan drie dingen: de klank, het gruis en het gevoel in de boor. Tik met je knokkel over de wand. Klinkt het hol met elke 40 tot 60 cm een plek die ineens massief klinkt, dan is het gipsplaat of een voorzetwand en zit daar een regel of een metalen profiel achter.

Boor je al, kijk dan naar de kleur van het gruis. Rood is baksteen, grijswit en fijn is kalkzandsteen, fijn grijs met een boor die nauwelijks vooruitkomt is beton, en grof wit waar de boor bijna vanzelf in zakt is gasbeton.

Een gestuukte wand is geen wandsoort maar een laagje. De boor gaat eerst door 5 tot 15 mm zacht stuc en stuit dan pas op het echte materiaal, en dat materiaal bepaalt je plug. Daarom telt de stuclaag wel mee voor de boordiepte en niet voor het houden.

Weet je de wand, dan volgt de rest vanzelf: de boormaat, de klopstand en het type plug. In de ophangwijzer zet je de wand, het gewicht en het voorwerp naast elkaar en rolt eruit wat dat houdt, en de uitvoering zelf staat bij ophangen en boren.

Wand	Waaraan je hem herkent	Boor en stand	Wat erin houdt
Gipsplaat of voorzetwand	Klinkt hol, elke 40 tot 60 cm massief; een punaise gaat er met je duim in en er komt wit poeder uit	8 mm voor een metalen hollewandplug, 10 tot 13 mm voor een kiepplug, klopstand uit en lage snelheid	Metalen hollewandplug of kiepplug, en waar je de houten regel raakt een schroef rechtstreeks in dat hout
Gestuukte steen	Eerst 5 tot 15 mm zacht en poederig, daarna hard; het gruis kleurt van grijswit naar rood of grijs	6 of 8 mm steenboor, zonder klop tot je door het stuc bent en daarna met klop	De plug van de steen erachter, en boor de dikte van de stuclaag extra diep
Beton	Een spijker gaat er niet in, de boor komt nauwelijks vooruit en loopt warm, het gruis is fijn en grijs	6 of 8 mm steenboor met hardmetalen punt, klopstand aan, bij vastlopen een SDS-boorhamer	Nylon plug met schroef voor het gewone werk, keilbout of chemisch anker voor zwaar werk
Kalkzandsteen	Grijswit en fijn gruis, de boor gaat gestaag maar niet makkelijk; veel binnenwanden van na 1970	6 of 8 mm steenboor, klopstand uit of op de lichtste stand omdat het materiaal bros is	Nylon plug met schroef, en voor zwaar werk chemisch anker en geen keilbout, want spreidkracht scheurt de steen
Baksteen	Rood tot roodbruin gruis en een boor die afwisselend hard en zacht aanvoelt door de voegen	6 of 8 mm steenboor met klop maar met weinig druk; in oude zachte steen de klop uit	Nylon plug in de steen zelf en niet in de voeg, in zachte oude steen 50 tot 60 mm lang
Gasbeton of cellenbeton	Wit tot lichtgrijs, zo licht dat je een blok met één hand tilt, en je krast er een groef in	Precies de maat die op de plug staat, meestal 8 of 10 mm, klopstand uit	Gasbetonplug of gasbetonschroef met grove draad; een gewone nylon plug trekt er als een kurk uit
Tegels	Zichtbare voegen en een harde heldere tik; tik ook of het erachter hol of massief klinkt	Tegelboor of gladde hardmetalen punt zonder klop door de tegel, daarna wisselen naar een steenboor	De plug die bij de wand achter de tegel hoort; de tegel van 6 tot 12 mm houdt zelf niets
Hout of multiplex	De boor maakt krullen in plaats van gruis en een schroef pakt zonder plug meteen vast	Voorboren met ongeveer 70 procent van de schroefdiameter, dus 3,5 mm bij een schroef van 5 mm	Houtschroef rechtstreeks in het hout; zit er een holte achter een dunne plaat, dan alsnog een hollewandplug
Holle bouwsteen	De boor gaat door iets hards, valt dan in een holte en stuit daarna weer op een wandje	De maat van de plug of de zeefhuls, klopstand uit of op de lichtste stand	Kiepplug of injectiemortel met zeefhuls; een spreidplug spreidt hier in de lucht

Hoeveel een bevestiging in jouw muur echt houdt

Op elke verpakking staat een aantal kilo's, en dat getal komt uit een testopstelling met een verse plaat of een blok beton. Jouw muur is ouder, poederiger, gestuukt of geverfd en houdt daarom minder. De waarden hieronder liggen bewust onder de fabriekswaarden.

Het gewicht hangt bijna nooit aan de plug zelf. Bij een nylon plug hangt het aan de steen die de spreidkracht opvangt, bij een hollewandplug aan een paar millimeter gips met een kartonlaagje, en bij tape aan de verflaag waar de lijm op zit.

De richting van de kracht telt net zo zwaar. Een lijst hangt recht naar beneden en trekt langs de wand omlaag, maar een plank of een kastje steekt uit en maakt een hefboom die de bovenste schroef naar buiten trekt. Reken bij een plank van 25 cm diep daarom met ruwweg het dubbele van wat erop komt te staan.

De getallen in de tabel gelden per bevestigingspunt. Twee punten houden niet netjes het dubbele, maar ze verdelen de last over twee plekken gips of steen en houden het voorwerp meteen recht, en dat scheelt meer dan een zwaardere plug op één plek.

Wil je weten wat er in jouw geval overblijft, vul dan de wand, het gewicht en het voorwerp in bij de ophangwijzer. Boven de 15 kilo in steen komt het antwoord bijna altijd uit op een chemisch anker, en is ophangen zonder te boren geen alternatief meer.

Bevestiging	Gipsplaat	Gestuukte steen	Beton	Waar hij voor bedoeld is
Plakstrip met klittenband	1 kg	1 kg	1,5 kg	Een lichte fotolijst die je er ook weer af wilt halen; op kalkverf, behang of spuitwerk houdt hij niets
Montagetape, dubbelzijdig foam	1 kg	1 kg	2 kg	Lichte platte voorwerpen; verdeel over een strook boven en een strook onder, anders kantelt het weg van de wand
Montagekit	2 kg	3 kg	4 kg	Reken één punt als een rups van 10 cm; 24 tot 72 uur uitharden en tot die tijd steunen of tapen
Spijkerhaakje	2 kg	2,5 kg	houdt niet	Een fotolijst in gips, stuc of hout; in beton, kalkzandsteen en tegel buigen de spijkertjes
X-haak met geharde nagel	3 kg	4 kg	2 kg	Een lijst in stucwerk zonder boormachine: een gaatje van 2 mm in plaats van een boorgat van 8 mm
Kunststof hollewandplug	4 kg	houdt niet	houdt niet	Klok, rookmelder, kleine lijst; de vleugels vouwen alleen bij een plaatdikte rond 10 tot 13 mm
Metalen hollewandplug	10 kg	houdt niet	houdt niet	Het zwaardere werk in gipsplaat, aantrekken met een hollewandtang; niet voor een hangkast of een tv
Kiepplug of tuimelplug	12 kg	houdt niet	houdt niet	Verdeelt de last achter de plaat over een groter vlak; het gips blijft de grens, niet de plug
Schroef in de houten regel	15 kg	houdt niet	houdt niet	De sterkste bevestiging in een voorzetwand: minstens 40 mm schroef in het hout, zoek de regel met een magneet
Nylon plug met schroef	houdt niet	15 kg	25 kg	De standaard in steen en beton, meestal 8 mm plug met een schroef van 5 bij 60 mm
Keilbout of doorsteekanker	houdt niet	25 kg	50 kg	Zwaar werk in beton; in kalkzandsteen en oude baksteen scheurt de steen van de spreidkracht
Chemisch anker met injectiemortel	houdt niet	50 kg	75 kg	Alles wat echt zwaar is, ook in holle steen met een zeefhuls; laat de mortel volledig uitharden
Spiegellijmset	3 kg	4 kg	8 kg	Alleen op een draagkrachtige ondergrond, en boven een bed of een bank hoort een spiegel aan een plug

Ophangen zonder boren en waar die grens ligt

Zonder boren werkt, maar het werkt aan de verf en niet aan de muur. Tape, plakstrips en montagekit hechten aan de bovenste laag, en bij een gesausde wand is die laag een filmpje latex van een paar honderdste millimeter dik.

Daarom valt zo'n bevestiging bijna altijd in één keer en niet langzaam. De lijm laat niet los, de verf laat los, en het voorwerp neemt een vlek verf mee naar beneden ter grootte van de strip. Op gipsplaat komt het kartonlaagje er soms in één vel achteraan.

Op latex houdt het redelijk. Op kalkverf, op behang en op spuitwerk houdt het niet, want daaronder zit geen samenhangende laag. Op kale baksteen, kalkzandsteen en gasbeton verkleeft tape helemaal niet: het oppervlak is poreus en stoffig, dus de lijm raakt maar een fractie van het vlak dat je erop drukt.

Ontvet de plek met spiritus en niet met een allesreiniger, want die laat een filmpje achter waar de lijm niet doorheen komt. Druk montagetape een halve minuut stevig aan en belast het pas na een dag. Montagekit heeft 24 tot 72 uur nodig en moet in die tijd gesteund blijven.

Wat hier nooit thuishoort: een spiegel, een wandplank, een hangkast, een televisie, een gordijnrails en een kapstok. De eerste vier zijn te zwaar, en aan de laatste twee trek je met een ruk die zo het dubbele van het gewicht is. Welke oplossingen er wel zijn en tot welk gewicht ze gaan, staat bij bevestigen zonder boren, en de haakjes die je met een geharde nagel in het stucwerk tikt horen bij boren en ophangen.

De hoogtes waarop dingen aan de muur komen

De meeste hoogtes in huis zijn gewoontes en geen voorschriften, maar ze komen wel ergens vandaan: uit ooghoogte, uit heuphoogte of uit de maat van een standaardkozijn. Wie ze aanhoudt, krijgt een wand die rustig oogt zonder dat je kunt aanwijzen waarom.

De maat die het meest oplevert is de hartlijn van 145 cm voor een schilderij: het midden van het werk op ooghoogte van iemand die staat. Hang alles in dezelfde kamer op die ene hartlijn, ook lijsten van verschillend formaat, en er loopt een onzichtbare lijn door de ruimte.

Boven een bank of een dressoir schuift die lijn omhoog, want daar telt de afstand tot het meubel zwaarder: 25 cm tussen de rugleuning en de onderrand, waardoor de hartlijn op 150 tot 165 cm uitkomt. Onder de 20 cm lijkt het werk op de bank te leunen.

Bij elektra werkt het net zo. Een wandcontactdoos op 30 cm en een schakelaar op 105 cm zijn de Nederlandse gewoonte en geen eis: NEN 1010 schrijft geen hoogte voor en regelt alleen de zones in de badkamer en de aardlekbeveiliging. Waar die maten vandaan komen en wat er wel in de norm staat, staat bij elektra en groepen in huis.

Meet hoogtes altijd vanaf de afgewerkte vloer. Ligt die er nog niet, tel de opbouw dan op bij je potloodstreep, want 20 mm ondervloer met tegel verschuift elke doos, elke deurkruk en elke hartlijn met precies diezelfde 20 mm.

Wat je ophangt	Hoogte	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Schilderij, hartlijn boven de vloer	145 cm	140 tot 155 cm	Het midden van het werk op ooghoogte van iemand die staat; één hartlijn voor de hele kamer houdt de wand rustig
Schilderij boven een bank, onderrand	25 cm boven de rugleuning	20 tot 30 cm	Hier gaat de afstand tot het meubel voor, waardoor de hartlijn naar 150 tot 165 cm schuift
Wandcollage, ruimte tussen de lijsten	6 cm	5 tot 8 cm	Gelijke tussenruimte laat de groep als één vlak lezen; boven 10 cm valt hij uiteen in losse lijstjes
Spiegel in de hal, hartlijn	155 cm	150 tot 165 cm	De bovenkant moet boven het hoofd van de langste huisgenoot uitkomen
Spiegel boven de wastafel, onderkant	20 cm boven het blad	15 tot 25 cm	Ruimte voor de kraan en een zeeppompje, en je kijkt nog recht in je gezicht in plaats van tegen je hals
Wandklok, hartlijn	180 cm	170 tot 200 cm	Boven ooghoogte en boven de meubels, zodat er niemand voor staat
Televisie, midden van het scherm	105 cm	100 tot 115 cm	Op ooghoogte als je zit; boven een schouw kijk je omhoog en dat voel je na een film in je nek
Wandcontactdoos, hart boven de vloer	30 cm	25 tot 35 cm	Gewoonte, geen norm; achter een dressoir mag hij net zo goed op 15 cm en boven een werkblad juist hoog
Schakelaar, hart boven de vloer	105 cm	90 tot 110 cm	De oude Nederlandse standaard: je vindt hem in het donker op heuphoogte. Voor kinderen werkt 90 tot 100 cm beter
Stopcontact boven een keukenblad, hart	115 cm	110 tot 120 cm	20 tot 30 cm boven het blad, vrij van spetters en minstens 30 cm van de spoelbak
Wandlamp, hart	160 cm	150 tot 170 cm	Ooghoogte; schijnt de lamp opzij of omhoog, dan mag hij lager, want anders kijk je in de bron
Kapstok, hoogte van de haken	170 cm	160 tot 180 cm	Een lange jas hangt ongeveer 100 cm af, dus daaronder blijft de vloer vrij. Een kinderkapstok komt op 110 tot 120 cm
Gordijnrails boven het kozijn	12 cm	10 tot 15 cm	Hoger laat het raam groter lijken; zit het plafond dichtbij, monteer dan 5 tot 10 cm onder het plafond
Handdoekhaak naast de wastafel	140 cm	120 tot 160 cm	Binnen handbereik met natte handen, dus naast de wastafel en niet aan de overkant
Deurkruk, hoogte	100 cm	95 tot 105 cm	Gewoonte: het slot zit in een standaardkozijn op die hoogte, en verplaatsen kan alleen met het slotgat mee

Waar de kabels en de leidingen in de muur lopen

De kans dat je iets raakt is niet gelijk over de wand verdeeld. Bedrading loopt in stroken, en die stroken liggen op voorspelbare plekken: loodrecht boven en onder elke wandcontactdoos en schakelaar, en horizontaal in een band van ongeveer 15 tot 30 cm onder het plafond en boven de vloer.

Die zones zijn een aanbeveling uit NEN 1010 en geen garantie. In oudere woningen en na een verbouwing door iemand met haast loopt de bedrading schuin van doos naar doos, langs de kortste weg, en dat is precies de weg waar geen enkele vuistregel je voor waarschuwt.

Waterleidingen volgen hun eigen logica. Ze komen van de vloer of van de verdieping en gaan verticaal omhoog of omlaag naar het tappunt, dus in een keuken of een badkamer zit er bijna altijd iets recht onder of boven een kraan, een mengkraan of een doorvoer.

Een leidingzoeker vindt metaal en netspanning, maar een kunststof waterleiding zonder druk vindt hij niet. Boor in twijfelgevallen eerst ondiep en op lage snelheid: de eerste 15 mm van een gestuukte wand is stuc, en daarna voel en hoor je of de boor in steen zit of in iets anders.

Raak je toch iets, dan telt alleen nog snelheid. Bij een kabel gaan de groep en de aardlekschakelaar eruit voordat je kijkt. Bij water gaat de hoofdkraan dicht, want het water loopt binnen de wand naar beneden en komt twee kamers verder tevoorschijn. Het vervolg staat bij water- en afvoerleidingen, en het herstel van een doorgeboorde kabel bij elektrisch werk in huis.

Deuren en sloten zijn een kwestie van millimeters

Een deur die klemt, een slot dat zwaar draait en een sleutel die afbreekt hebben één ding gemeen: het verschil tussen werkend en vastgelopen is een paar millimeter. De eerste vraag is daarom nooit of de deur klemt, maar waar precies hij aanloopt.

Hout werkt met de luchtvochtigheid. In een vochtige periode zwelt een geschilderd blad langs de zijkanten een halve tot een hele millimeter en klemt het aan de sluitzijde. In de winter, met droge verwarmde lucht, krimpt het weer en zie je langs hetzelfde kozijn kieren van 3 tot 4 mm.

Klemt de deur het hele jaar door, dan is het geen vocht maar de ophanging. Een scharnier met speling laat het blad zakken, en dat zie je aan een blanke aanloopplek schuin tegenover het bovenste scharnier. Een kozijn dat uit het lood staat laat de deur uit zichzelf open- of dichtvallen.

Bij sloten zit de maatvoering in de cilinder. Die heeft per zijde een lengte, gemeten vanaf het midden van het schroefgat, en steekt hij meer dan 3 mm buiten het beslag uit dan is hij van buitenaf af te breken. Zit hij te diep, dan raakt de sleutel het draaipunt niet meer goed.

De symptomen en wat eronder zit staan in de tabel. De uitvoering per geval, van een afgebroken sleutel tot een deur die opnieuw afgehangen moet worden, staat bij deuren en sloten.

Symptoom	Wat er aan de hand is	Wat je eraan doet
De deur klemt alleen in een vochtige periode	Het blad is gezwollen; de kier aan de sluitzijde is dan 1 mm in plaats van 3 mm	Wacht een droger seizoen af of schaaf hooguit een halve millimeter weg, want in de winter heb je die millimeter terug nodig
De deur klemt het hele jaar, bovenaan de sluitzijde	Het bovenste scharnier heeft speling en het blad is een paar millimeter gezakt	Draai de scharnierschroeven na of zet er langere schroeven in die de stijl van het kozijn pakken in plaats van alleen het hout eromheen
De deur valt uit zichzelf open of dicht	Het kozijn staat niet loodrecht en de zwaartekracht doet de rest	Stel het kozijn af waar dat kan; blijft dat onmogelijk, dan houdt een deurvastzetter of een zwaardere scharnierpen hem op zijn plek
De deur sluit niet meer sinds er een nieuwe vloer ligt	De vloeropbouw is 8 tot 20 mm hoger dan de oude	Meet de opbouw, haal het blad eraf en kort het onderaan in, en houd 10 tot 20 mm luchtspleet vrij voor de ventilatie van de kamer
Het slot draait zwaar en de sleutel gaat er stroef in	Stof en verharde olie in de cilinder, of de dagschoot loopt scheef in de sluitplaat	Gebruik een droog smeermiddel of grafietpoeder en geen kruipolie, want olie bindt het stof juist; loopt de schoot scheef, verplaats dan de sluitplaat
De sleutel breekt af in de cilinder	De baard is door slijtage verzwakt en er werd met kracht tegen een stroeve cilinder in gedraaid	Laat de cilinder in de stand staan waarin je draaide en trek het stuk er recht uit met een smalle tang of een sleuteltrekker, zonder eerst te wrikken
De cilinder steekt ver buiten het beslag uit	Een te lange cilinder geeft een tang houvast en is daarmee af te breken	Meet de stiftmaat per zijde vanaf het midden van het schroefgat en kies een cilinder die niet meer dan 3 mm uitsteekt, met een beslagplaat eromheen

Uitbouwen, dragende muren en de grens van zelf doen

Bij een grotere ingreep liggen er twee vragen op tafel, en die staan los van elkaar. De eerste is of het ruimtelijk mag. De tweede is of het constructief kan.

Het eerste antwoord komt uit het omgevingsplan van de gemeente, en de vergunningcheck in het Omgevingsloket vertelt je of jouw plan onder de vergunningvrije regels valt. De kern daarvan is het achtererfgebied: een aanbouw aan de achterkant, tot ongeveer 4 m diep gemeten vanaf de oorspronkelijke achtergevel, valt daar vaak binnen.

Aan de voorkant ligt dat anders, want de strook langs de openbare weg hoort niet bij het achtererfgebied. Een erker of een uitbouw bij de voordeur is daarom bijna altijd een aanvraag, en dan kijkt de gemeente ook naar het aanzicht van de gevel. Wat er per type ingreep speelt, staat bij een uitbouw of aanbouw.

De tweede vraag laat zich niet met kijken beantwoorden. Of een muur draagt, zie je niet aan de dikte en niet aan het materiaal: een halfsteens wand van 100 mm kan een vloer dragen, terwijl een kalkzandsteen wand van 120 mm een scheidingswand kan zijn die niets doet. De richting van de vloerbalken beslist dat, en die liggen uit het zicht.

Een muur weghalen vraagt daarom altijd een berekening van een constructeur, een balk met een berekende oplegging en een onderstempeling zolang die balk er nog niet ligt. De gemeente vraagt die berekening op. Hoe zo'n ingreep tussen de rest van het werk komt te staan, lees je bij het plannen van een verbouwing.