Horeca bar inrichten: de maten en de indeling achter de bar

Wat een bar in de horeca anders maakt dan een bar in huis

Een bar in een zaak is geen lang aanrecht met krukken ervoor. Hij heeft twee werkhoogtes, een natte zone, een koude zone en een route waarlangs glazen vuil naar binnen en schoon naar buiten gaan. Die vier dingen bepalen samen de inrichting van de bar, en pas daarna komt het uiterlijk aan de beurt.

De maten verschillen minder van thuis dan je zou verwachten. Wat wij op de pagina over barhoogte en de maten van een bar aanhouden, geldt ook in een zaak: een blad op 105 cm, een kruk 25 tot 30 cm lager, 60 cm breedte per persoon. Het verschil zit in wat er achter dat blad gebeurt.

Thuis sta je een kwartier achter de bar. In de horeca sta je er een hele dienst, en dan telt elke handeling die je te vaak doet.

Daarom werkt een horeca bar op twee hoogtes. Het gastblad ligt op 105 cm, het werkblad erachter op 90 cm, dezelfde hoogte als een aanrecht. Dat hoogteverschil van ongeveer 15 cm is geen afwerking maar een scherm: het houdt de ijsbak, de flessen binnen handbereik en het vuile glaswerk uit het zicht van wie aan de bar zit.

Het tweede verschil is water. De spoelzone hoort in de bar zelf en niet in de keuken, want elke loop naar achteren is een loop waarbij niemand bij de tap staat. Een bar zonder eigen spoelpunt loopt op een drukke avond altijd vast op de glazen.

De maten waar een horeca bar op staat of valt

De maatvoering van een bar hangt aan elkaar vast. De hoogte van het blad bepaalt de kruk, de kruk bepaalt de voetsteun, en het werkblad erachter bepaalt waar de koeling en de spoelbak op aansluiten. Verander je één maat, dan schuiven de andere mee.

Twee maten liggen vast omdat ze uit de ergonomie komen. Tussen zitting en blad blijft 25 tot 30 cm over, want daar passen je bovenbenen. En een werkblad waaraan je staat te schenken en te snijden ligt op ellebooghoogte min 10 tot 15 cm, wat voor de meeste mensen uitkomt op 90 cm.

De rest is een marge waarin je kunt schuiven. Een blad van 100 cm oogt lager en zit prettiger voor kleine gasten, een blad van 110 cm verbergt de werkzijde beter. Onder 100 cm gaat het scherm-effect verloren en kijkt iedereen op je handen.

Wil je een maat naast een andere hoogte in het pand leggen, bijvoorbeeld tegen de aanrechthoogte in de keuken of de hoogte van een servicebalie, dan zoek je hem op in de maatwijzer met alle hoogtes in huis. De tabel hieronder is de verzameling die je voor de bar zelf nodig hebt.

Onderdeel	Maat	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Barblad, hoogte aan de gastzijde	105 cm	100 tot 110 cm	De kruk moet 25 tot 30 cm lager blijven dan het blad
Werkblad achter de bar, hoogte	90 cm	85 tot 95 cm	Ellebooghoogte min 10 tot 15 cm; bij een lange barkeeper draai je de poten uit
Barblad, diepte	40 cm	30 tot 60 cm	40 cm is een bord plus een glas; wordt er ook gesneden, dan 60 cm
Overstek voor de knieën	25 cm	20 tot 30 cm	Boven 30 cm onderstutten, anders kantelt het blad als er op geleund wordt
Barkruk, zithoogte bij een blad van 105 cm	78 cm	75 tot 82 cm	Meet de ingezakte zitting, niet het bolle kussen
Barkruk bij een blad op aanrechthoogte van 90 cm	63 cm	60 tot 67 cm	Hetzelfde verschil van 25 tot 30 cm; een gewone barkruk is hier te hoog
Barlengte per gast	60 cm	55 tot 70 cm	Met krukken reken je 65 cm hart op hart, anders raken de ellebogen elkaar
Werkblad, diepte	60 cm	57 tot 65 cm	Spoelbakken en koelwerkbanken zijn op 60 cm gemaakt
Onderkant van de bovenbouw boven het werkblad	55 cm	50 tot 60 cm	Onder 50 cm sta je met je hoofd tegen de plank als je inschenkt
Stopcontact boven het werkblad, hart	115 cm	110 tot 120 cm	20 tot 30 cm boven het blad en minstens 30 cm van de spoelbak vandaan
Plint onder de onderbouw	10 cm	10 tot 15 cm	5 cm terug gezet, dan sta je met je tenen onder de kast in plaats van ertegen
Voetrail aan de barfront, boven de vloer	20 cm	18 tot 25 cm	Voor wie staat; wie zit gebruikt de ring van de kruk, 40 tot 45 cm onder de zitting
Werkgang tussen frontbar en backbar	120 cm	90 tot 140 cm	90 cm voor één barkeeper, 120 cm zodra er twee langs elkaar moeten
Vrije ruimte voor een koeldeur of ovenklep	100 cm	100 tot 120 cm	De klep neemt 55 tot 60 cm en daarop moet je nog bukken

Hoeveel vloer de bar in de plattegrond kost

De bar zelf is smal, de opstelling eromheen niet. Van de voorkant van het blad tot de achterwand tel je het blad van 75 cm, de werkgang van 120 cm en de backbar van 70 cm bij elkaar op: 265 cm. Daar komen de krukken van 45 cm diep en de looproute achter de gasten nog bij.

Dat brengt een rechte bar met zitplaatsen op ruim vier meter diepte. In een smalle zaak is dat de maat die de indeling bepaalt, niet de lengte van het blad.

De looproute achter de krukken is de post die het vaakst wordt onderschat. Iemand die aan de bar zit steekt met kruk en rug ongeveer 45 cm buiten de bladrand, en daar moet nog een gast met een glas in zijn hand langs. Onder 90 cm loopt iedereen tussen de krukken door en tikt elke passant een rug aan.

Heb je die vier meter niet, dan schrap je de zitplaatsen en niet de werkgang. Een servicebar zonder krukken heeft geen overstek en geen loopruimte aan de gastzijde nodig en komt uit op ongeveer 250 cm diepte.

De opstelling kiezen: recht, in een hoek of rondom

De vorm van de bar volgt uit twee vragen: hoeveel mensen werken er tegelijk achter, en komt de zaal er ook bestellen. Een bar die alleen gasten aan het blad bedient, mag lang en smal zijn. Een bar die ook servicepunt is voor de bediening, heeft een tweede zijde nodig waar dienbladen neer kunnen.

Bij elke vorm hoort een eigen knelpunt. In een rechte bar liggen de uiteinden ver van de spoelbak en worden ze vanzelf opslag. In een U-vorm staat de barkeeper in het midden van alles, maar lopen twee mensen elkaar in de weg zodra er maar één spoelpunt is.

Een eilandbar is de duurste vorm, omdat water, afvoer en elektra door de vloer komen. De plek ligt daarmee vast voordat de dekvloer dicht gaat, en verplaatsen betekent later hakken. Wie de vormen naast elkaar wil zien staan, vindt ze uitgewerkt in de voorbeelden van baropstellingen.

Opstelling	Waar die past	Waar je op let
Rechte bar langs één wand	Smalle zaak, één of twee barkeepers, veel doorstroom	De uiteinden liggen ver van het spoelpunt en worden opslag; leg je station in het midden
L-vormige bar in de hoek	Zaak waar de bar ook servicepunt is voor de zaal	Zet de afruimzone in het korte been, dan blijft de lange zijde vrij voor gasten
U-vormige bar	Cocktailbar of hotelbar waar de barkeeper het middelpunt is	Twee mensen werken er alleen samen met twee spoelpunten en twee ijsbakken
Eilandbar met rondloop	Grote ruimte met staand publiek en zicht van alle kanten	Leidingen komen door de vloer, dus de plek ligt vast voor de dekvloer dicht is
Servicebar zonder krukken	Restaurant waar aan tafel wordt besteld en uitgeserveerd	Geen overstek nodig; het blad mag op 90 cm blijven en scheelt diepte
Buitenbar onder een overkapping	Terras of tuin, seizoensgebruik	Water aftapbaar maken voor de vorst en de koeling uit de zon houden

De werkvolgorde achter de bar bepaalt je snelheid

Een bestelling verloopt altijd in dezelfde volgorde: glas pakken, ijs erin, schenken, garneren, afrekenen, afruimen. Alles wat in die reeks meer dan één keer per bestelling wordt aangeraakt, hoort binnen handbereik te liggen: ongeveer 60 cm naar voren en naar opzij, zonder een stap te zetten.

Dat handbereik is de echte eenheid achter de bar, niet de lengte van het blad. Een werkplek van ongeveer 120 cm met een spoelbakje, een ijsbak en een flessenrek erin is een station. Twee barkeepers hebben twee stations nodig; een tweede persoon aan hetzelfde station verdubbelt de snelheid niet, die staat op zijn beurt te wachten.

Wat je een paar keer per dienst pakt, mag verder weg. Voorraad, wijnflessen, glaswerk in doos en de kassa met de bonnen horen in de backbar of onder het blad, niet in de meest bereikbare meter.

De vuile glazen verdienen een eigen plek in het plan. Reken op een afruimzone van 60 tot 80 cm blad vlak bij de plek waar de bediening binnenkomt, met de spoelmachine eronder en de schone glazen erboven. Ligt die zone aan de andere kant van de bar, dan draagt iedereen de hele dienst glazen langs de collega die staat te schenken.

Materiaal voor het blad en de frontzijde

Aan de gastzijde kies je op wat er te zien is, aan de werkzijde op wat er gemorst wordt. Dat zijn twee verschillende afwegingen, en een bar mag daarom gerust uit twee materialen bestaan: een houten gastblad en een werkblad van roestvast staal achter de rand.

Het mechanisme achter de meeste schade is zuur. Citroen, limoen, wijn en cola zijn zuur genoeg om kalkhoudende steen aan te tasten: het oppervlak van marmer en kalksteen lost microscopisch op en wordt dof. Die kring zit dan in de steen en niet erop, dus poetsen helpt niet en polijsten is de enige weg terug.

Bij hout gaat het niet om zuur maar om water dat tijd krijgt. Een geoliede laag is geen waterkering maar een verzadiging van de vezel, en een natte onderzetter geeft daarop binnen een dienst een donkere vlek. Een gesloten lak houdt water buiten, tot hij bij een naad scheurt en het water juist onder de lak trekt.

Dezelfde afweging tussen mooi en schoon te houden speelt bij meubels in hout, staal en steen door het hele pand. Achter de bar valt de keuze alleen scherper uit, omdat er elke dienst gemorst wordt.

Materiaal	Hoe het zich houdt achter de bar	Waar het op stukgaat
Roestvast staal	Kan tegen zuur, hitte en elk schoonmaakmiddel, en is naadloos te zetten	Krast zichtbaar; geborsteld verbergt dat, gepolijst laat elke veeg zien
Composiet met kwarts	Dicht oppervlak, hoeft niet geïmpregneerd en verkleurt niet van wijn	Hitte: een hete pan of een kaars laat een doffe plek na die er niet uit gaat
Graniet, gepolijst	Hard en dicht genoeg voor de natte zone	De randen zijn bros, en een glas dat op de hoek valt neemt een schilfer mee
Marmer of kalksteen	Mooi aan de gastzijde, chemisch gevoelig	Citroen, wijn en cola etsen het oppervlak dof; die kring zit in de steen
Massief hout, gelakt	Warm aan de gastzijde en plaatselijk bij te werken	De lak scheurt bij naden rond de spoelbak, en daar trekt water in het hout
Massief hout, geolied	Alleen op de droge gastzijde	Olie houdt geen water tegen: een natte onderzetter geeft een donkere vlek
HPL of kunststof toplaag	Licht, in elke maat te zagen en goed schoon te houden	De kopse kant: waar de rand niet dicht is, zwelt de plaat op
Beton, gepolijst	Zwaar en naadloos te storten, past bij een strak front	Poreus van zichzelf; zonder impregneren tekent elk glas af, en dat is onderhoud

Licht en geluid boven de bar

Achter de bar heb je twee soorten licht nodig die elkaar in de weg kunnen zitten. Op het werkblad moet je kleur en niveau in een glas kunnen zien, aan de gastzijde wil je juist geen lamp die recht in de ogen schijnt van wie op een kruk zit.

De oplossing zit in de plek van de bron, niet in het aantal lampen. Zet het werklicht boven het werkblad en tegen de backbar aan, zodat het naar voren valt en de barkeeper er niet met zijn eigen schaduw in staat. Hangt de lamp boven de bladrand, dan werp je schaduw over precies de plek waar je schenkt.

Hanglampen boven het gastblad houd je met de onderkant 75 tot 90 cm boven het blad, dus op 180 tot 195 cm boven de vloer. Controleer die maat tegen de lengte van wie erachter staat, want bij een lange barkeeper hangt 180 cm precies op hoofdhoogte.

Voor de kleurtemperatuur is 2700 K de gangbare warme keuze in een zaak, 3000 K als het werk voorgaat. Koeler dan 4000 K gaat huid grauw doen en laat bier en wijn er bleker uitzien dan ze zijn.

Geluid is de andere kant van dezelfde keuze. Een bar bestaat uit harde, goed reinigbare vlakken: steen, staal, glas en flessen. Daardoor kaatst het geluid tussen blad, backbar en plafond en wordt de bar de luidste plek van de zaak. Absorptie in het plafond boven de bar, of een geperforeerd paneel achter de flessenwand, haalt daar meer uit dan zachte stoelen verderop in de zaal.

Horecamaten gebruiken voor een bar buiten of thuis

De maatvoering van een horeca bar werkt ook op een terras of in een woonkeuken, met twee aanpassingen. Thuis heb je het scherm van twee hoogtes niet nodig, want er is geen ijsbak om te verbergen: één blad op 105 cm is genoeg. En een spoelbakje in de bar is thuis luxe, in een zaak is het de bodem waaronder het vastloopt.

Buiten verandert vooral het materiaal en de leiding. Water dat 's winters in een leiding blijft staan zet uit bij vorst, dus een buitenbar heeft een afsluiter binnen en een aftappunt nodig. Roestvast staal, composiet en keramiek kunnen tegen regen; onbehandeld hout vergrijst en trekt krom op de zonzijde.

Koeling buiten vraagt extra ruimte en schaduw. Een unit die in de volle zon staat, moet zijn warmte kwijt in lucht die al warm is, en draait dus langer door op een hete dag. Hoe je zo'n bar onder een dak plaatst en waar de aansluitingen langs lopen, staat uitgewerkt bij een bar onder een overkapping in de tuin.

Voor de hoogtes maakt binnen of buiten niets uit. De verhouding tussen kruk en blad blijft 25 tot 30 cm, en de gangbare bladhoogte van 105 cm geldt op het terras net zo goed als in de zaak.

Van lege hoek naar werkende bar

De volgorde ligt vast omdat elke stap de ruimte voor de volgende bepaalt.

1. Bepaal eerst hoeveel mensen er tegelijk achter staan

   Dit getal bepaalt de werkgang en het aantal stations, en dus de diepte van de hele opstelling. Eén barkeeper komt uit op 90 cm gang en één spoelpunt, twee mensen op 120 cm en twee spoelpunten. Achteraf een tweede station inbouwen betekent opnieuw water en afvoer aanleggen.

2. Meet de ruimte en zet de diepte uit op de vloer

   Plak met tape de vier banden af: de looproute achter de gasten, de krukken, het blad en de werkgang. Ga er met een dienblad doorheen en laat iemand op een kruk zitten. Zo zie je in tien minuten of de bar past, in plaats van na levering. Ter vergelijking helpt het om een paar uitgewerkte bars naast je eigen plattegrond te leggen.

3. Leg de aansluitpunten vast voordat de vloer dichtgaat

   Water, afvoer, elektra en eventueel de leiding van een tapinstallatie liggen onder of achter de bar en zijn later alleen met hakwerk te verplaatsen. Teken per apparaat waar het aansluitpunt komt, en houd de stopcontacten boven het werkblad op 115 cm en minstens 30 cm van de spoelbak vandaan.

4. Kies de apparatuur en pas de onderbouw daarop aan

   Koelwerkbanken, spoelmachines en ijsmachines hebben vaste buitenmaten en een voorgeschreven vrije ruimte voor de ventilatie. Reken die maten eerst uit en maak de kasten daarna, niet andersom. Een onderbouw die al staat, dwingt je tot het apparaat dat er toevallig in past.

5. Bouw de onderbouw en stel hem waterpas

   De onderbouw draagt het blad en bepaalt de hoogte, dus stel hem met verstelbare poten af op 87 cm als er een blad van 3 cm op komt. Een bar die 1 cm uit het lood staat, laat gemorste drank altijd dezelfde kant op lopen, en dat is precies de hoek waar het hout of de kit als eerste opgeeft.

6. Leg het blad en zet het overstek onder

   Boven een overstek van 30 cm hoort een console, een stalen strip of een verlengde zijwang. Dat is geen luxe: aan de bar wordt geleund, en een blad dat alleen op de kast rust, kantelt als het gewicht op de rand komt. Laat de bovenkant uitkomen op 105 cm en het werkblad op 90 cm.

7. Hang het licht en vul de zones in

   Werklicht boven het werkblad, sfeerlicht aan de gastzijde, accentlicht op de flessenwand, elk op een eigen schakelaar. Vul daarna pas de zones: glazen boven de spoelmachine, flessen binnen 60 cm van de plek waar je het meest staat, voorraad in de backbar.

8. Draai een dienst proef en verplaats wat tegenwerkt

   Maak twintig keer dezelfde bestelling en let op waar je een stap zet of je omdraait. Elke handeling die je in die twintig rondes te vaak doet, doe je in een jaar duizenden keren. De ijsbak, de prullenbak en de bonnenprinter verhuizen na zo'n proef bijna altijd nog een keer.

Maatwijzer

De hoogtes en maten die in een huis kloppen: bar, eettafel, tv, schilderij, wandlamp, kapstok en gordijnrails, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Onderdeel Alle Zitten Eten en bar Aan de muur Licht Keuken Trap, hal en deur Slapen Raam en gordijn Werken Badkamer

Onderdeel	Wat	Maat	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Zitten	Bank, zithoogte	44 cm	40 tot 48 cm	Meet tot de ingezakte zitting, niet tot het bolle kussen. Hoger kom je makkelijker op en af, lager zit je meer achterover.
Zitten	Bank, zitdiepte	60 cm	55 tot 65 cm	Boven 70 cm hangen je voeten vrij en zit je gedwongen onderuit. Loungebanken gaan tot 100 cm en zijn bedoeld om op te liggen.
Zitten	Bank, totale hoogte met rugleuning	80 cm	75 tot 90 cm	Staat de bank voor een raam, dan blijft hij onder de vensterbank als hij niet hoger is dan 80 cm.
Zitten	Fauteuil, zithoogte	45 cm	42 tot 48 cm	Een paar centimeter hoger dan de bank scheelt bij het opstaan. Een lage lounge-fauteuil zakt naar 38 cm.
Zitten	Salontafel, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Vuistregel: gelijk aan of net onder de zithoogte van de bank. Dan zet je je kopje neer zonder voorover te buigen.
Zitten	Salontafel, afstand tot de bank	40 cm	35 tot 45 cm	Minder en je knieën stoten tegen de rand, meer en je moet opstaan om je glas te pakken.
Zitten	Bijzettafel naast de bank, hoogte	60 cm	55 tot 65 cm	Gelijk met de armleuning, dan pak je je glas zonder te kijken.
Zitten	Poef of voetenbank, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Iets lager dan de zitting waar je op zit, anders drukt de rand in je kuiten.
Zitten	Doorloop tussen bank en meubel	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm loop je er met een volle wasmand langs. 60 cm is te krap om elkaar te passeren.
Zitten	Tv-meubel, hoogte	45 cm	40 tot 55 cm	Hierop komt het midden van een 55 inch scherm op ongeveer 80 cm. Wil je het midden op ooghoogte, dan hang je de tv aan de wand.
Eten en bar	Barblad, hoogte	105 cm	100 tot 110 cm	De barkruk moet 25 tot 30 cm lager zijn dan het blad.
Eten en bar	Barblad, diepte	40 cm	30 tot 60 cm	40 cm is een bord plus een glas. Wil je er ook snijden of een laptop neerzetten, dan 60 cm.
Eten en bar	Barblad, overstek voor je knieën	25 cm	20 tot 30 cm	Zonder overstek zitten je knieën tegen het kastje. Boven 30 cm moet het blad onderstut worden, anders kantelt het als iemand erop leunt.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij een blad van 105 cm	78 cm	75 tot 82 cm	Het verschil tussen zitting en blad blijft 25 tot 30 cm, want daar passen je bovenbenen.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij aanrechthoogte (90 cm)	63 cm	60 tot 67 cm	Hetzelfde verschil van 25 tot 30 cm. Een gewone barkruk van 78 cm is hier te hoog en je zit met je knieën omhoog.
Eten en bar	Bar, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Met 60 cm stoot je je elleboog niet tegen je buurman. Onder 55 cm zit je schouder aan schouder.
Eten en bar	Eettafel, hoogte blad	75 cm	72 tot 78 cm	Vaste maat in de meubelbranche, geen norm. Een dik hardstenen of houten blad telt mee, dus meet de bovenkant.
Eten en bar	Eettafel, vrije hoogte onder het blad	68 cm	65 tot 72 cm	Hier zitten je bovenbenen. Een dikke tafelrand, een schuiflade of een dwarsbalk eet die ruimte op.
Eten en bar	Eetstoel, zithoogte	45 cm	44 tot 47 cm	Het verschil met het tafelblad moet 28 tot 32 cm zijn. Bij een tafel van 78 cm hoort dus een stoel van 46 tot 48 cm.
Eten en bar	Eettafel, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Een placemat is 45 cm breed, de rest is ruimte voor je ellebogen en je glas. Aan de kopse kant reken je een extra plek van 60 cm.
Eten en bar	Eettafel, diepte	90 cm	80 tot 100 cm	Bij 80 cm raken de borden tegenover elkaar bijna. Bij 90 cm past er een schaal of een kaars in het midden.
Eten en bar	Ronde eettafel, diameter	120 cm voor 4 personen	110 tot 150 cm	Reken 60 cm omtrek per persoon en houd het midden vrij voor de schalen. Vanaf 140 cm zitten er zes mensen omheen.
Eten en bar	Ruimte achter een eetstoel	100 cm	75 tot 110 cm	75 cm om de stoel achteruit te schuiven en op te staan, 100 cm om er ook achterlangs te lopen met een schaal.
Aan de muur	Schilderij, hartlijn boven de vloer	145 cm	140 tot 155 cm	Vuistregel, geen norm: het midden van het werk op ooghoogte van iemand die staat. Hang alles in de kamer op dezelfde hartlijn, dan loopt de wand rustig.
Aan de muur	Schilderij boven een bank, onderrand	25 cm boven de rugleuning	20 tot 30 cm	Lager en het lijkt of het werk op de bank leunt. Door de bank schuift de hartlijn omhoog naar 150 tot 165 cm, en dat mag hier.
Aan de muur	Schilderij boven een dressoir, onderrand	25 cm boven het blad	20 tot 30 cm	Genoeg om er een lamp of een vaas voor te zetten zonder dat die de lijst raakt.
Aan de muur	Wandcollage, ruimte tussen de lijsten	6 cm	5 tot 8 cm	Gelijke tussenruimte laat de groep als een vlak lezen. Boven 10 cm valt de groep uiteen in losse lijstjes.
Aan de muur	Schilderij in een trapgat, hartlijn	145 cm boven de neus van de trede	140 tot 150 cm	Meet loodrecht boven de voorkant van de trede waar je staat. Dan loopt de rij lijsten mee met de trap in plaats van scheef te lijken.
Aan de muur	Spiegel in de hal, hartlijn	155 cm	150 tot 165 cm	De bovenkant moet boven het hoofd van de langste huisgenoot uitkomen, anders ziet die zijn kruin niet.
Aan de muur	Spiegel boven de wastafel, onderkant	20 cm boven het blad	15 tot 25 cm	Ruimte voor de kraan en een zeeppompje. Bij 20 cm kijk je nog recht in je gezicht in plaats van tegen je hals.
Aan de muur	Wandklok, hartlijn	180 cm	170 tot 200 cm	Boven ooghoogte en boven de meubels, zodat je hem van de andere kant van de kamer ziet en er niemand voor staat.
Aan de muur	Tv, midden van het scherm	105 cm	100 tot 115 cm	Op ooghoogte als je op de bank zit: bij een zitting van 44 cm zit je oog op ongeveer 115 cm. Boven een schouw kijk je omhoog en dat voel je na een film in je nek.
Aan de muur	Tv, kijkafstand	2 keer de schermdiagonaal	1,5 tot 2,5 keer	Een 55 inch scherm is 140 cm diagonaal, dus 2 tot 3,5 m. Bij 4K mag je dichterbij zitten omdat je de pixels niet meer ziet.
Aan de muur	Stopcontact, hart boven de vloer	30 cm	25 tot 35 cm	Gewoonte, geen norm: NEN 1010 schrijft geen hoogte voor, alleen de zones in de badkamer. Achter een dressoir zet je hem net zo goed op 15 cm, boven een werkblad juist hoog.
Aan de muur	Schakelaar, hart boven de vloer	105 cm	90 tot 110 cm	Ook een gewoonte. 105 cm is de oude Nederlandse standaard: je vindt hem in het donker met je hand op heuphoogte. Voor kinderen en vanuit een rolstoel werkt 90 tot 100 cm beter.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, onderkant	80 cm boven het blad	75 tot 90 cm	Laag genoeg om het blad te verlichten, hoog genoeg om iemand tegenover je aan te kijken. Bij een plafond boven 280 cm mag hij iets hoger.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, breedte	30 cm binnen de rand van het blad	30 tot 40 cm binnen de rand	Anders stoot je je hoofd als je langs de tafel loopt of een stoel aanschuift.
Licht	Hanglamp boven een kookeiland, onderkant	75 cm boven het blad	70 tot 85 cm	Boven een blad van 90 cm kom je dan op 165 cm, ongeveer ooghoogte. Kies dus een kap die de lamp van onderaf afschermt. Bij twee of drie lampen reken je 70 tot 90 cm hart op hart.
Licht	Hanglamp in de hal of boven de trap, onderkant	210 cm boven de vloer	200 tot 230 cm	Vrije doorloop, niemand stoot zijn hoofd. Boven een trap meet je vanaf de hoogste trede die onder de lamp ligt.
Licht	Wandlamp, hart	160 cm	150 tot 170 cm	Ooghoogte. Schijnt de lamp opzij of omhoog, dan mag hij lager hangen. In een open lamp op ooghoogte kijk je recht in de bron.
Licht	Leeslamp naast een stoel, onderkant van de kap	110 cm	100 tot 125 cm	Net boven je schouder als je zit, dan valt het licht op de pagina en niet in je ogen.
Licht	Vloerlamp naast de bank, onderkant van de kap	140 cm	130 tot 150 cm	Je hoofd zit op de bank op ongeveer 130 cm. Blijft de kap daarboven, dan kijk je niet in het lampje.
Licht	Bedlamp aan de wand, hart	65 cm boven de matras	55 tot 75 cm	Op zithoogte in bed, zodat het licht op je boek valt. Meet vanaf de matras en niet vanaf de vloer, want een boxspring scheelt 20 cm.
Licht	Spiegellamp badkamer, twee lampen naast de spiegel	160 cm hart	155 tot 170 cm	Licht van de zijkant geeft geen schaduw onder je ogen en je kin. Een enkele lamp boven de spiegel doet dat wel.
Licht	Inbouwspot, afstand tot de wand	70 cm	60 tot 90 cm	Dichterbij krijg je een felle boog op het stucwerk, verder weg blijft de wand donker. Onderling 100 tot 150 cm, afhankelijk van de stralingshoek.
Licht	Buitenlamp naast de voordeur, hart	190 cm	170 tot 210 cm	Boven je hoofd, zodat je niet in de lamp kijkt terwijl je het slot zoekt. Op ooghoogte ben je juist blind.
Keuken	Aanrecht, hoogte bovenkant blad	90 cm	85 tot 95 cm	De Nederlandse standaard: onderkast, verstelbare poten en een blad van 3 tot 4 cm samen. Vuistregel: ellebooghoogte min 10 tot 15 cm, dus ben je langer dan 1,85 m, draai de poten dan uit.
Keuken	Werkblad, diepte	60 cm	57 tot 65 cm	Kookplaten en spoelbakken zijn op 60 cm gemaakt. Een diep blad van 70 cm geeft ruimte achter de kookplaat, maar je reikt verder naar de bovenkastjes.
Keuken	Bovenkastjes, onderkant boven het werkblad	55 cm	50 tot 60 cm	Onder 50 cm past je keukenmachine er niet onder en sta je met je hoofd tegen de deur. Boven 60 cm kom je niet bij het bovenste schap.
Keuken	Bovenkastjes, diepte	35 cm	32 tot 40 cm	Ondieper dan het werkblad, zodat je er niet tegenaan stoot als je over het blad buigt om te snijden.
Keuken	Afzuigkap boven een gaskookplaat, onderkant	70 cm	65 tot 75 cm	De vlam en de hete lucht moeten weg kunnen: onder 65 cm boven de pannendrager wordt het vetfilter te heet. Houd altijd de minimummaat uit de handleiding aan, dat is een eis van de fabrikant.
Keuken	Afzuigkap boven inductie, onderkant	60 cm	55 tot 65 cm	Geen vlam, dus hij mag lager, en lager hangen vangt meer damp. Ook hier is de handleiding leidend, want die maat hoort bij het apparaat.
Keuken	Kookeiland, loopruimte rondom	120 cm	100 tot 150 cm	Bij 100 cm kun je de vaatwasser openen en er nog langs. Bij 120 cm passeren twee mensen elkaar terwijl er een lade open staat.
Keuken	Twee keukenrijen tegenover elkaar, afstand	120 cm	110 tot 140 cm	Een ovendeur en een lade die tegenover elkaar open staan hebben allebei ongeveer 60 cm nodig.
Keuken	Oven op werkhoogte, bodem van de ovenruimte	90 cm	80 tot 100 cm	Je tilt een hete bakplaat er recht uit in plaats van gebogen. Boven 100 cm til je een schaal boven je middel en zie je niet meer wat erin staat.
Keuken	Vaatwasser, nismaat	60 cm breed, 82 cm hoog	60 tot 60,5 cm breed	Een onderbouwmodel schuift onder een blad van 90 cm. Een vrijstaand model heeft zijn eigen bovenblad en is ongeveer 85 cm hoog.
Keuken	Inbouwkoelkast, nishoogte	88, 122 of 178 cm	vaste maten per model	De kast volgt de nismaat, dus meet de nis en niet het apparaat. Achter en boven het apparaat moet ventilatieruimte vrij blijven.
Keuken	Stopcontact boven het werkblad, hart	115 cm	110 tot 120 cm	Dat is 20 tot 30 cm boven het blad, dus vrij van spetters en niet weggewerkt achter de waterkoker. Houd minstens 30 cm afstand tot de spoelbak.
Keuken	Keukenplint, hoogte	10 cm	10 tot 15 cm	De poten zijn verstelbaar en met de plint stel je de aanrechthoogte fijn in. De plint staat 5 cm terug, zodat je met je tenen onder het kastje kunt.
Trap, hal en deur	Trapleuning, hoogte	90 cm	80 tot 100 cm (norm)	Norm: het Bouwbesluit, sinds 2024 het Besluit bouwwerken leefomgeving, eist een leuning tussen 80 en 100 cm, gemeten vanaf de voorkant van de trede. Een leuning is verplicht als je over de trap meer dan 1 m stijgt.
Trap, hal en deur	Optrede, hoogte van een trede	maximaal 18,8 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw tot 22 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl, voor een woning. Oude trappen zijn vaak 20 tot 21 cm en dat mag blijven zolang je de trap niet vernieuwt.
Trap, hal en deur	Aantrede, diepte van een trede	minimaal 22 cm bij nieuwbouw	22 cm is de ondergrens (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Bij een draaiende trap geldt die maat op de looplijn, dus in de punt van een kwartdraai mag de trede smaller zijn.
Trap, hal en deur	Trap, vuistregel voor comfortabel lopen	2 x optrede + aantrede = 60 cm	58 tot 64 cm	Geen norm maar een oude vuistregel. 17 op en 26 aan loopt rustig (60), 20 op en 22 aan is een gewone Nederlandse trap (62). Daarbuiten struikel je op de maat.
Trap, hal en deur	Trap, vrije breedte	80 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 70 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Onder 80 cm krijg je een matras of een bank niet naar boven.
Trap, hal en deur	Trap, vrije hoogte erboven	230 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 190 cm (norm)	Norm, gemeten loodrecht boven de voorkant van de trede. Bij een dichtgezette zoldertrap is dit de maat waar je tegen de balk loopt.
Trap, hal en deur	Vloerafscheiding langs een trapgat of vide	100 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 90 cm (norm)	Norm: verplicht zodra het verval meer dan 1 m is. Openingen mogen niet groter zijn dan 10 cm en tussen 20 en 70 cm boven de vloer mag er niets zijn waar een kind op kan klimmen.
Trap, hal en deur	Binnendeur, dagmaat van het kozijn	83 x 201,5 cm	78, 83, 88 of 93 cm breed; 201,5, 211,5 of 231,5 cm hoog	Industriestandaard, geen norm. Na montage houd je ongeveer 3 cm minder vrije doorgang over, dus voor een rolstoel of rollator kies je een blad van 93 cm.
Trap, hal en deur	Deurkruk, hoogte	100 cm	95 tot 105 cm	Gewoonte: het slot zit in een standaardkozijn op die hoogte. Verplaatsen kan alleen als je het slotgat in het blad meeverhuist.
Trap, hal en deur	Kapstok, hoogte van de haken	170 cm	160 tot 180 cm	Een lange jas hangt ongeveer 100 cm af, dus op 170 cm blijft hij vrij van de vloer. Een kinderkapstok komt op 110 tot 120 cm.
Trap, hal en deur	Hal, vrije loopruimte	100 cm	90 tot 120 cm	Onder 90 cm kun je niet met twee mensen langs elkaar en past er geen kinderwagen naast de kapstok.
Trap, hal en deur	Drempel, hoogte	maximaal 2 cm	0 tot 2 cm	Boven 2 cm struikel je eroverheen en kom je er met een rollator of rolstoel niet zonder helling over. Een schuine aanloop haalt de rand eraf.
Slapen	Bed, bovenkant matras	55 cm	45 tot 65 cm	Zit je op de rand met je voeten plat op de vloer en je knieën in een hoek van 90 graden, dan is de hoogte goed. Een boxspring komt vaak op 60 tot 65 cm, een laag frame op 45.
Slapen	Matras, standaardmaten	140 x 200 cm	80, 90, 120, 140, 160 of 180 cm breed; 200 of 210 cm lang	Ben je langer dan 1,90 m, neem dan 210 cm. Twee losse matrassen van 90 x 210 vullen samen een bed van 180 x 210.
Slapen	Nachtkast, hoogte bovenblad	60 cm	55 tot 70 cm	Gelijk met of iets boven de matras, dan zet je liggend je glas neer zonder te kijken. Bij een boxspring van 65 cm hoort dus een hoge nachtkast.
Slapen	Loopruimte naast het bed	70 cm	60 tot 90 cm	60 cm is genoeg om langs te lopen, 70 cm om het bed op te maken zonder tegen de kast te stoten.
Slapen	Kledingroede voor lange kleding	160 cm	150 tot 170 cm	Een jas of lange jurk hangt 120 tot 140 cm af, dus eronder blijft nog ruimte voor een lade of een schoenenbak.
Slapen	Kledingroede voor korte kleding	100 cm	95 tot 110 cm	Hemden en dubbelgevouwen broeken hangen 70 tot 90 cm af. Met twee roedes boven elkaar, op 100 en 195 cm, verdubbel je de hangruimte.
Slapen	Kast, diepte voor hangende kleding	60 cm	55 tot 65 cm	Een hanger is 45 cm breed en met 60 cm diepte sluit de deur zonder dat de mouwen klem zitten. Is de kast ondieper dan 55 cm, zet de roede dan in de lengte.
Slapen	Kast, legborddiepte voor truien en broeken	40 cm	35 tot 45 cm	Een opgevouwen trui is ongeveer 30 cm breed. Met 40 cm valt de stapel niet naar voren als je de deur opent.
Slapen	Kast, hoogste bruikbare schap	200 cm	190 tot 210 cm	Verder reik je niet zonder trapje. Wat boven 210 cm staat, is opslag voor koffers die je twee keer per jaar pakt.
Slapen	Hoogslaper, vrije hoogte boven de matras	100 cm	90 tot 110 cm	Genoeg om rechtop in bed te zitten. Meet van de bovenkant van de matras tot het plafond, niet tot de bodem van het bed.
Raam en gordijn	Gordijnrails, hoogte boven het kozijn	12 cm	10 tot 15 cm	Boven het kozijn laat het raam groter lijken en houdt de rail het gordijn uit het glas. Zit het plafond dichtbij, monteer de rail dan 5 tot 10 cm onder het plafond of direct tegen het plafond.
Raam en gordijn	Gordijnrails, uitloop naast het kozijn	20 cm per zijde	15 tot 25 cm	Daar staat het opzij geschoven gordijn geparkeerd, zodat het niet voor het glas blijft hangen en je het daglicht niet inlevert.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vloer	1 cm boven de vloer	0 tot 2 cm	Net vrij van de vloer: het sleept niet en hangt toch recht. Wil je het gordijn op de vloer laten vallen, maak het dan 5 tot 10 cm langer dan de maat tot de vloer.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vensterbank	2 cm boven de bank	1 tot 3 cm	Vrij van de bank, zodat het gordijn niet omkrult op de plank en de warmte van de radiator eronder langs kan.
Raam en gordijn	Gordijn, stofbreedte	2 keer de railbreedte	1,5 tot 2,5 keer	Bij 1,5 keer hangt de stof vlak, bij 2,5 keer krijg je volle plooien. Een wave-rail vraagt 2 tot 2,5 keer, anders staat de golf niet.
Raam en gordijn	Rolgordijn of plissé in de dag, speling	0,5 cm per zijde	0,3 tot 1 cm	Meet de dagmaat op drie hoogtes en neem de kleinste maat, want een kozijn staat zelden haaks.
Raam en gordijn	Vitrage, afstand tot het glas	5 cm	3 tot 10 cm	Tegen koud glas wordt de stof vochtig en krijg je vlekken. Verder naar binnen botst hij op de vensterbank of de raamkruk.
Raam en gordijn	Vensterbank binnen, diepte	20 cm	15 tot 30 cm	Volgt de dikte van de muur plus een overstek van 2 tot 3 cm. Vanaf 20 cm staat een plant er stabiel op.
Raam en gordijn	Vensterbank buiten, overstek	4 cm	3 tot 5 cm	Met een waterhol aan de onderkant. Zonder dat overstek loopt regenwater terug over de gevel en krijg je vuilstrepen onder het raam.
Raam en gordijn	Radiator onder het raam, onderkant	12 cm boven de vloer	10 tot 15 cm	Er moet lucht onderlangs kunnen, daar begint de convectie. Houd ook 3 tot 5 cm tussen radiator en wand en 10 cm vrij onder de vensterbank.
Werken	Bureau, hoogte blad zittend	74 cm	72 tot 76 cm	Je onderarmen liggen horizontaal op het blad en je schouders blijven laag. Kun je het blad niet verstellen, zet dan de stoel hoger en je voeten op een steun.
Werken	Zit-stabureau, stahoogte	105 cm	95 tot 120 cm	Ellebooghoogte staand. Vuistregel: je lichaamslengte min 75 cm, dus bij 1,80 m kom je op 105 cm.
Werken	Bureaustoel, zithoogte	45 cm	40 tot 52 cm	Voeten plat op de vloer, knieën iets lager dan je heupen. De gasveer van een bureaustoel dekt dat bereik zelf.
Werken	Vrije hoogte onder het bureaublad	68 cm	65 tot 72 cm	Je bovenbenen moeten eronder passen, ook met een lade of een kabelgoot. Houd daarnaast 60 cm breed en 60 cm diep beenruimte vrij.
Werken	Bureaublad, diepte	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm staat het scherm op armlengte, 50 tot 80 cm van je ogen, en ligt je toetsenbord er nog voor.
Werken	Beeldscherm, bovenrand	op ooghoogte of iets lager	110 tot 125 cm boven de vloer	Je kijkt dan licht naar beneden en dat is de rustpositie van je ogen. Een laptop op het blad zit ongeveer 20 cm te laag, dus zet hem op een standaard met een los toetsenbord.
Werken	Toetsenbord, afstand tot de bladrand	10 cm	8 tot 15 cm	Daar rusten je handpalmen. Zonder die strook hangen je armen in de lucht en trekt het in je schouders.
Werken	Wandplank boven het bureau, onderkant	45 cm boven het blad	40 tot 60 cm	Een A4-ordner is 32 cm hoog, dus die past er nog onder, en je stoot je hoofd niet als je opstaat.
Werken	Boekenschap, diepte	25 cm	20 tot 30 cm	Een pocket is 12 cm diep, een gebonden boek 16 tot 20 cm. Bij 25 cm staan ze allemaal binnen de rand.
Werken	Boekenschap, overspanning zonder steun	80 cm	70 tot 90 cm	Boeken wegen al snel 25 kg per meter schap. Bij 18 mm plaatmateriaal blijf je onder 80 cm, anders zakt het schap zichtbaar door.
Keuken	Schap voor borden, diepte	32 cm	30 tot 35 cm	Een plat bord is 26 tot 28 cm in doorsnee. Met 32 cm houd je een vinger ruimte om de stapel te pakken zonder te schuiven.
Badkamer	Wastafel, bovenkant	85 cm	80 tot 95 cm	Vuistregel: heuphoogte, dan buig je niet voorover om je handen te wassen. Gebruiken kinderen de wastafel, dan is 80 cm prettiger.
Badkamer	Opzetkom, hoogte van het meubel	75 cm	70 tot 80 cm	Tel de kom van 10 tot 15 cm erbij op, dan komt de bovenrand op 85 tot 95 cm. Vergeet die optelsom en je wast je handen op keukenhoogte.
Badkamer	Handdoekhaak naast de wastafel	140 cm	120 tot 160 cm	Binnen handbereik met natte handen, dus naast de wastafel en niet aan de andere kant van de ruimte.
Badkamer	Handdoekradiator, onderkant	20 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Daar zitten de aansluitingen en je kunt eronder dweilen. Hang de bovenkant niet hoger dan 180 cm, anders kom je niet bij de handdoek. Een smalle handdoekradiator geeft weinig vermogen, dus reken hem niet als enige verwarming.
Badkamer	Douchekraan, hart	100 cm	95 tot 110 cm	Heuphoogte, zodat je de kraan kunt bedienen zonder onder de koude straal te gaan staan.
Badkamer	Badkraan, hart	65 cm	60 tot 75 cm	Ongeveer 20 cm boven de badrand, dan kun je bijmengen terwijl je in bad zit.
Badkamer	Regendouchekop	210 cm	200 tot 225 cm	Minstens 20 cm boven het hoofd van de langste gebruiker, want je staat er recht onder. Bij een schuin dak meet je op het punt waar je echt staat.
Badkamer	Handdouche aan een glijstang, bovenste stand	190 cm	180 tot 200 cm	De stang is 60 tot 90 cm lang, dus de onderste stand komt rond 110 cm. Daarmee spoel je het bad, een kind of de hond af.
Badkamer	Toilet, zithoogte	40 cm	38 tot 48 cm	Standaard is 40 cm. Een verhoogd toilet van 45 tot 48 cm zit op stoelhoogte en daar sta je makkelijker van op. Bij een hangend toilet bepaal je de hoogte zelf met het inbouwframe.
Badkamer	Toilet, vrije ruimte voor de pot	60 cm	55 tot 70 cm	Daar staan je knieën en voeten. Zijwaarts wil je 80 cm breedte, anders zit je met je schouder tegen de muur.
Badkamer	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 75 cm hoog; 20 tot 30 cm voor de voorkant van de pot	Zittend pak je de rol zo zonder te draaien. Hang je hem naast of achter je, dan verdraai je je rug elke keer.
Badkamer	Fonteintje in het toilet, bovenkant	85 cm	80 tot 90 cm	Dezelfde hoogte als een wastafel. Let op de draairichting van de deur, want een fonteintje van 40 cm breed vraagt een vrije hoek.
Badkamer	Stopcontact in de badkamer	buiten 60 cm van bad of douche	norm, geen gewoonte	NEN 1010 verdeelt de badkamer in zones: binnen 60 cm van de rand van een bad of douche mag geen wandcontactdoos. Alle wandcontactdozen moeten achter een aardlekschakelaar van 30 mA.

Controleer dit voordat de onderbouw wordt besteld

• Gastblad op 105 cm, werkblad op 90 cm, en de kruk 25 tot 30 cm onder het blad
• 65 cm barlengte per kruk afgetekend, met de buitenste kruk buiten de looproute
• Werkgang opgemeten: 90 cm bij één barkeeper, 120 cm zodra er twee werken
• Overstek van 25 cm, en bij meer dan 30 cm een console of zijwang ingetekend
• Spoelpunt, ijsbak en afruimzone binnen 60 cm van de plek waar je het meest staat
• Rondom elke koelunit de vrije ruimte uit de handleiding aangehouden, minstens 10 cm
• Stopcontacten op 115 cm boven de vloer en minstens 30 cm van de spoelbak
• Materiaal van het blad gekozen op de natte zone en niet alleen op het uiterlijk

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

De krukken zijn er eerder dan het blad

Barkrukken worden los gekocht omdat ze mooi zijn, en dan blijkt het blad op aanrechthoogte van 90 cm te komen. Met een zitting van 78 cm houd je dan 12 cm over in plaats van 25 tot 30 cm, en zit iedereen met de knieën tegen de onderbouw. Leg eerst de bladhoogte vast, kies dan de kruk.

Het overstek is dieper dan 30 cm en rust nergens op

Een breed overstek is prettig voor de knieën, maar een blad dat alleen op de kast ligt, werkt als een wip. Zodra er met het volle gewicht op de rand wordt geleund, komt de achterkant omhoog of scheurt de bevestiging uit de kast. Vanaf 30 cm hoort er een console, een stalen strip of een doorgezette zijwang onder.

De werkgang is 90 cm terwijl er twee mensen werken

90 cm is de maat waarbij één persoon een koeldeur van 55 tot 60 cm kan openen en er nog langs kan. Staan er twee, dan blokkeert elke geopende deur en elke bukkende collega de doorgang volledig. Vanaf 120 cm passeer je elkaar terwijl er een klep openstaat, en dat is precies het moment waarop het misgaat.

De koeling is strak ingebouwd zonder ventilatieruimte

Een koelunit haalt zijn warmte uit de kast en blaast die aan de voor- of achterzijde weg. Bouw je hem klem in een kast zonder rooster, dan zuigt hij zijn eigen warme lucht opnieuw aan, loopt de temperatuur op en draait de compressor langer door. Houd minstens 10 cm vrij en volg de maat uit de handleiding.

De spoelzone ligt aan het andere eind dan de afruimplek

Als de bediening binnenkomt bij de deur en de spoelmachine aan de overkant staat, draagt elk vuil glas de hele barlengte af. Dat kruist ook nog de route van de schone glazen. Leg het spoelpunt aan de kant waar de zaal binnenkomt, zelfs als dat bouwkundig een langere afvoerleiding kost.

De stopcontacten zitten onder het blad in plaats van erboven

Contactdozen in de onderbouw dwingen je te bukken en snoeren over een nat werkblad te trekken. Het hart hoort op 115 cm, dus 20 tot 30 cm boven het werkblad, en minstens 30 cm van de spoelbak vandaan. Apparaten met een vaste aansluiting, zoals koeling en een spoelmachine, laat je apart aanleggen.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

De bar zelf mag je bouwen, de aansluitingen niet. Een spoelbak en een spoelmachine in de bar vragen een afvoer met het juiste afschot en een beluchting, en dat is werk voor een installateur. Hetzelfde geldt voor de elektra: een koelwerkbank, een spoelmachine en een ijsmachine trekken samen meer dan één groep aan, en de verdeling daarvan over de groepenkast blijft installatiewerk. Komt er gas achter de bar of verandert er iets aan de mechanische ventilatie van de ruimte, dan ligt de grens nog eerder en laat je de installatie ook opleveren en afmelden door degene die hem aanlegt.