Huisverwarming: welk systeem bij je huis past en hoe je het instelt

Hoe een huis zijn warmte krijgt: opwekken, verdelen en afgeven

Elke huisverwarming bestaat uit drie delen die je los van elkaar kunt vervangen. Een toestel maakt de warmte, water of lucht brengt die door het huis, en een radiator, een vloer of een paneel geeft hem af aan de kamer.

Die driedeling verklaart waarom een nieuw toestel soms weinig oplevert. Een warmtepomp op radiatoren die 70 graden nodig hebben draait slecht, en een hr-ketel op diezelfde radiatoren ook, omdat allebei hun rendement pas halen bij lager water. Wat je aan het huis zelf doet voordat er een ander toestel komt, staat in het overzicht van energie besparen in huis, van dak tot kieren.

De tabel zet de gangbare warmtebronnen naast elkaar op wat ze uit één eenheid energie halen. Bedragen staan er bewust niet in, want die volgen je contract: deel je prijs per kubieke meter gas of per kWh stroom door het getal in de derde kolom, dan weet je wat een kWh warmte je kost.

Het verschil zit in het mechanisme. Een ketel en een houtkachel verbranden iets en halen de warmte uit de vlam en de rookgassen, een elektrisch element zet stroom één op één om in warmte, en een warmtepomp gebruikt stroom om warmte uit buitenlucht of bodem naar een hogere temperatuur te pompen.

Daarom levert een warmtepomp, afhankelijk van de bron en de watertemperatuur, 2,5 tot 5 keer zoveel warmte als hij aan stroom verbruikt, en een infraroodpaneel precies één keer. Dat maakt zo'n paneel niet slecht, maar het rekent hetzelfde als een ouderwetse elektrische straalkachel.

Een warmtenet valt buiten die vergelijking, omdat je daar warmte koopt en geen brandstof of stroom. De afleverset in huis is een warmtewisselaar, en wat het net levert lees je af in gigajoules.

Warmtebron	Waar de warmte vandaan komt	Warmte per eenheid energie	Welke temperatuur hij nodig heeft
Hr-combiketel op aardgas	Verbranding, plus de warmte uit waterdamp in de rookgassen die condenseert	Ongeveer 9 kWh per m³ gas als hij condenseert, ruim 8 als hij dat niet doet	Condenseert pas goed bij retourwater onder ongeveer 55 graden
Hybride warmtepomp naast de ketel	Buitenlucht voor de basis, de ketel voor de koudste dagen en het warme tapwater	De pomp 3 tot 4 kWh per kWh stroom, de ketel ongeveer 9 kWh per m³ gas	Werkt het langst zelfstandig bij 55 graden aanvoer of lager
Lucht-water warmtepomp, volledig elektrisch	Buitenlucht, met een compressor op hogere temperatuur gebracht	Over een seizoen 3,5 tot 4,5 kWh per kWh stroom bij 35 graden aanvoer, 2,5 tot 3 bij 55 graden	Liefst 35 tot 45 graden; 55 graden is de grens voor een zuinig seizoen
Bodem-water warmtepomp	De bodem, die op diepte het hele jaar rond 10 graden blijft	4 tot 5 kWh per kWh stroom, en weinig verlies bij vorst omdat de bron niet mee afkoelt	Net als lucht-water, en het zuinigst met vloerverwarming
Warmtenet	Restwarmte of een centrale bron, via een afleverset in huis	Je koopt warmte per gigajoule, en 1 GJ is 278 kWh	Het net bepaalt de aanvoer, bij oudere netten vaak 70 graden of hoger
Infraroodpaneel	Een element verhit een plaat die straling afgeeft aan mensen, vloer en meubels	1 kWh warmte per kWh stroom	Geen water; werkt alleen in de kamer waar het hangt
Elektrische convector of kachel	Een element verwarmt lucht, soms met een ventilator erbij	1 kWh warmte per kWh stroom	Geen water; de warme lucht stijgt eerst naar het plafond
Elektrische haard met element	Een element van meestal 1 tot 2 kW met een ventilator, los van het vlameffect	1 kWh warmte per kWh stroom	Geen water; alleen het vlameffect geeft nauwelijks warmte
Houtkachel	Verbranding van hout	Ongeveer 4 kWh per kg droog hout, maal het rendement van de kachel	Geen water, tenzij er een waterwisselaar in zit; de warmte blijft in één kamer

Hoeveel vermogen je huis vraagt en waarom de isolatie dat bepaalt

Het vermogen dat je verwarming moet leveren, is het warmteverlies van het huis op een koude dag. Je rekent het uit als het verlies in watt per graad maal het verschil tussen binnen en buiten, en installateurs rekenen in Nederland met 20 graden binnen en min 10 buiten, dus met 30 graden verschil.

Dat verlies per graad is een optelsom: per vlak het oppervlak maal de U-waarde, plus de lucht die door kieren en ventilatie weggaat. Hoe die som uitvalt, staat bij de verdeling van het warmteverlies over dak, gevel, vloer en ramen, en de tabel hieronder rekent verder met dezelfde tussenwoning uit de jaren zestig.

Het getal dat daar uitkomt, ligt vaak ver onder het vermogen van de ketel die er hangt. Een combiketel van 24 tot 36 kW is zo groot vanwege de douche: 8 liter water per minuut van 10 naar 40 graden opwarmen vraagt ongeveer 17 kW, en zoveel vraagt geen enkele kamer.

Voor de ruimteverwarming is te veel vermogen geen reserve. Een toestel dat groter is dan wat het huis vraagt, heeft het water te snel op temperatuur, slaat af en een paar minuten later weer aan, en dat pendelen kost rendement en slijt de brander of de compressor.

Bij een warmtepomp weegt dat het zwaarst, omdat hij zonder ketel ernaast ook het vermogen bij vorst moet leveren. Wordt het huis eerst geïsoleerd, dan zakt die maat in het rekenvoorbeeld van 11,6 naar 3,9 kW, en dan volstaat een pomp van een derde van de grootte.

Het energielabel geeft een eerste indruk van waar je huis staat, maar het rekent met standaardgebruik en niet met jouw kamers. Wat de opnemer vastlegt en hoe dat doorwerkt, lees je bij de manier waarop het energielabel isolatie, glas en installatie meeweegt.

Staat van het huis	Verlies per graad	Vermogen bij 0 graden buiten	Vermogen bij min 10 buiten	Wat dat voor de keuze betekent
Tussenwoning uit de jaren zestig, ongeïsoleerd	387 W/K	7,7 kW	11,6 kW	Een hr-ketel doet dit zonder moeite; een volledig elektrische warmtepomp zou groot moeten zijn en op hoge temperatuur draaien
Dezelfde woning na isolatie van dak en spouw	235 W/K	4,7 kW	7,1 kW	Een hybride warmtepomp neemt de meeste uren over; test eerst of de radiatoren het met 55 graden redden
Dezelfde woning na de hele schil, met vloer, HR++ en kieren	131 W/K	2,6 kW	3,9 kW	Genoeg voor een kleine lucht-water warmtepomp, als de afgifte met 45 graden of lager warm genoeg wordt
Hoekwoning van dezelfde maat, ongeïsoleerd	500 W/K	10 kW	15 kW	Eerst de kopgevel; een warmtepomp voor dit vermogen is groot en loopt bij vorst tegen zijn grens

Waarom de aanvoertemperatuur meer uitmaakt dan het toestel

De aanvoertemperatuur is de temperatuur van het water dat het toestel naar de radiatoren stuurt, de retourtemperatuur die van het water dat terugkomt. De hr-ketel en de warmtepomp werken allebei zuiniger naarmate die temperaturen lager zijn, alleen om een verschillende reden.

Een hr-ketel haalt zijn extra rendement uit de waterdamp in de rookgassen. Die damp condenseert alleen op een warmtewisselaar die kouder is dan ongeveer 55 graden, dus komt het retourwater warmer terug, dan verdwijnt die warmte met de rookgassen naar buiten.

Een warmtepomp moet warmte van buiten naar de aanvoertemperatuur tillen, en hoe groter dat verschil, hoe harder de compressor werkt. Daarom levert dezelfde pomp over een seizoen bij 35 graden aanvoer grofweg 3,5 tot 4,5 kWh warmte per kWh stroom en bij 55 graden 2,5 tot 3.

De keerzijde staat in de tabel: een radiator geeft bij lager water veel minder af. Het vermogen op het typeblad geldt bij 75 graden aanvoer, 65 retour en 20 graden in de kamer, dus bij water dat gemiddeld 50 graden warmer is dan de kamer.

Zakt dat verschil naar 30 graden, dan geeft dezelfde radiator ongeveer de helft. Dat loopt niet recht omlaag, omdat een koelere radiator ook minder lucht langs zich laat opstijgen, en daarom rekenen fabrikanten met een exponent van ongeveer 1,3.

Lees de tabel vanuit je eigen kamer. Vraagt de woonkamer bij min 10 graden 1.000 W en hangt er een radiator van 1.650 W, dan red je het met 60 graden aanvoer nog en met 55 graden niet meer, en weet je welke radiator als eerste groter moet.

Op een dag van 5 graden buiten vraagt dezelfde kamer maar de helft. Daarom werkt lager stoken het grootste deel van de winter zonder dat je er iets van merkt, en komt het tekort pas bij vorst boven.

Aanvoer en retour	Water gemiddeld warmer dan de kamer	Wat een radiator van 1.650 W dan afgeeft	Wat bij deze temperatuur hoort
80 en 60 graden	50 graden	1.650 W, 100 procent	Oude ketelinstelling; het retourwater is te warm om te condenseren
70 en 60 graden	45 graden	Ongeveer 1.440 W, 87 procent	Een hr-ketel condenseert hier nauwelijks
60 en 50 graden	35 graden	Ongeveer 1.040 W, 63 procent	De hr-ketel condenseert; een goede stand voor een ongeïsoleerd huis
55 en 45 graden	30 graden	Ongeveer 860 W, 52 procent	De ketel condenseert volop; de proef of het huis klaar is voor lage temperatuur
50 en 40 graden	25 graden	Ongeveer 680 W, 41 procent	Een hybride warmtepomp draait hier zuinig op radiatoren
45 en 35 graden	20 graden	Ongeveer 500 W, 30 procent	Een volledig elektrische warmtepomp met ruime radiatoren
40 en 30 graden	15 graden	Ongeveer 350 W, 21 procent	Gewone radiatoren schieten hier meestal tekort; lage-temperatuurradiatoren of vloer
35 en 30 graden	12,5 graden	Ongeveer 270 W, 17 procent	Vloerverwarming, die dit kleine verschil met zijn grote oppervlak goedmaakt

Radiatoren, convectoren en vloerverwarming naast elkaar

Het afgiftesysteem bepaalt hoe laag je kunt stoken, en dat hangt vooral af van het oppervlak dat warmte aan de kamer geeft. Een radiator maakt zijn kleine oppervlak goed met warm water, een vloer doet het met een groot oppervlak dat maar een paar graden warmer is dan de kamer.

Paneelradiatoren krijgen een typenummer van twee cijfers: het aantal panelen en het aantal rijen lamellen ertussen. Een radiator van 60 cm hoog en 100 cm breed geeft volgens de meeste typebladen bij 75 en 65 graden ongeveer 1.000 W als type 11, 1.300 W als type 21, 1.650 W als type 22 en 2.350 W als type 33.

Wil je lager stoken zonder dat een kamer koud blijft, dan is dezelfde maat in een type hoger vaak de kleinste ingreep. Blijft de aansluitmaat gelijk, dan past hij op de bestaande leidingen, en de types 11 tot 22 zijn 6 tot 10 cm diep, dus meestal blijft hij binnen de ruimte onder de vensterbank.

Bij een radiator met lamellen gaat het grootste deel van de warmte als warme lucht omhoog. Die luchtstroom heeft ruimte nodig: houd 10 cm vrij voor en boven de radiator, want een bank ertegenaan vangt de warmte in zijn rug en een dichte ombouw laat de lucht er niet bovenuit.

Een convector is een verwarming die bijna alleen uit lamellen bestaat, vaak in een omkasting of in een put voor een pui. Hij reageert snel, maar geeft vrijwel alleen warme lucht, en met een lage watertemperatuur schiet hij zonder ventilator al gauw tekort.

Vloerverwarming werkt op 30 tot 40 graden aanvoer, omdat de hele vloer meedoet. Volgens NEN-EN 1264 wordt het vloeroppervlak waar je woont niet warmer dan 29 graden, en daarmee ligt het maximum rond 100 W per vierkante meter; met 35 graden aanvoer onder tegels kom je eerder op 50 tot 70.

Wat op de vloer ligt, remt die warmte. De vuistregel die leveranciers aanhouden is een warmteweerstand van de hele afwerking, ondervloer meegerekend, onder 0,15 m²K/W: tegels, verlijmde pvc en linoleum blijven daar ruim onder, een zwevende vloer met schuimrug en tapijt met ondertapijt komen erboven.

Vloerverwarming is ook traag. Een dekvloer van 5 cm houdt uren warmte vast, en daarom stel je de thermostaat en de nachtverlaging voor een vloer anders af dan voor radiatoren.

Elektrisch bijverwarmen met infraroodpanelen, convectoren en een elektrische haard

Alles wat op een stekker verwarmt, zet stroom in een weerstand om in warmte, en dat gebeurt altijd voor 100 procent. Een elektrische convector is dus niet zuiniger dan een infraroodpaneel of een elektrische haard van hetzelfde vermogen: 2.000 W die een uur aan staat is 2 kWh, welk apparaat het ook is.

Het verschil tussen die apparaten zit in waar de warmte terechtkomt. Een convector verwarmt lucht, die naar het plafond stijgt en zich pas na een tijd over de kamer verdeelt, terwijl een infraroodpaneel straling afgeeft die pas warmte wordt als hij op je huid, de vloer of een meubel valt.

Hoe warm je het vindt, is ongeveer het gemiddelde van de luchttemperatuur en de temperatuur van de vlakken om je heen. Maakt een paneel die vlakken en jezelf warmer, dan voelt 19 graden lucht als 20 of 21, en elke graad die de lucht lager kan, scheelt ongeveer 6 procent aan stookenergie.

Dat voordeel is alleen groot waar je stilzit en het paneel op je gericht is. Straling neemt snel af met de afstand, dus een paneel werkt binnen twee tot drie meter van een bureau of een bank, en een kast of een gordijn ertussen houdt hem tegen.

Veel panelen worden aan het oppervlak 80 tot 110 graden heet, dus hang je er niets overheen en houd je ze weg van een bed of een speelhoek. In een badkamer hoort een paneel of element met de beschermingsgraad die NEN 1010 voor die zone vraagt, op een groep met aardlekbeveiliging.

Een elektrische haard verwarmt met een element van meestal 1 tot 2 kW en een ventilator, en het vlameffect staat daar los van. Met alleen de vlammen aan verbruikt hij weinig, met het element aan is het een convector met een ander uiterlijk.

Let bij elk los apparaat op de groep in de meterkast. Een groep van 16 A draagt 3.680 W, en een kachel van 2.000 W met een waterkoker van 2.200 W op dezelfde groep zit daar al boven. Welke andere apparaten zwaar op een groep drukken, vind je in het overzicht van apparaten en energie in huis.

Situatie	Wat hier werkt	Waar je op let
Badkamer die alleen 's ochtends extra warm moet	Infraroodpaneel of elektrische handdoekradiator van 300 tot 600 W, naast de gewone verwarming	Een beschermingsgraad die past bij de zone uit NEN 1010, en een groep met aardlek
Werkplek op zolder die je een paar uur per dag gebruikt	Infraroodpaneel van 400 tot 700 W, gericht op de plek waar je zit	Geen kast of schuinte tussen paneel en stoel; de rest van de zolder blijft koel
Logeerkamer of hobbyruimte die af en toe snel warm moet	Elektrische convector met ventilator van 1.000 tot 2.000 W	Rechtstreeks in een wandcontactdoos, nooit op een opgerolde haspel
Serre of tuinkamer met veel glas	Infraroodpaneel dat op de zithoek straalt	Warme lucht van een convector geeft zijn warmte meteen af aan het koude glas
Extra warmte op de bank op een koude avond	Elektrische haard met element, of een infraroodpaneel	De haard blaast warme lucht de kamer in; het vlameffect alleen verwarmt niet
Het hele huis elektrisch verwarmen zonder warmtepomp	Alleen in een zeer goed geïsoleerd huis	Een ongeïsoleerde tussenwoning vraagt bij vorst 11,6 kW, meer dan een aansluiting van 1x35 A levert
Een kamer die met de cv niet warm wordt	Eerst de kraan, de lucht in de radiator en het inregelen nakijken	Een kachel ernaast verbergt het probleem en laat stroom doen wat de installatie al kan

Warmtepomp, hybride of ketel: welke past bij welk huis

De keuze voor een toestel volgt uit twee vragen: hoeveel vermogen vraagt het huis bij vorst, en welke aanvoertemperatuur hebben je radiatoren nodig om dat vermogen af te geven. De eerste beantwoordt de rekensom per vlak, de tweede een proef die je zelf met de ketel doet.

Zet de ketel op een koude dag op 55 graden aanvoer en laat hem een paar dagen zo staan. Blijven alle kamers op temperatuur, dan zijn de afgifte en de schil klaar voor een warmtepomp, en hoe kouder het buiten is tijdens de proef, hoe meer hij zegt.

Een hybride warmtepomp komt naast de bestaande ketel en neemt de ruimteverwarming over zolang hij het vermogen haalt. Op de koudste dagen en voor de douche springt de ketel bij, dus hij vraagt geen zware aansluiting, geen voorraadvat en geen radiatoren die op 45 graden werken.

Een volledig elektrische warmtepomp doet alles zelf, ook het warme tapwater. Daarvoor komt er een voorraadvat in huis, meestal 150 tot 200 liter voor een huishouden van drie of vier, en vol weegt zo'n vat ruim 200 kilo.

Voor de meterkast maakt dat verschil. Een lucht-water warmtepomp met een elektrisch bijverwarmingselement kan bij vorst een paar kW tegelijk vragen, en wie ook een laadpaal wil, rekent met de laadpaalkiezer per fase na hoeveel ampère er overblijft; op 3x35 A houd je naast een paal van 11 kW per fase 19 A over voor inductie en warmtepomp.

De leeftijd van wat er nu hangt, bepaalt het moment. Een hr-combiketel en een lucht-water warmtepomp gaan allebei gemiddeld 15 tot 20 jaar mee, en in de levensduurtabel voor ketels, boilers en warmtepompen staat wat die termijn korter maakt, zoals een pomp die pendelt omdat hij te groot is voor de afgifte.

Een ketel van 12 jaar of jonger repareer je en laat je hangen terwijl je isoleert. Is hij ouder dan 15, plan dan de schil en het volgende toestel samen, zodat er niet onder tijdsdruk een nieuwe ketel van dezelfde maat komt te hangen.

Situatie	Wat meestal past	Waar het op vastloopt
Ongeïsoleerd huis met een ketel jonger dan 12 jaar	Ketel laten hangen, lager zetten en eerst dak, spouw en vloer aanpakken	Een warmtepomp gekozen op het huidige verlies is na het isoleren te groot
Deels geïsoleerd, alle kamers warm bij 55 graden	Hybride warmtepomp naast de ketel	De plek van het buitendeel: het Besluit bouwwerken leefomgeving legt de grens voor het geluid op de erfgrens bij 40 dB(A)
Goed geïsoleerd, warm bij 45 graden of lager	Volledig elektrische lucht-water warmtepomp met voorraadvat	Ruimte voor het vat en een aansluiting die het bijverwarmingselement aankan
Ingrijpende renovatie met vloerverwarming	Bodem-water of lucht-water warmtepomp op 30 tot 35 graden	Een bodemlus vraagt een boring en meestal een melding bij de gemeente
Appartement zonder eigen plek buiten	Ketel lager zetten, of een collectieve oplossing via de VvE	Een buitendeel op gevel of balkon valt onder de regels van de VvE
Aangesloten op een warmtenet	Blijven en de afleverset laten inregelen	De aanvoer ligt vast; wat je zelf regelt is een lage retourtemperatuur

De thermostaat en de nachtverlaging per afgiftesysteem

De thermostaat meet de luchttemperatuur op één plek en stuurt daarop het hele huis. Hang hem op een binnenwand rond 150 cm hoogte, uit de zon en niet boven een radiator of naast een buitendeur, want elke warme of koude luchtlaag op die plek wordt de temperatuur van het hele huis.

Een aan-uitthermostaat laat de ketel op vol vermogen branden tot de kamer warm is en zet hem dan uit. Een modulerende thermostaat geeft door hoeveel warmte er nodig is, zodat de ketel met een kleinere vlam en lager water langer doorbrandt, en een weersafhankelijke regeling met buitenvoeler kiest de aanvoertemperatuur bij de buitentemperatuur.

In de kamer met de thermostaat hoort de radiatorkraan helemaal open. Knijpt die kraan de radiator dicht voordat de thermostaat zijn temperatuur haalt, dan blijft de ketel branden voor een kamer die niet warmer wordt, terwijl de rest van het huis te warm wordt.

Thermostaatkranen in de andere kamers regelen per kamer. Bij de meeste kranen staat stand 3 voor ongeveer 20 graden en scheelt elk cijfer zo'n 4 graden, dus een slaapkamer op 16 graden staat op 2.

Of 's nachts lager stoken iets oplevert, hangt af van hoe snel het systeem reageert. Het verlies loopt recht op met het verschil tussen binnen en buiten, dus een huis dat afkoelt verliest minder, maar een traag systeem moet dat 's ochtends met hoog water of met het elektrische element inhalen.

Met een hr-ketel op radiatoren levert een nachtverlaging naar 15 of 16 graden wel iets op, als het ochtendprogramma een half uur tot een uur voor het opstaan begint. Bij vloerverwarming en bij een warmtepomp houd je hooguit 1 tot 2 graden verschil aan of geen, want een dekvloer van 5 cm heeft uren nodig om bij te komen.

Systeem	Nachtverlaging	Wat de regeling hier moet kunnen	Wat misgaat bij te veel verlaging
Hr-ketel met radiatoren	Naar 15 of 16 graden	Modulerend, liefst met een ochtendstart die de opwarmtijd leert	Weinig: de radiatoren zijn binnen een uur weer op temperatuur
Hr-ketel met vloerverwarming	1 tot 2 graden, of niet	Een menggroep of instelling die de vloer onder 40 graden aanvoer houdt	De vloer is pas halverwege de ochtend warm en de ketel draait tot die tijd hard
Hybride warmtepomp	1 tot 2 graden	Een regeling die de pomp voorrang geeft boven de ketel	Bij een grote sprong in de ochtend neemt de ketel het over en brandt er gas voor wat de pomp had gekund
Volledig elektrische warmtepomp met radiatoren	Hooguit 1 graad	Een stooklijn die de aanvoer bij de buitentemperatuur kiest	De pomp gaat op hoog water of het element schakelt bij, en dat kost meer dan de nacht opleverde
Warmtepomp met vloerverwarming	Geen, of 1 graad	Een constante stand, en per kamer regelen op de verdeler	De vloer haalt de verlaging pas in de middag in
Infraroodpanelen en elektrische kachels	Uit als je er niet bent	Een schakelklok of een thermostaat per kamer	Niets: een paneel is in minuten warm, dus uitzetten kost geen inhaalslag

Waarom de ene kamer koud blijft: lucht, druk en inregelen

Blijft één kamer koud terwijl de rest warm is, dan ligt het zelden aan het toestel. De drie oorzaken die het vaakst terugkomen, zijn lucht in de radiator, te weinig waterdruk en water dat de kortste weg neemt en de verste radiator overslaat.

Lucht herken je aan een radiator die van boven koud en van onder warm is, vaak met getik of geborrel. Zet de thermostaat laag zodat de pomp stilstaat, draai met een radiatorsleutel het ontluchtingsnippeltje een kwartslag open tot er water komt, en werk van de onderste verdieping naar boven.

Na het ontluchten zakt de druk. Bij een koude installatie hoort de meter op 1,5 tot 2 bar te staan, en zakt hij onder 1 bar, dan krijgt de bovenste verdieping te weinig water en schakelen veel ketels uit met een foutmelding.

Moet je vaker dan een paar keer per jaar bijvullen, dan lekt er ergens water of is het expansievat leeg. Elke keer vers water brengt zuurstof in de installatie, en die zuurstof laat radiatoren en ketel van binnen roesten.

Water kiest de weg met de minste weerstand. De radiatoren dicht bij de ketel krijgen daardoor meer dan ze nodig hebben en de verste radiator te weinig, en met een hoge aanvoertemperatuur merk je dat niet, omdat een klein beetje heet water al genoeg afgeeft.

Zet je de ketel lager, dan komt dat verschil boven. Waterzijdig inregelen verdeelt het water opnieuw door de voetventielen onder de radiatoren dicht bij de ketel een stukje dicht te draaien, zodat de pomp meer water naar de verre kamers duwt.

Of een radiator goed staat, meet je aan de leidingen. Plak een stukje schilderstape op de aanvoer- en de retourleiding en meet met een infraroodthermometer op de tape: bij een hr-ketel op 60 graden zoek je 15 tot 20 graden verschil, bij een warmtepomp 5 tot 10.

Zo zet je de cv-ketel lager zonder dat er een kamer koud blijft

Werk van de installatie naar de kamers, zodat een koude kamer aan het eind iets zegt over de radiator en niet over lucht of druk.

1. Noteer de huidige instelling en de waterdruk

   Zoek in het menu of de handleiding van de ketel de maximale aanvoertemperatuur voor de verwarming op; die staat los van de temperatuur voor het tapwater. Schrijf hem op, samen met de druk op de meter bij een koude installatie, zodat je altijd terug kunt.

2. Ontlucht de radiatoren en breng de druk op 1,5 tot 2 bar

   Doe dit met de pomp stil en van beneden naar boven, en vul daarna bij tot de meter koud tussen 1,5 en 2 bar staat. Lucht in een radiator haalt zijn vermogen omlaag, en dan wijst de proef een radiator als te klein aan terwijl er alleen lucht in zit.

3. Zet in elke kamer die je verwarmt de kraan open

   Draai de kraan in de kamer met de thermostaat helemaal open en zet de andere kamers op de stand die je gewend bent. Staat een kraan half dicht, dan meet je in die kamer de kraan en niet de radiator.

4. Verlaag de aanvoertemperatuur in stappen van 5 graden

   Begin bij 70 graden als hij hoger stond en ga dan naar 65, 60 en 55, met steeds een paar dagen per stand. Zo zie je per stap welke kamer als eerste achterblijft, in plaats van dat na één grote sprong alles tegelijk te koud aanvoelt.

5. Noteer per kamer wanneer hij op temperatuur is

   Schrijf 's ochtends op hoe laat de thermostaat zijn temperatuur haalt en welke kamer koel blijft. Wordt het huis een half uur later warm maar blijft het daarna op temperatuur, dan is dat een tragere start en geen tekort, en zet je het ochtendprogramma eerder.

6. Regel de radiatoren in die te snel warm worden

   Meet op de tape aan aanvoer- en retourleiding het verschil, en draai bij radiatoren met duidelijk minder dan 15 graden verschil het voetventiel een stukje dicht. Doe dat in kleine stappen en meet na een uur opnieuw, want elke radiator die je knijpt, stuurt water naar de andere.

7. Pak alleen de kamer aan die bij 55 graden koud blijft

   Blijft na het inregelen één kamer achter, vervang dan die radiator door een type hoger of een grotere maat, of isoleer de buitenmuur of het glas van die kamer. Dat ene knelpunt bepaalt de aanvoertemperatuur van het hele huis, en de andere radiatoren kunnen blijven hangen.

Levensduurtabel

Per apparaat de gemiddelde levensduur, wat hem verkort, en het punt waarop repareren duurder is dan vervangen. Bekijk alle gegevens

Zoeken Soort Alle Wassen en drogen Koken Koelen Schoonmaken Klimaat en water Installatie Interieur

Soort	Apparaat of onderdeel	Gaat gemiddeld mee	Wat hem korter maakt	Repareren of vervangen
Wassen en drogen	Wasmachine	8 tot 12 jaar	Te vol laden, te lage wastemperaturen waardoor er biofilm ontstaat, hard water zonder ontkalken	Onder de 6 jaar bijna altijd repareren; boven de 10 jaar is een reparatie boven 250 euro zelden de moeite
Wassen en drogen	Wasdroger, condens	10 tot 14 jaar	Pluis dat achter het filter in de behuizing komt, drogen in een klein halletje zonder ventilatie, en de trommel vol laden in plaats van driekwart	Verwarmingselement, thermostaat en riem zijn losse onderdelen en meestal de moeite; onder de 8 jaar repareren
Wassen en drogen	Wasdroger, warmtepomp	8 tot 12 jaar	De warmtewisselaar achter de klep niet schoonmaken, waardoor de compressor tegen een dichtgeslibde wisselaar aan blijft werken	Ventilator, sensoren en pomp zijn te repareren; een defecte compressor betekent vervangen, want het koudemiddelcircuit zit dicht
Koken	Oven, inbouw en elektrisch	10 tot 15 jaar	Vet dat op het element inbrandt, pyrolyse op 500 graden vaker dan een paar keer per jaar, en een deur die je dichtslaat waardoor het scharnier verzakt	Element, thermostaat, scharnier en deurglas zijn los te krijgen: bijna altijd repareren, ook omdat een nieuwe oven in dezelfde inbouwmaat moet passen
Koken	Combimicrowave	8 tot 10 jaar	Leeg of met heel weinig eten aanzetten, vet op het micaplaatje voor de golfgeleider, en met de deur rammelen waardoor de deurschakelaars het opgeven	De deurschakelaar is de meest voorkomende storing en een goedkope reparatie; onder de 5 jaar repareren, daarboven wegen een nieuwe magnetronbuis plus arbeid zelden op
Koken	Inductiekookplaat	10 tot 15 jaar	De ruimte onder de plaat dichtzetten met een volle lade, zodat de elektronica zijn warmte niet kwijt kan; overkoken tot er vocht onder het glas komt; een zware pan die valt	Een vermogensmodule of de touchbediening is per zone te vervangen; gebarsten glas betekent bijna altijd een nieuwe plaat
Koken	Gasfornuis	15 tot 20 jaar	Overkoken in de branders, een vuile vonkontsteking en een dichtgeslibd thermokoppel, waardoor de vlam niet blijft staan	Branderdeksels, thermokoppel en gaskraantjes zijn goedkope onderdelen: repareren. Nieuwbouw krijgt sinds 1 juli 2018 geen gasaansluiting meer (Wet VET), dus daar is elektrisch koken de reden om te vervangen
Koken	Afzuigkap	10 tot 15 jaar	Vetfilters die niet in een sopje of de vaatwasser gaan en een verzadigd koolstoffilter bij recirculatie, waardoor de motor tegen weerstand in blijft draaien	Motor, schakelaar en verlichting zijn te vervangen: onder de 8 jaar repareren. Filters zijn onderhoud en geen reparatie: koolstof elk half jaar tot jaar
Koken	Airfryer	3 tot 5 jaar	De korf in de vaatwasser, waardoor de antiaanbaklaag eraf gaat, en de uitblaas aan de achterkant tegen een wand of onder een keukenkastje	Niet repareren: de behuizing zit geklonken of geplakt en het arbeidsloon komt boven de prijs van een nieuwe uit
Koken	Waterkoker	3 tot 6 jaar	Kalk op het verwarmingselement bij hard water, en koken met minder water dan de onderste streep waardoor het element droogloopt	Niet repareren. Ontkalken is het onderhoud: bij hard water ongeveer maandelijks, bij zacht water een paar keer per jaar
Koken	Koffiemachine, volautomaat	5 tot 10 jaar	Niet ontkalken, de zetgroep nooit uitnemen en invetten, en melkleidingen die na het schuimen niet worden doorgespoeld	Zetgroep, pomp en aftapventiel zijn losse onderdelen en revisie bij een reparateur is gangbaar; onder de 6 jaar bijna altijd repareren
Koken	Kokendwaterkraan	7 tot 10 jaar	Hard water zonder filter, waardoor het reservoir onder de gootsteen verkalkt, en een filterpatroon dat langer dan een jaar blijft zitten	Reservoir en kraan zijn losse onderdelen: bij een defect reservoir hoeft de kraan niet mee, en omgekeerd ook niet
Koelen	Koelkast met vriesvak	10 tot 15 jaar	Naast de oven of in de zon staan, stof op de condensor aan de achterkant, en een deurrubber dat hard is geworden waardoor de compressor blijft doorlopen	Thermostaat, ventilator en deurrubber zijn te vervangen; een lek in het koudemiddelcircuit of een defecte compressor betekent vervangen
Koelen	Vrieskist of losse vriezer	15 tot 20 jaar	Een ijslaag dikker dan een halve centimeter, die merkbaar stroom kost, en een plek in een onverwarmde garage die kouder wordt dan zijn klimaatklasse (SN, N of T) toestaat	Thermostaat en deurrubber zijn losse onderdelen en de mechaniek is eenvoudig; bij een kist zit de winst vooral in ontdooien, niet in repareren
Schoonmaken	Vaatwasser	8 tot 12 jaar	Geen zout of een verkeerd ingestelde waterhardheid bij hard water, de zeef onderin nooit uithalen, en glasscherven of pitten die in de pomp komen	Pomp, aquastop en element zijn losse onderdelen; vuistregel: boven de 8 jaar en een reparatie boven een derde van de prijs van een nieuwe, dan vervangen
Schoonmaken	Stofzuiger met sleepslang	8 tot 12 jaar	Doorzuigen met een volle zak of een dichtgeslibd motorfilter, want de motor koelt op de lucht die erdoor gaat en loopt dan warm	Motorkolen, snoerhaspel en slang zijn te vervangen; zolang de motor goed is, is repareren bijna altijd goedkoper dan een nieuwe
Schoonmaken	Steelstofzuiger op accu	4 tot 7 jaar	De accu bepaalt de leeftijd: na ongeveer 500 tot 1000 laadcycli merk je het. Continu in de lader hangen en zuigen tot hij uitvalt maakt dat sneller	De accu vervangen is de reparatie. Kun je de accu er niet uit halen zonder de behuizing te breken, dan is het apparaat ten einde
Schoonmaken	Robotstofzuiger	4 tot 6 jaar	Haren om de zijborstel en de wielassen, een volle stofbak in het dokstation, en drempels waar hij zich elke ronde op stukdraait	Accu, borstels, wielen en filters zijn onderdelen: een nieuwe accu na 2 tot 4 jaar is bijna altijd goedkoper dan een nieuwe robot
Klimaat en water	Luchtreiniger	8 tot 10 jaar	Een hepa-filter dat te lang blijft zitten: de ventilator draait dan tegen weerstand in en er gaat minder lucht door	Ventilator en sensoren zijn te vervangen, maar de kosten zitten in de filters: reken op een filterwissel elk half jaar tot jaar
Klimaat en water	Ventilator, staand of plafond	Staand 5 tot 10 jaar, plafond 15 tot 20 jaar	Stof op de bladen, want dat brengt ze uit balans en dat kost het lager; een staande ventilator die de winter buiten doorstaat	Een staande ventilator repareer je niet; bij een plafondventilator zijn de motor en de aanloopcondensator wel te vervangen
Klimaat en water	Airco, vaste split	10 tot 15 jaar	Filters die niet elke paar maanden schoon worden gemaakt, een buitendeel in de volle zon of tegen een schutting, en koudemiddelverlies dat je laat lopen	Ventilator, print en sensoren zijn te repareren; aan het koudemiddel mag alleen een bedrijf met F-gassencertificaat werken, dat is wettelijk verplicht
Klimaat en water	Waterontharder	10 tot 15 jaar	Het zoutvat laten leeglopen, waardoor het harsbed niet meer regenereert, en ijzer of mangaan in het water dat het hars dichtzet	Het harsbed en het regelventiel zijn los te vervangen, dus een storing is zelden het einde van het toestel; het hars zelf gaat 8 tot 12 jaar mee
Klimaat en water	Mechanische ventilatiebox	15 tot 20 jaar	Een ventilatorwiel en kanalen die nooit worden schoongemaakt, en ventielen die dichtgedraaid blijven staan zodat de box tegen een dicht systeem aan draait	Motor en print zijn per merk los te krijgen; laat bij twijfel eerst meten, het Besluit bouwwerken leefomgeving vraagt voor een badkamer 14 dm³/s, ongeveer 50 m³ per uur
Installatie	Cv-ketel, hr-combi	15 tot 20 jaar	Waterdruk die koud onder 1 bar zakt, jaren geen onderhoud, kalk op de tapwaterwisselaar, en steeds bijvullen: dat brengt zuurstof in het water en dat geeft roest	Onder de 12 jaar repareren, onderdelen zijn gangbaar; boven de 15 jaar is een reparatie die richting een kwart van een nieuwe ketel gaat zelden de moeite
Installatie	Boiler, elektrisch	10 tot 15 jaar	Kalk op het element, en een magnesiumanode die nooit is nagekeken: die beschermt de binnenketel en is na een paar jaar opgelost	Element en anode vervangen is normaal onderhoud; een lekkende binnenketel is niet te repareren. Houd het water op minstens 60 graden tegen legionella
Installatie	Zonnepanelen	25 tot 30 jaar	Schaduw van een dakkapel, schoorsteen of boom over één paneel, wat de hele string meetrekt, en over de panelen lopen: dat geeft microscheurtjes in de cellen	Een paneel is per stuk te vervangen. Reken op ongeveer een half procent opbrengstverlies per jaar; dat is veroudering en geen defect
Installatie	Omvormer van de zonnepanelen	10 tot 15 jaar	Een warme, dichte meterkast of zon op de kast: de condensatoren binnenin gaan bij hoge temperatuur sneller achteruit	Bijna altijd vervangen in plaats van repareren, en per stuk. Ga ervan uit dat je er in de looptijd van de panelen één keer een nieuwe onder zet
Installatie	Warmtepomp, lucht-water	15 tot 20 jaar	Pendelen: een pomp die te groot is voor de afgifte slaat kort aan en uit, en dat kost de compressor. Een buitendeel dat is ingebouwd krijgt zijn lucht niet weg	Ventilator, sensoren, expansieventiel en circulatiepomp zijn onderdelen; een defecte compressor betekent meestal een nieuw buitendeel, en aan het koudemiddel mag alleen een F-gassengecertificeerd bedrijf werken
Installatie	Led-lamp	15.000 tot 50.000 branduren	Een inbouwspot in een dicht, geïsoleerd plafond waar de warmte niet weg kan, en een dimmer die niet voor led is bedoeld: de elektronica in de voet gaat kapot, niet de led zelf	Niet repareren, wel gericht kopen: op de verpakking staan de branduren en het aantal schakelcycli. 25.000 uur is bij 3 uur per dag ruim 20 jaar
Interieur	Matras, pocketvering	8 tot 10 jaar	Vocht, want je verliest per nacht een derde tot een halve liter, en een bodem met latten verder dan 6 centimeter uit elkaar waardoor de vering plaatselijk doorzakt	Niet te repareren. Een blijvende kuil is het signaal; een topper erop maskeert die maar haalt hem er niet uit
Interieur	Topper	3 tot 6 jaar	Altijd dezelfde kant boven laten liggen, en polyether onder een zwaarder gewicht; koudschuim en latex houden hun veerkracht langer	Niet te repareren, wel los te vervangen. Dat is ook de reden om er een op te leggen: je vernieuwt de bovenste laag zonder een nieuw matras
Interieur	Bank met polyether zitting	7 tot 10 jaar	Altijd op dezelfde plek zitten. Polyether zakt de eerste jaren wat in en daarna blijft de kuil; een zitting van SG 35 of hoger houdt zijn vorm langer dan SG 25	De kussens zijn opnieuw te vullen met nieuw schuim en dat scheelt de halve bank; een doorgezakt frame van plaatmateriaal is het einde
Interieur	Bank met veren	12 tot 20 jaar	Op de armleuning of de voorrand zitten, waar geen vering onder zit, en nagels van huisdieren op de stof: de vering gaat langer mee dan de bekleding	Opnieuw stofferen en veren vervangen is gangbaar bij een massief houten frame, en dan gaat hij nog een ronde mee
Interieur	Laminaat	10 tot 20 jaar	Water in de naden, want de kern is hdf en die zwelt onherstelbaar op, en zand dat als schuurpapier werkt als er geen mat bij de voordeur ligt	Niet te schuren. Een beschadigde plank is te vervangen door de klikvloer vanaf de wand open te leggen; koop op slijtageklasse, AC4 voor een gang
Interieur	Pvc, klik of verlijmd	15 tot 25 jaar	Een toplaag van 0,3 mm in een gang waar 0,55 mm hoort, zware meubels zonder viltjes, en een ondervloer die niet vlak is	Een verlijmde plank is er per stuk uit te halen; bij klik moet je openleggen tot die plank. Houd daarom een paar planken over
Interieur	Gietvloer	20 tot 30 jaar	Scheuren in de ondervloer, die door de gietvloer heen doortrekken, en te veel restvocht in de zandcement of anhydriet op het moment van gieten	De toplaag is opnieuw aan te brengen, als vuistregel elke 10 jaar; een scheur is te vullen maar blijft meestal zichtbaar
Interieur	Houten vloer, massief of meerlaags	40 jaar of langer	Te droge lucht in de winter: hout wil 45 tot 60 procent luchtvochtigheid en krimpt daaronder tot naden. Water en hondennagels doen de rest	Schuren en opnieuw afwerken is de reparatie. Massief kan dat vaak vijf keer of meer, een meerlaagse vloer met een toplaag van 3 tot 4 mm twee tot drie keer
Interieur	Behang	10 tot 15 jaar	Zon die op één wand de kleur eruit trekt, vocht in keuken en badkamer, en een wand die niet is voorgestreken: bij het strippen komt het gips mee	Niet te repareren. Een hele baan vervangen kan als je een rol met hetzelfde batchnummer hebt overgehouden, anders zie je kleurverschil
Interieur	Binnenmuurverf	5 tot 10 jaar	Matte verf schoonmaken, want die is niet schrobvast; condens in de badkamer; en niet ontvetten of schuren voor het verven, waardoor de laag niet pakt	Bijwerken kan, maar bij mat blijven de aanzetten zichtbaar: rol een wand in één keer nat in nat, van boven naar beneden
Interieur	Kitrand in de douche	2 tot 5 jaar	Zeepresten waarin schimmel groeit, schoonmaakmiddel met chloor, en niet ventileren na het douchen; de schimmeldoder in de kit wast er in de loop van jaren uit	Niet te repareren: snij hem eruit, maak de naad vetvrij en droog, en zet nieuwe sanitairkit op siliconenbasis. Acrylaatkit hoort niet in een natte ruimte

Nalopen voordat je een ander toestel kiest

• Verlies per graad van het huis uitgerekend, en het vermogen bij min 10 graden buiten
• Waterdruk koud tussen 1,5 en 2 bar en alle radiatoren ontlucht
• Ketel een koude week op 55 graden aanvoer gehad, met genoteerd welke kamer achterblijft
• Temperatuurverschil tussen aanvoer- en retourleiding per radiator gemeten
• Thermostaat op een binnenwand rond 150 cm, met de kraan in die kamer helemaal open
• Leeftijd van de huidige ketel opgezocht en naast de planning van het isolatiewerk gelegd
• Hoofdzekering in de meterkast afgelezen, met de laadpaal of kookplaat die er nog bij komt
• Plek voor het buitendeel en eventueel het voorraadvat gekozen en gemeten

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Een warmtepomp kiezen op het vermogen van de oude ketel

Een combiketel van 28 kW is zo groot vanwege de douche en niet vanwege de kamers. Een warmtepomp met dat vermogen is voor de ruimteverwarming meerdere keren te groot, pendelt op elke zachte dag en haalt nooit het rendement uit zijn typeblad.

Laat het vermogen uitrekenen op het warmteverlies bij min 10 graden, en het tapwater op de inhoud van het voorraadvat.

De ketel op 80 graden laten staan omdat hij altijd zo stond

Een hr-ketel op 80 graden aanvoer krijgt water van 60 graden of warmer terug en condenseert dan niet. Hij werkt op die stand als een oude verbeterd-rendementketel, terwijl de meeste huizen het grootste deel van de winter met 60 graden of lager warm blijven.

De radiatorkraan dichtdraaien in de kamer met de thermostaat

De kraan sluit de radiator af voordat de thermostaat zijn temperatuur heeft gehaald, en de thermostaat blijft warmte vragen. De ketel brandt door, en elke kamer waar de kraan wel open staat, wordt warmer dan je wilt.

Infraroodpanelen als hoofdverwarming in een slecht geïsoleerd huis

Een paneel maakt van elke kWh stroom één kWh warmte, dus een huis dat bij vorst 11,6 kW verliest, vraagt dan ook 11,6 kW aan stroom. Dat is meer dan een aansluiting van 1x35 A levert, en een warmtepomp maakt dezelfde warmte met een derde tot een kwart van die stroom.

Vloerverwarming 's nachts vijf graden lager zetten

Een dekvloer van 5 cm koelt 's nachts langzaam af en warmt 's ochtends nog langzamer op, zodat de kamer pas in de middag weer op temperatuur is. Om dat in te halen draait de ketel of de warmtepomp uren op hoger water, en dat kost wat de nacht opleverde.

Een bank of een dichte ombouw voor de radiator

De meeste warmte van een radiator met lamellen gaat als warme lucht omhoog, en een bank ertegenaan of een ombouw met een dichte bovenplaat houdt die lucht tegen. De radiator geeft dan minder af, en juist bij een lagere aanvoertemperatuur heb je elke watt nodig.

Houd 10 cm vrij voor en boven de radiator, of kies een ombouw met een open rooster over de volle breedte.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Instellen, ontluchten, bijvullen en inregelen doe je zelf, maar aan het toestel en de gasleiding niet. Een ketel vervangen of verplaatsen en werk aan de gasleiding of de rookgasafvoer is voor een erkend installateur, omdat een lekkende afvoer koolmonoxide in huis brengt.

Aan het koudemiddel van een warmtepomp mag wettelijk alleen een bedrijf met een F-gassencertificaat werken. Een nieuwe groep voor een warmtepomp of elektrisch element is werk achter de hoofdzekering en dus voor een elektricien, en een zwaardere aansluiting vraag je aan bij de netbeheerder.