Balkon inrichten met planten: eerst de zon, dan het gewicht

Kijk eerst waar de zon op je balkon echt valt

Een balkon op het zuiden is nog geen balkon vol zon. De planten staan op de vloer, achter een balustrade en onder het balkon van de buren, en die drie bepalen samen hoeveel uur licht een pot krijgt. Welke soorten bij welk licht horen, binnen en buiten, staat in ons overzicht van planten en groen; hier gaat het om wat een balkon aan dat licht verandert.

Begin bij de richting van de gevel. Op het zuiden staat de zon in de zomer van ongeveer acht uur 's ochtends tot half acht 's avonds op of langs de gevel, op het oosten tot rond half twee en op het westen vanaf dat moment tot zonsondergang. Op het noorden valt er alleen in het zomerhalfjaar vroeg en laat een schuine streep zon op, de rest is hemellicht.

Een dichte borstwering van beton, metselwerk of matglas werpt daarna een schaduw de vloer op. De lengte daarvan is de hoogte van de borstwering gedeeld door de tangens van de zonnestand, dus hoe lager de zon, hoe dieper de schaduw. Achter een borstwering van 100 cm ligt eind juni rond het middaguur 55 cm schaduw, eind maart en eind september al 128 cm.

Op een balkon van 150 cm diep staat een pot op de vloer in maart en september dus bijna de hele dag in de schaduw, terwijl een bak bovenop de balustrade volle zon krijgt. Het verschil tussen de vloer en de reling is op zo'n balkon groter dan het verschil tussen het zuiden en het westen.

In de zomer komt er van boven een tweede schaduw bij. Het balkon boven je hangt op ongeveer 260 cm en de zon staat eind juni rond het middaguur ruim 60 graden hoog. Daardoor valt het licht pas zo'n 140 cm achter de rand van dat balkon op de vloer.

Op een balkon dieper dan 140 cm blijft de strook langs de gevel in de middag dus koel. Een zijschot doet hetzelfde over de lengte, en hoe ver die schaduw reikt staat bij de indeling van een lang smal balkon.

Moment in het jaar	Stand van de zon rond het middaguur	Schaduw achter een dichte borstwering van 100 cm	Wat dat voor potten op de vloer betekent
Eind juni	ruim 60 graden	55 cm	Een pot op een halve meter van de borstwering krijgt rond het middaguur volle zon
Begin mei en begin augustus	ongeveer 54 graden	73 cm	De eerste 70 cm achter de borstwering blijft in de middag in de schaduw
Half april en eind augustus	ongeveer 48 graden	90 cm	Op een balkon van 120 cm diep krijgt alleen de strook langs de gevel nog middagzon
Eind maart en eind september	38 graden	128 cm	Bij de start en het einde van het seizoen ligt bijna de hele vloer van een gewoon balkon in de schaduw
Begin februari en begin november	ongeveer 22 graden	248 cm	Alleen wat op of aan de balustrade staat, ziet nog directe zon
Eind december	onder 15 graden	ruim 370 cm	De vloer krijgt geen zon; groenblijvers op de vloer leven op hemellicht

Welke planten bij welk licht en welke wind passen

Kies de plant pas als je per plek de uren zon kent. Die maat geldt voor de plek waar de pot komt en niet voor het balkon als geheel, dus op één balkon kun je drie rijen uit de tabel hieronder nodig hebben.

Op een balkon speelt daarbij een factor die in de tuin veel kleiner is: wind. Een plant verdampt water via zijn bladeren, en bewegende lucht voert de vochtige laag rond het blad steeds weer af, zodat hij sneller water verliest dan de wortels uit een beperkte hoeveelheid grond kunnen aanvoeren. Daarom houden kleine, smalle, grijze, behaarde of vlezige bladeren het op een balkon langer vol dan groot en dun blad.

Lavendel, rozemarijn en tijm hebben dat allemaal: smal blad met fijne haartjes die de lucht vlak boven het blad stil houden. Sedum slaat water op in zijn dikke bladeren en blauw schapengras heeft een waslaag. Een hosta of een varen doet het omgekeerde en hangt in een tochtige hoek na een middag slap, ook als de pot nat is.

De tweede vraag is hoe warm de pot wordt. Een gevel op het westen neemt de hele middag warmte op en geeft die tot ver in de avond af. Een pot tegen die muur staat daardoor in juli langer warm dan een pot op een zuidbalkon onder een overstek. Dezelfde soorten gedragen zich in de volle grond rustiger, omdat de wortels daar koel blijven en verder kunnen zoeken; hoe dat uitpakt staat bij een tuin inrichten met planten.

Lees de tabel dus per plek. Op één balkon op het zuiden hoort de reling in de eerste rij, de vloer achter een dichte borstwering in de tweede en de strook onder het overstek soms in de vijfde.

Plek en licht	Wat het daar uithoudt	Waar het op aankomt
Zuid of zuidwest, op of aan de balustrade, zes uur zon of meer	Lavendel, rozemarijn, tijm, salie, sedum, blauw schapengras, hangende geranium, verbena	De kluit droogt het snelst uit: kies bakken van 20 liter of meer en een lichte kleur, want een zwarte bak wordt aan de zonzijde veel warmer dan de lucht
Zuid, op de vloer achter een dichte borstwering	Hortensia, fuchsia, heuchera, begonia, munt in een eigen pot	In juni staat de vloer in de middagzon en in april en september in de schaduw, dus soorten voor halfschaduw die een warme zomer verdragen
Oost of noordoost, ochtendzon tot rond het middaguur	Hortensia, fuchsia, begonia, klokjesbloem, peterselie, bieslook	Middagschaduw houdt de kluit koel: hier drogen potten het langzaamst uit en werken ook kleinere bakken
West, zon vanaf half twee tot zonsondergang	Geranium, petunia, lavendel, siergrassen, Oost-Indische kers	De muur geeft 's avonds warmte af, dus geef hier 's ochtends water, zodat de plant met een natte kluit de heetste uren in gaat
Noord of onder een diep overstek, minder dan drie uur zon	Varens, hosta, klimop, heuchera, Japans bosgras, klimhortensia tegen de gevel	Een lichte bak en een lichte wand kaatsen licht terug; bloei blijft beperkt, dus kies op blad
Hoog, winderig of op de hoek van het gebouw	Kruiptijm, sedum, Carex, Festuca, lage struikheide	Laag houden en zwaar zetten: groot blad zoals van hosta of basilicum scheurt en droogt, en een hoge plant in een lichte pot waait om
Kruiden en groente	Tomaat, paprika en basilicum op de zonnigste plek; peterselie, bieslook, munt en sla in halfschaduw	Vruchtgroente vraagt zes uur zon of meer, bladgroente en de meeste keukenkruiden redden het met drie tot vier uur

Wat een pot met natte grond weegt en waar hij mag staan

Gewicht is op een balkon de grens die je niet ziet. Een balkon bij een woning wordt gerekend op een veranderlijke belasting van 2,5 kN per vierkante meter, ongeveer 250 kg per vierkante meter verdeeld over de plaat. Dat is een ontwerpwaarde uit de Eurocode met veiligheidsmarges erin, en over een balkon van tachtig jaar oud zegt hij weinig, want daar bepaalt de staat van het beton wat er nog kan.

Reken bij planten altijd met natte grond. Potgrond op basis van veen of kokos weegt droog 0,3 tot 0,4 kg per liter en na een flinke bui rond 1 kg. Tuinaarde of grond met klei en zand komt nat op 1,5 kg per liter of meer. Een bak die je in de winkel met droge grond optilt, weegt na de eerste regenbui dus twee tot drie keer zo veel.

De tabel geeft het gewicht per maat, met de pot tot 3 cm onder de rand gevuld en zonder de plant zelf. De inhoud is die van een gangbare pot die naar onderen smaller wordt; een rechte cilinder van dezelfde maat houdt ongeveer een derde meer grond.

Waar het gewicht staat, telt op een uitkragend balkon net zo zwaar als hoeveel het is. Zo'n plaat is alleen in de gevel ingeklemd en draagt aan de buitenrand zichzelf. Een bak van 60 kg op 150 cm uit de gevel belast die inklemming daardoor vijf keer zo zwaar als dezelfde bak op 30 cm. Zware potten gaan tegen de gevel of in de hoek met een zijmuur, en langs de balustrade blijft het licht.

Een balkon dat op kolommen of tussen twee dragende muren ligt, is aan de randen langs die muren het sterkst. Ook daar komt een plantenbak van 100 bij 40 cm met 130 liter natte grond op ongeveer 400 kg per vierkante meter vloer, en daarom hoort zo'n bak tegen een dragende muur en niet midden op de plaat. Hoe je op een smalle strook met dat soort bakken omgaat zonder dat de doorloop verdwijnt, staat bij een smal balkon inrichten.

Pot of bak	Grond erin	Nat, in kunststof	Nat, in terracotta of aardewerk	Wat dat betekent
Pot van 20 cm doorsnede	3,5 liter	4 kg	5 kg	Licht, maar zonder buffer: in de volle zon staat hij op een warme middag droog
Pot van 30 cm	12 liter	13 kg	17 kg	Maat voor één kruid of een kleine vaste plant; een tomaat heeft meer grond nodig
Pot van 40 cm	30 liter	31 kg	41 kg	Houdt in de zomer een dag of drie water vast en is zwaar genoeg voor een plant van een meter
Pot van 50 cm	60 liter	62 kg	80 kg	Maat voor een olijf, een vijg of een klimplant; in terracotta een derde van wat een vierkante meter volgens de rekenwaarde draagt
Pot van 60 cm	100 liter	103 kg	130 kg	Alleen tegen de gevel of een dragende muur, en verplaatsen gaat alleen nog met een plantenroller
Balkonbak van 60 bij 20 cm	13 liter	14 kg	19 kg	Voor eenjarige bloeiers en kruiden; aan de reling hangt dit gewicht aan twee beugels
Railbak van 80 bij 20 cm	20 liter	21 kg, met een vol waterreservoir 25 kg of meer	28 kg	Drie bakken van 80 cm verdelen het gewicht beter over de regel dan twee lange
Plantenbak van 100 bij 40 bij 40 cm	130 liter	135 kg	ongeveer 160 kg in vezelcement	Op 0,4 m² vloer komt dat op ongeveer 400 kg per vierkante meter, dus tegen een dragende muur en nooit aan de buitenrand

Een groot balkon inrichten met planten: eerst de zones, dan de bakken

Vanaf ongeveer 8 m² en 180 cm diep verandert de vraag. Op een klein balkon moet het groen ergens tussen passen, op een groot balkon deel je de ruimte met planten in, en dat werkt alleen als je weet waar mensen lopen en zitten.

Leg daarom eerst de route vast, net als binnen. Van de balkondeur naar de zitplek houd je 90 cm vrij, de breedte waarmee je met een gieter of een dienblad langskomt. De volgorde van eerst de routes en dan de meubels werkt buiten net zo als bij het indelen van een kamer. Laat die route onder het raam lopen, dan komt er voor het glas vanzelf niets hoogs te staan.

Verdeel het balkon daarna in twee banden. De eerste meter vanaf de gevel is de zware band: de grote bak, de pot met een klimplant, de opbergkist. De buitenste band langs de balustrade is voor wat licht is en wat je verplaatst: stoelen, een tafel, railbakken en een lage bak met kruiden.

Die verdeling past ook bij het licht. De strook langs de gevel ligt in de zomer onder het balkon boven je en krijgt minder middagzon, dus daar staan de soorten voor halfschaduw in de grootste potten, waar ze het minst snel uitdrogen. De zonminnaars krijgen de reling.

Gebruik de hoek van gevel en zijschot voor hoogte. Een klimplant in een pot van 50 cm vangt daar weinig wind, staat op de sterkste plek van de plaat en neemt de inkijk van de buren weg zonder dat er een scherm aan de balustrade hoeft.

Wil je langs de reling een plank om aan te staan of te eten, dan bepaalt de hoogte van dat blad of er nog bakken onder passen. De gangbare hoogte van een barblad en de kruk die erbij hoort zoek je op in de maatwijzer. Tel daarna het gewicht per band op: in de hoek van de tekening staat met 130 plus 60 liter natte grond ruim 200 kg, aan de balustrade blijft het bij ongeveer 60 kg aan railbakken.

Bakken aan de balustrade en de hoogte waarop een kind klimt

Een bak aan de balustrade kost geen vloer en staat in de meeste zon, en daarom is dat op bijna elk balkon de eerste plek voor bloeiers en kruiden. Drie dingen bepalen of het kan: de vorm van de bovenregel, de kant waar de bak hangt en de hoogte van alles wat eronder staat.

Hang de bak aan de binnenzijde. Aan de buitenkant hangt hij boven de straat of het balkon van de buren, en een bak van 20 kg die bij een windstoot van zijn beugel wipt, valt een verdieping of meer naar beneden. Veel verenigingen van eigenaren verbieden bakken aan de buitenzijde om die reden en omdat ze bij het gevelbeeld horen, dus kijk in het huishoudelijk reglement of je huurcontract voordat je iets ophangt.

Beugels grijpen om een bovenregel van een bepaalde dikte, en een brede regel, een plat profiel of een glaspaneel met een kapje valt vaak buiten wat een gewone beugel aankan. Meet de regel voordat je bakken bestelt. Aan het glas zelf hang je niets: een bak die eraan trekt, zet een kracht op het klemprofiel waar het paneel niet op gerekend is.

Dan de hoogte. Voor nieuwbouw vraagt het Besluit bouwwerken leefomgeving een afscheiding van minstens 100 cm bij een hoogteverschil van meer dan een meter, zonder opstapmogelijkheid tussen 20 en 70 cm boven de vloer. In bestaande bouw is 90 cm de ondergrens. Die eis gaat over de balustrade zelf, maar het mechanisme geldt voor alles wat je ertegen zet: een kind meet de hoogte van het hek vanaf het hoogste punt waar het op kan staan.

Een pot of kist van 40 cm tegen een balustrade van 100 cm laat dus 60 cm hek over. Zet op de vloer tegen de balustrade alleen bakken tot 20 cm hoog, en alles tussen 20 en 70 cm tegen de gevel. De railbakken hangen boven de opstaphoogte en tellen daarom niet mee.

Verticaal groen tegen de gevel en aan een rek

Tegen de gevel win je hoogte zonder vloer, en de gevel is ook de plek waar het gewicht hoort. Er zijn vier vormen: een getrapt plantenrek met losse potten, hangpotten aan de muur, een wandsysteem met vakken of zakken, en een klimplant in een grote pot met een rek of draden erachter.

Hoe kleiner de hoeveelheid grond per plant, hoe vaker je water geeft. Een vak in een wandsysteem houdt 1 tot 3 liter, en in de zon staat dat op een zomerdag binnen een dag droog. Water in zo'n wand zakt bovendien naar beneden, zodat de bovenste rij als eerste verdort en de onderste nat blijft; zet de droogteminnaars dus bovenaan en de dorstige soorten onderin.

Een klimplant heeft juist veel grond en weinig oppervlak nodig. Clematis wil de voet koel en de kop in de zon, dus een pot van minstens 40 cm met een lage plant of een tegel voor de pot. Klimhortensia hecht zich op het noorden zelf aan de muur, en kamperfoelie vraagt een rek of draden. Blauweregen wordt in een paar jaar zwaarder dan een rek aan een balkon houdt.

Let op het raam ernaast. De kamer achter een balkon krijgt zijn daglicht schuin van opzij en van onderen binnen, want het balkon erboven neemt de lucht recht boven al weg. Een rek van 180 cm vol blad voor het glas haalt daar een groot deel van weg, en wat je voor het raam zet bepaalt het licht in de kamer net zo sterk als de kleur binnen. Hoe die afweging binnen loopt, staat bij de gidsen over een kamer inrichten.

Boren in de gevel valt in een appartement bijna altijd onder de regels van de vereniging van eigenaren. Een vrijstaand rek dat met zijn eigen gewicht en een paar potten onderin staat, heeft die toestemming meestal niet nodig.

Vorm	Diepte op de vloer of aan de wand	Grond per plant	Waar het op vastloopt
Railbak aan de binnenzijde van de balustrade	20 cm	5 tot 7 liter, met drie of vier planten in een bak van 80 cm	De dikte van de bovenregel en de regels van de vereniging van eigenaren over de buitenzijde
Hangpot aan een haak in de gevel	25 tot 30 cm	5 tot 8 liter	Hangt hij op ooghoogte, dan loop je ertegenaan; boven 180 cm geef je water met een kan op een stoel
Getrapt plantenrek met losse potten	30 tot 40 cm	3 tot 12 liter per pot	De bovenste potten vangen de meeste wind: zet daar de zwaarste en borg het rek aan de gevel of met gewicht onderin
Wandsysteem met vakken of viltzakken	10 tot 15 cm	1 tot 3 liter per vak	Droogt bovenaan het eerst uit en blijft onderin nat; zonder druppelslang is het in de zomer dagelijks werk
Klimplant in een pot met rek of draden	40 tot 50 cm	30 tot 60 liter	De pot wordt zwaar en het blad vangt wind, dus alleen tegen de gevel en nooit aan de balustrade
Plank op de balustrade met potten erop	30 tot 40 cm boven de reling	3 tot 6 liter per pot	Alles wat op de plank staat, hangt boven de straat: potten met een rand of een klem, of niet doen

Pot, grond en drainage: wat er onder in de bak gebeurt

Het materiaal van de pot bepaalt twee dingen die je aan de buitenkant niet ziet: hoe warm de kluit wordt en hoe snel het water verdwijnt. Op een balkon wegen die zwaarder dan in de tuin, want een pot staat vrij in de zon en de wind en heeft geen grond om zich heen die de temperatuur dempt.

Onbehandelde terracotta is poreus en verdampt water door de wand. Dat koelt de kluit, maar de pot droogt ook sneller uit, en in de winter zet het water in de poriën bij bevriezen ongeveer 9 procent uit, zodat de wand schilfert of barst. Metaal en zink doen het omgekeerde: ze geleiden warmte, dus de kluit wordt in de zon heet en in de vorst koud.

Onderin hoort altijd een gat. Een laag hydrokorrels of grind onder de grond helpt de afvoer niet, al staat dat op veel verpakkingen. Water zakt pas van fijne grond naar een grove laag als de grond erboven verzadigd is, dus de natte zone schuift juist omhoog, precies de wortelzone in.

Wat wel werkt is een gat dat vrij blijft, een pot op pootjes van 1 tot 2 cm en een schotel die je een half uur na het water geven leeggiet. Wil je een luchtiger mengsel, meng dan 20 tot 30 procent perliet of bims door de hele grond in plaats van een laag onderin.

Piepschuim onderin om gewicht te sparen kost grond, en grond is op een zonnig balkon de waterbuffer. Een pot van 40 cm waarvan het onderste derde piepschuim is, houdt zo'n 8 liter minder grond en staat een dag eerder droog; kies liever een lichtere pot of een lichter mengsel. Tuinaarde gebruik je in een pot helemaal niet, want die slibt na een paar keer water geven dicht en weegt nat de helft meer.

Materiaal	Wat het met water en warmte doet	Waar het past	Waar het op vastloopt
Kunststof, licht van kleur	Houdt water vast en kaatst zonlicht terug	Railbakken, hoge verdiepingen, alles wat licht moet blijven	Wordt na een aantal jaren zon bros en lichte potten waaien sneller om
Kunststof, zwart of donker	Neemt zonwarmte op, de kluit aan de zonzijde loopt ver boven de luchttemperatuur	Plekken in de schaduw, of als binnenpot in een lichte sierpot	Wortels aan de zonkant sterven af terwijl de grond nat is
Terracotta, onbehandeld	Verdampt water door de wand, koelt de kluit en droogt sneller uit	Mediterrane planten die een droge voet willen, zoals lavendel en rozemarijn	Zwaar, en schilfert of barst als de natte wand bevriest; zet hem op pootjes
Geglazuurd aardewerk	Dicht, houdt water vast, zwaar	Grote vaste planten tegen de gevel	Water dat achter het glazuur trekt, laat het glazuur bij vorst afspringen
Metaal of zink	Geleidt warmte: heet in de zon, ijskoud in de vorst	Als sierpot met een binnenpot en 2 cm lucht ertussen	Zonder binnenpot kookt de kluit in juli en bevriest hij als eerste in januari
Vezelcement of lichtgewicht composiet	Tussen kunststof en terracotta in, meestal vorstbestendig	Grote bakken die toch verplaatsbaar moeten blijven	Donkere kleuren worden net zo warm als zwart kunststof
Hout	Isoleert tegen hitte en kou	Plantenbakken en kisten langs de gevel	Rot van binnen zonder folie of binnenbak; laat de folie onderin open voor het water
Vilt of weefsel	Lucht en water gaan door de wand, wortels blijven luchtig	Aardappels, tomaten en kruiden voor één seizoen	Droogt in zon en wind het snelst uit van alles in deze tabel

Water geven: hoeveel, wanneer en hoe lang een pot het volhoudt

Geef water tot het onderaan uit de pot loopt. Dan weet je dat de kluit tot onderin nat is, en gooi daarna na een half uur de schotel leeg.

Of het nodig is, voel je 3 cm diep in de grond en niet aan de oppervlakte, want de bovenlaag droogt in de wind al op terwijl het daaronder nog nat is. Bij een pot die je kunt optillen, gaat het nog sneller: een pot van 12 liter met natte grond weegt ongeveer 8 kg meer dan dezelfde pot als hij droog staat.

Hoe lang een pot het volhoudt, hangt vooral af van de hoeveelheid grond. Een pot van 5 liter in de volle zon staat op een warme dag in de middag droog, een bak van 25 tot 30 liter overbrugt een dag of drie. Op een zonnig of winderig balkon is 20 liter per plant daarom de ondergrens voor alles wat je niet dagelijks wilt verzorgen.

Een pot met waterreservoir zuigt water via de grond of een lont omhoog en houdt de onderste laag nat. Voor hortensia, tomaat en basilicum werkt dat, maar lavendel, rozemarijn en vetplanten krijgen er natte voeten van; vul het reservoir bij die soorten hooguit halfvol of laat het leeg.

Op de meeste balkons zit geen buitenkraan. Een druppelsysteem kan dan op een watertank of een waterzak die hoger hangt dan de potten, met een timer op een batterij ertussen. Test het een week voordat je weggaat, want de druppelaars aan het eind van de slang geven bij lage druk minder dan die aan het begin.

Periode	Hoe vaak, als richtlijn	Waar je op let	Wat hier misgaat
Maart en april	Eén tot twee keer per week, vaker bij droge oostenwind	Voel 3 cm diep: droog is water geven	Geef 's ochtends, dan staat de kluit bij nachtvorst niet nat te bevriezen
Mei en juni	Twee tot vier keer per week, potten onder 10 liter vaak dagelijks	Nieuw geplante bakken wortelen nog niet door en drogen sneller uit dan ze lijken	Een regenbui maakt de pot onder een overstek niet nat
Juli en augustus	Grote bakken om de dag tot dagelijks, kleine potten elke dag en bij hitte twee keer	Til de pot op of voel diep; een slappe plant om vier uur 's middags kan ook door hitte in de kluit komen	Water geven in de felle middagzon verdampt voor een deel voordat het de wortels bereikt
September en oktober	Twee keer per week, minder bij regen	Alleen wat regen vangt, krijgt regen: onder een diep overstek blijft het droog	Te lang doorgaan met veel water terwijl de plant minder verdampt, geeft rot
November tot en met februari	Groenblijvers en vaste planten ongeveer eens per twee weken bij vorstvrij weer	Groenblijvers verdampen ook in de winter via hun blad	Een bevroren kluit levert geen water, terwijl zon en wind het blad laten verdampen: de plant droogt uit in de vorst

Kruiden, groente en de potmaat die ze nodig hebben

Eetbare planten zijn op een balkon het meest gevoelig voor een te kleine pot, want ze moeten in één seizoen blad of vrucht maken en hebben daarvoor water en voeding nodig die alleen in genoeg grond zit. De diepte telt daarbij meer dan de breedte, omdat de meeste kruiden en groenten recht naar beneden wortelen.

Een cherrytomaat in een emmer van 10 liter groeit wel, maar gaat in juli elke middag slap hangen en krijgt barsten in de vruchten, want die zwellen op na een droge periode met daarna ineens veel water. Met 20 liter of meer per plant blijft het vocht gelijkmatiger en verdwijnt het grootste deel van dat probleem.

Peterselie heeft een penwortel en wil daarom diepte, basilicum wil vooral warmte: zet hem pas buiten als het 's nachts niet meer onder 10 graden komt, in Nederland meestal vanaf half mei. Munt zet je in een eigen pot, want de uitlopers nemen elke gedeelde bak binnen een seizoen over.

Kruiden uit het Middellandse Zeegebied, zoals tijm, salie en rozemarijn, willen een schralere en luchtiger grond dan groente. Meng voor die soorten een derde perliet of bims door de potgrond en geef ze geen reservoir; voor groente en basilicum werkt gewone potgrond met wat compost wel.

Wat je combineert in één bak, laat je bepalen door dezelfde behoefte aan water. Tijm, salie en rozemarijn gaan samen, net als peterselie, bieslook en sla, maar zet basilicum niet bij rozemarijn: de een wil elke dag water, de ander wil tussendoor opdrogen.

Gewas	Minimale diepte van de pot	Grond per plant	Licht	Waar het op aankomt
Basilicum	15 tot 20 cm	2 tot 3 liter	Volle zon, beschut	Pas buiten boven 10 graden 's nachts; koude wind geeft zwarte bladranden
Bieslook	15 cm	2 liter	Zon of halfschaduw	Winterhard; knip hem na de bloei terug, dan komt er nieuw blad
Peterselie	25 cm	3 liter	Halfschaduw	Penwortel: in een ondiepe bak blijft hij klein en schiet hij sneller door
Tijm en salie	15 tot 20 cm	3 tot 5 liter	Volle zon	Luchtige grond met perliet of bims en geen reservoir
Rozemarijn	30 cm	10 liter of meer	Volle zon, uit de natte wind	Kan lichte vorst hebben, maar niet een natte kluit die bevriest
Munt	20 cm	5 liter	Halfschaduw	Altijd in een eigen pot, anders neemt hij de hele bak over
Sla en pluksla	15 cm	2 liter	Halfschaduw	In juli en augustus schiet sla in de volle zon door
Radijs	15 cm	5 cm tussen de planten	Zon of halfschaduw	Gelijkmatig nat houden, anders worden ze voos en scherp
Aardbei	15 tot 20 cm	2 tot 3 liter	Volle zon	Goed in hangpotten, zodat de vruchten niet op de natte grond liggen
Cherrytomaat	30 tot 40 cm	20 liter of meer	Zes uur zon of meer	Stok of draad erbij, en gelijkmatig water tegen barsten in de vrucht
Paprika en pepers	25 tot 30 cm	10 tot 15 liter	Volle zon, beschut	Groeit pas bij warmte door, dus een zuid- of westbalkon tegen de gevel

Wat de winter doet met planten in een pot

Een plant die in de tuin winterhard is, is dat in een pot niet vanzelf. Wortels verdragen minder vorst dan takken en stengels, en in de volle grond liggen ze beschermd onder een laag aarde. In een pot bevriest de kluit van alle kanten tegelijk, van onderen, van opzij en van boven.

Bescherm daarom de pot zelf, want daarin zitten de wortels. Wikkel jute, een oude deken of noppenfolie om de buitenkant. Zet de pot op pootjes of een plaat isolatiemateriaal, zodat hij niet op de koude vloer staat en het water kan weglopen. Schuif hem tegen de gevel, waar de muur wat warmte afgeeft en de wind minder vat heeft.

Laat het gat onderin vrij. Een pot die in de winter nat staat, bevriest harder dan een pot met een vochtige kluit, en een terracotta pot met een natte wand kan in één vorstnacht barsten.

Citrus, oleander en pelargonium gaan voor de eerste nachtvorst naar binnen, naar een lichte plek van 5 tot 12 graden, zoals een koele slaapkamer of een trapportaal met een raam. Een warme woonkamer is voor die soorten te warm en te donker tegelijk, zodat ze lange slappe scheuten maken. Welke planten wel in de woonkamer thuishoren en hoe ze daar op het licht staan, lees je bij planten in de woonkamer kiezen.

Een olijf kan buiten een paar graden vorst hebben, maar in een pot minder dan in de grond. Houd hem droog, tegen de gevel en ingepakt, en haal hem binnen als er strenge vorst van meerdere dagen wordt voorspeld.

Zo zet je de planten op je balkon in de goede volgorde neer

Elke stap legt een grens vast waarbinnen de volgende stap kiest, zodat je geen pot koopt die te zwaar, te klein of op de verkeerde plek blijkt.

1. Tel per plek de uren zon op de vloer en op de reling

   Markeer op een heldere dag om negen, twaalf, drie en zes uur de schaduwrand met tape. Noteer voor de vloer langs de gevel, de vloer achter de balustrade en de bovenkant van de reling apart hoeveel uur zon er valt, want dat zijn op één balkon drie verschillende plekken.

2. Bepaal waar het zware gewicht mag staan

   Kijk of je balkon uitkragend is of op kolommen of tussen muren ligt. Bij een uitkragend balkon is de eerste meter vanaf de gevel de zware band; bij de andere twee zijn dat de randen langs de dragende muren.

3. Controleer de bovenregel en de regels van het gebouw

   Meet de dikte en de vorm van de bovenregel voordat je railbakken bestelt, en lees wat de vereniging van eigenaren of je huurcontract zegt over bakken aan de buitenzijde en boren in de gevel. Wat niet mag, hoef je ook niet te kopen.

4. Kies per plek de soorten en daarna pas de pot

   Zoek bij elke plek soorten die bij de uren zon en de wind passen. Kies dan de pot bij de plant: 20 liter of meer in de zon, 30 cm diep voor een tomaat of rozemarijn, een lichte kleur waar de zon op de wand valt. Omgekeerd werken levert een mooie pot met een plant die er niet in past.

5. Vul de potten met potgrond en een vrij afvoergat

   Gebruik potgrond en geen tuinaarde, meng voor mediterrane kruiden een derde perliet of bims erdoor en laat de laag korrels onderin weg. Zet elke pot op pootjes van 1 tot 2 cm, zodat het gat vrij blijft en het water naar de put kan.

6. Zet eerst het zware neer en daarna wat licht is

   Plaats de grote potten en bakken leeg op hun plek en vul ze daar pas met grond en water, want een pot van 50 cm met natte grond til je niet meer. Hang daarna de railbakken en zet de lichte potten aan de rand, met niets tussen 20 en 70 cm hoog tegen de balustrade.

7. Controleer de opstelling na de eerste bui en de eerste harde wind

   Controleer of er water blijft staan in schotels of rond de put, of er een pot verschoven of omgewaaid is en welke plant na een droge, winderige middag als eerste hangt. Wat daar misgaat, verplaats je nu, voordat de wortels vastzitten.

Maatwijzer

De hoogtes en maten die in een huis kloppen: bar, eettafel, tv, schilderij, wandlamp, kapstok en gordijnrails, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Onderdeel Alle Zitten Eten en bar Aan de muur Licht Keuken Trap, hal en deur Slapen Raam en gordijn Werken Badkamer

Onderdeel	Wat	Maat	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Zitten	Bank, zithoogte	44 cm	40 tot 48 cm	Meet tot de ingezakte zitting, niet tot het bolle kussen. Hoger kom je makkelijker op en af, lager zit je meer achterover.
Zitten	Bank, zitdiepte	60 cm	55 tot 65 cm	Boven 70 cm hangen je voeten vrij en zit je gedwongen onderuit. Loungebanken gaan tot 100 cm en zijn bedoeld om op te liggen.
Zitten	Bank, totale hoogte met rugleuning	80 cm	75 tot 90 cm	Staat de bank voor een raam, dan blijft hij onder de vensterbank als hij niet hoger is dan 80 cm.
Zitten	Fauteuil, zithoogte	45 cm	42 tot 48 cm	Een paar centimeter hoger dan de bank scheelt bij het opstaan. Een lage lounge-fauteuil zakt naar 38 cm.
Zitten	Salontafel, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Vuistregel: gelijk aan of net onder de zithoogte van de bank. Dan zet je je kopje neer zonder voorover te buigen.
Zitten	Salontafel, afstand tot de bank	40 cm	35 tot 45 cm	Minder en je knieën stoten tegen de rand, meer en je moet opstaan om je glas te pakken.
Zitten	Bijzettafel naast de bank, hoogte	60 cm	55 tot 65 cm	Gelijk met de armleuning, dan pak je je glas zonder te kijken.
Zitten	Poef of voetenbank, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Iets lager dan de zitting waar je op zit, anders drukt de rand in je kuiten.
Zitten	Doorloop tussen bank en meubel	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm loop je er met een volle wasmand langs. 60 cm is te krap om elkaar te passeren.
Zitten	Tv-meubel, hoogte	45 cm	40 tot 55 cm	Hierop komt het midden van een 55 inch scherm op ongeveer 80 cm. Wil je het midden op ooghoogte, dan hang je de tv aan de wand.
Eten en bar	Barblad, hoogte	105 cm	100 tot 110 cm	De barkruk moet 25 tot 30 cm lager zijn dan het blad.
Eten en bar	Barblad, diepte	40 cm	30 tot 60 cm	40 cm is een bord plus een glas. Wil je er ook snijden of een laptop neerzetten, dan 60 cm.
Eten en bar	Barblad, overstek voor je knieën	25 cm	20 tot 30 cm	Zonder overstek zitten je knieën tegen het kastje. Boven 30 cm moet het blad onderstut worden, anders kantelt het als iemand erop leunt.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij een blad van 105 cm	78 cm	75 tot 82 cm	Het verschil tussen zitting en blad blijft 25 tot 30 cm, want daar passen je bovenbenen.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij aanrechthoogte (90 cm)	63 cm	60 tot 67 cm	Hetzelfde verschil van 25 tot 30 cm. Een gewone barkruk van 78 cm is hier te hoog en je zit met je knieën omhoog.
Eten en bar	Bar, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Met 60 cm stoot je je elleboog niet tegen je buurman. Onder 55 cm zit je schouder aan schouder.
Eten en bar	Eettafel, hoogte blad	75 cm	72 tot 78 cm	Vaste maat in de meubelbranche, geen norm. Een dik hardstenen of houten blad telt mee, dus meet de bovenkant.
Eten en bar	Eettafel, vrije hoogte onder het blad	68 cm	65 tot 72 cm	Hier zitten je bovenbenen. Een dikke tafelrand, een schuiflade of een dwarsbalk eet die ruimte op.
Eten en bar	Eetstoel, zithoogte	45 cm	44 tot 47 cm	Het verschil met het tafelblad moet 28 tot 32 cm zijn. Bij een tafel van 78 cm hoort dus een stoel van 46 tot 48 cm.
Eten en bar	Eettafel, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Een placemat is 45 cm breed, de rest is ruimte voor je ellebogen en je glas. Aan de kopse kant reken je een extra plek van 60 cm.
Eten en bar	Eettafel, diepte	90 cm	80 tot 100 cm	Bij 80 cm raken de borden tegenover elkaar bijna. Bij 90 cm past er een schaal of een kaars in het midden.
Eten en bar	Ronde eettafel, diameter	120 cm voor 4 personen	110 tot 150 cm	Reken 60 cm omtrek per persoon en houd het midden vrij voor de schalen. Vanaf 140 cm zitten er zes mensen omheen.
Eten en bar	Ruimte achter een eetstoel	100 cm	75 tot 110 cm	75 cm om de stoel achteruit te schuiven en op te staan, 100 cm om er ook achterlangs te lopen met een schaal.
Aan de muur	Schilderij, hartlijn boven de vloer	145 cm	140 tot 155 cm	Vuistregel, geen norm: het midden van het werk op ooghoogte van iemand die staat. Hang alles in de kamer op dezelfde hartlijn, dan loopt de wand rustig.
Aan de muur	Schilderij boven een bank, onderrand	25 cm boven de rugleuning	20 tot 30 cm	Lager en het lijkt of het werk op de bank leunt. Door de bank schuift de hartlijn omhoog naar 150 tot 165 cm, en dat mag hier.
Aan de muur	Schilderij boven een dressoir, onderrand	25 cm boven het blad	20 tot 30 cm	Genoeg om er een lamp of een vaas voor te zetten zonder dat die de lijst raakt.
Aan de muur	Wandcollage, ruimte tussen de lijsten	6 cm	5 tot 8 cm	Gelijke tussenruimte laat de groep als een vlak lezen. Boven 10 cm valt de groep uiteen in losse lijstjes.
Aan de muur	Schilderij in een trapgat, hartlijn	145 cm boven de neus van de trede	140 tot 150 cm	Meet loodrecht boven de voorkant van de trede waar je staat. Dan loopt de rij lijsten mee met de trap in plaats van scheef te lijken.
Aan de muur	Spiegel in de hal, hartlijn	155 cm	150 tot 165 cm	De bovenkant moet boven het hoofd van de langste huisgenoot uitkomen, anders ziet die zijn kruin niet.
Aan de muur	Spiegel boven de wastafel, onderkant	20 cm boven het blad	15 tot 25 cm	Ruimte voor de kraan en een zeeppompje. Bij 20 cm kijk je nog recht in je gezicht in plaats van tegen je hals.
Aan de muur	Wandklok, hartlijn	180 cm	170 tot 200 cm	Boven ooghoogte en boven de meubels, zodat je hem van de andere kant van de kamer ziet en er niemand voor staat.
Aan de muur	Tv, midden van het scherm	105 cm	100 tot 115 cm	Op ooghoogte als je op de bank zit: bij een zitting van 44 cm zit je oog op ongeveer 115 cm. Boven een schouw kijk je omhoog en dat voel je na een film in je nek.
Aan de muur	Tv, kijkafstand	2 keer de schermdiagonaal	1,5 tot 2,5 keer	Een 55 inch scherm is 140 cm diagonaal, dus 2 tot 3,5 m. Bij 4K mag je dichterbij zitten omdat je de pixels niet meer ziet.
Aan de muur	Stopcontact, hart boven de vloer	30 cm	25 tot 35 cm	Gewoonte, geen norm: NEN 1010 schrijft geen hoogte voor, alleen de zones in de badkamer. Achter een dressoir zet je hem net zo goed op 15 cm, boven een werkblad juist hoog.
Aan de muur	Schakelaar, hart boven de vloer	105 cm	90 tot 110 cm	Ook een gewoonte. 105 cm is de oude Nederlandse standaard: je vindt hem in het donker met je hand op heuphoogte. Voor kinderen en vanuit een rolstoel werkt 90 tot 100 cm beter.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, onderkant	80 cm boven het blad	75 tot 90 cm	Laag genoeg om het blad te verlichten, hoog genoeg om iemand tegenover je aan te kijken. Bij een plafond boven 280 cm mag hij iets hoger.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, breedte	30 cm binnen de rand van het blad	30 tot 40 cm binnen de rand	Anders stoot je je hoofd als je langs de tafel loopt of een stoel aanschuift.
Licht	Hanglamp boven een kookeiland, onderkant	75 cm boven het blad	70 tot 85 cm	Boven een blad van 90 cm kom je dan op 165 cm, ongeveer ooghoogte. Kies dus een kap die de lamp van onderaf afschermt. Bij twee of drie lampen reken je 70 tot 90 cm hart op hart.
Licht	Hanglamp in de hal of boven de trap, onderkant	210 cm boven de vloer	200 tot 230 cm	Vrije doorloop, niemand stoot zijn hoofd. Boven een trap meet je vanaf de hoogste trede die onder de lamp ligt.
Licht	Wandlamp, hart	160 cm	150 tot 170 cm	Ooghoogte. Schijnt de lamp opzij of omhoog, dan mag hij lager hangen. In een open lamp op ooghoogte kijk je recht in de bron.
Licht	Leeslamp naast een stoel, onderkant van de kap	110 cm	100 tot 125 cm	Net boven je schouder als je zit, dan valt het licht op de pagina en niet in je ogen.
Licht	Vloerlamp naast de bank, onderkant van de kap	140 cm	130 tot 150 cm	Je hoofd zit op de bank op ongeveer 130 cm. Blijft de kap daarboven, dan kijk je niet in het lampje.
Licht	Bedlamp aan de wand, hart	65 cm boven de matras	55 tot 75 cm	Op zithoogte in bed, zodat het licht op je boek valt. Meet vanaf de matras en niet vanaf de vloer, want een boxspring scheelt 20 cm.
Licht	Spiegellamp badkamer, twee lampen naast de spiegel	160 cm hart	155 tot 170 cm	Licht van de zijkant geeft geen schaduw onder je ogen en je kin. Een enkele lamp boven de spiegel doet dat wel.
Licht	Inbouwspot, afstand tot de wand	70 cm	60 tot 90 cm	Dichterbij krijg je een felle boog op het stucwerk, verder weg blijft de wand donker. Onderling 100 tot 150 cm, afhankelijk van de stralingshoek.
Licht	Buitenlamp naast de voordeur, hart	190 cm	170 tot 210 cm	Boven je hoofd, zodat je niet in de lamp kijkt terwijl je het slot zoekt. Op ooghoogte ben je juist blind.
Keuken	Aanrecht, hoogte bovenkant blad	90 cm	85 tot 95 cm	De Nederlandse standaard: onderkast, verstelbare poten en een blad van 3 tot 4 cm samen. Vuistregel: ellebooghoogte min 10 tot 15 cm, dus ben je langer dan 1,85 m, draai de poten dan uit.
Keuken	Werkblad, diepte	60 cm	57 tot 65 cm	Kookplaten en spoelbakken zijn op 60 cm gemaakt. Een diep blad van 70 cm geeft ruimte achter de kookplaat, maar je reikt verder naar de bovenkastjes.
Keuken	Bovenkastjes, onderkant boven het werkblad	55 cm	50 tot 60 cm	Onder 50 cm past je keukenmachine er niet onder en sta je met je hoofd tegen de deur. Boven 60 cm kom je niet bij het bovenste schap.
Keuken	Bovenkastjes, diepte	35 cm	32 tot 40 cm	Ondieper dan het werkblad, zodat je er niet tegenaan stoot als je over het blad buigt om te snijden.
Keuken	Afzuigkap boven een gaskookplaat, onderkant	70 cm	65 tot 75 cm	De vlam en de hete lucht moeten weg kunnen: onder 65 cm boven de pannendrager wordt het vetfilter te heet. Houd altijd de minimummaat uit de handleiding aan, dat is een eis van de fabrikant.
Keuken	Afzuigkap boven inductie, onderkant	60 cm	55 tot 65 cm	Geen vlam, dus hij mag lager, en lager hangen vangt meer damp. Ook hier is de handleiding leidend, want die maat hoort bij het apparaat.
Keuken	Kookeiland, loopruimte rondom	120 cm	100 tot 150 cm	Bij 100 cm kun je de vaatwasser openen en er nog langs. Bij 120 cm passeren twee mensen elkaar terwijl er een lade open staat.
Keuken	Twee keukenrijen tegenover elkaar, afstand	120 cm	110 tot 140 cm	Een ovendeur en een lade die tegenover elkaar open staan hebben allebei ongeveer 60 cm nodig.
Keuken	Oven op werkhoogte, bodem van de ovenruimte	90 cm	80 tot 100 cm	Je tilt een hete bakplaat er recht uit in plaats van gebogen. Boven 100 cm til je een schaal boven je middel en zie je niet meer wat erin staat.
Keuken	Vaatwasser, nismaat	60 cm breed, 82 cm hoog	60 tot 60,5 cm breed	Een onderbouwmodel schuift onder een blad van 90 cm. Een vrijstaand model heeft zijn eigen bovenblad en is ongeveer 85 cm hoog.
Keuken	Inbouwkoelkast, nishoogte	88, 122 of 178 cm	vaste maten per model	De kast volgt de nismaat, dus meet de nis en niet het apparaat. Achter en boven het apparaat moet ventilatieruimte vrij blijven.
Keuken	Stopcontact boven het werkblad, hart	115 cm	110 tot 120 cm	Dat is 20 tot 30 cm boven het blad, dus vrij van spetters en niet weggewerkt achter de waterkoker. Houd minstens 30 cm afstand tot de spoelbak.
Keuken	Keukenplint, hoogte	10 cm	10 tot 15 cm	De poten zijn verstelbaar en met de plint stel je de aanrechthoogte fijn in. De plint staat 5 cm terug, zodat je met je tenen onder het kastje kunt.
Trap, hal en deur	Trapleuning, hoogte	90 cm	80 tot 100 cm (norm)	Norm: het Bouwbesluit, sinds 2024 het Besluit bouwwerken leefomgeving, eist een leuning tussen 80 en 100 cm, gemeten vanaf de voorkant van de trede. Een leuning is verplicht als je over de trap meer dan 1 m stijgt.
Trap, hal en deur	Optrede, hoogte van een trede	maximaal 18,8 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw tot 22 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl, voor een woning. Oude trappen zijn vaak 20 tot 21 cm en dat mag blijven zolang je de trap niet vernieuwt.
Trap, hal en deur	Aantrede, diepte van een trede	minimaal 22 cm bij nieuwbouw	22 cm is de ondergrens (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Bij een draaiende trap geldt die maat op de looplijn, dus in de punt van een kwartdraai mag de trede smaller zijn.
Trap, hal en deur	Trap, vuistregel voor comfortabel lopen	2 x optrede + aantrede = 60 cm	58 tot 64 cm	Geen norm maar een oude vuistregel. 17 op en 26 aan loopt rustig (60), 20 op en 22 aan is een gewone Nederlandse trap (62). Daarbuiten struikel je op de maat.
Trap, hal en deur	Trap, vrije breedte	80 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 70 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Onder 80 cm krijg je een matras of een bank niet naar boven.
Trap, hal en deur	Trap, vrije hoogte erboven	230 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 190 cm (norm)	Norm, gemeten loodrecht boven de voorkant van de trede. Bij een dichtgezette zoldertrap is dit de maat waar je tegen de balk loopt.
Trap, hal en deur	Vloerafscheiding langs een trapgat of vide	100 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 90 cm (norm)	Norm: verplicht zodra het verval meer dan 1 m is. Openingen mogen niet groter zijn dan 10 cm en tussen 20 en 70 cm boven de vloer mag er niets zijn waar een kind op kan klimmen.
Trap, hal en deur	Binnendeur, dagmaat van het kozijn	83 x 201,5 cm	78, 83, 88 of 93 cm breed; 201,5, 211,5 of 231,5 cm hoog	Industriestandaard, geen norm. Na montage houd je ongeveer 3 cm minder vrije doorgang over, dus voor een rolstoel of rollator kies je een blad van 93 cm.
Trap, hal en deur	Deurkruk, hoogte	100 cm	95 tot 105 cm	Gewoonte: het slot zit in een standaardkozijn op die hoogte. Verplaatsen kan alleen als je het slotgat in het blad meeverhuist.
Trap, hal en deur	Kapstok, hoogte van de haken	170 cm	160 tot 180 cm	Een lange jas hangt ongeveer 100 cm af, dus op 170 cm blijft hij vrij van de vloer. Een kinderkapstok komt op 110 tot 120 cm.
Trap, hal en deur	Hal, vrije loopruimte	100 cm	90 tot 120 cm	Onder 90 cm kun je niet met twee mensen langs elkaar en past er geen kinderwagen naast de kapstok.
Trap, hal en deur	Drempel, hoogte	maximaal 2 cm	0 tot 2 cm	Boven 2 cm struikel je eroverheen en kom je er met een rollator of rolstoel niet zonder helling over. Een schuine aanloop haalt de rand eraf.
Slapen	Bed, bovenkant matras	55 cm	45 tot 65 cm	Zit je op de rand met je voeten plat op de vloer en je knieën in een hoek van 90 graden, dan is de hoogte goed. Een boxspring komt vaak op 60 tot 65 cm, een laag frame op 45.
Slapen	Matras, standaardmaten	140 x 200 cm	80, 90, 120, 140, 160 of 180 cm breed; 200 of 210 cm lang	Ben je langer dan 1,90 m, neem dan 210 cm. Twee losse matrassen van 90 x 210 vullen samen een bed van 180 x 210.
Slapen	Nachtkast, hoogte bovenblad	60 cm	55 tot 70 cm	Gelijk met of iets boven de matras, dan zet je liggend je glas neer zonder te kijken. Bij een boxspring van 65 cm hoort dus een hoge nachtkast.
Slapen	Loopruimte naast het bed	70 cm	60 tot 90 cm	60 cm is genoeg om langs te lopen, 70 cm om het bed op te maken zonder tegen de kast te stoten.
Slapen	Kledingroede voor lange kleding	160 cm	150 tot 170 cm	Een jas of lange jurk hangt 120 tot 140 cm af, dus eronder blijft nog ruimte voor een lade of een schoenenbak.
Slapen	Kledingroede voor korte kleding	100 cm	95 tot 110 cm	Hemden en dubbelgevouwen broeken hangen 70 tot 90 cm af. Met twee roedes boven elkaar, op 100 en 195 cm, verdubbel je de hangruimte.
Slapen	Kast, diepte voor hangende kleding	60 cm	55 tot 65 cm	Een hanger is 45 cm breed en met 60 cm diepte sluit de deur zonder dat de mouwen klem zitten. Is de kast ondieper dan 55 cm, zet de roede dan in de lengte.
Slapen	Kast, legborddiepte voor truien en broeken	40 cm	35 tot 45 cm	Een opgevouwen trui is ongeveer 30 cm breed. Met 40 cm valt de stapel niet naar voren als je de deur opent.
Slapen	Kast, hoogste bruikbare schap	200 cm	190 tot 210 cm	Verder reik je niet zonder trapje. Wat boven 210 cm staat, is opslag voor koffers die je twee keer per jaar pakt.
Slapen	Hoogslaper, vrije hoogte boven de matras	100 cm	90 tot 110 cm	Genoeg om rechtop in bed te zitten. Meet van de bovenkant van de matras tot het plafond, niet tot de bodem van het bed.
Raam en gordijn	Gordijnrails, hoogte boven het kozijn	12 cm	10 tot 15 cm	Boven het kozijn laat het raam groter lijken en houdt de rail het gordijn uit het glas. Zit het plafond dichtbij, monteer de rail dan 5 tot 10 cm onder het plafond of direct tegen het plafond.
Raam en gordijn	Gordijnrails, uitloop naast het kozijn	20 cm per zijde	15 tot 25 cm	Daar staat het opzij geschoven gordijn geparkeerd, zodat het niet voor het glas blijft hangen en je het daglicht niet inlevert.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vloer	1 cm boven de vloer	0 tot 2 cm	Net vrij van de vloer: het sleept niet en hangt toch recht. Wil je het gordijn op de vloer laten vallen, maak het dan 5 tot 10 cm langer dan de maat tot de vloer.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vensterbank	2 cm boven de bank	1 tot 3 cm	Vrij van de bank, zodat het gordijn niet omkrult op de plank en de warmte van de radiator eronder langs kan.
Raam en gordijn	Gordijn, stofbreedte	2 keer de railbreedte	1,5 tot 2,5 keer	Bij 1,5 keer hangt de stof vlak, bij 2,5 keer krijg je volle plooien. Een wave-rail vraagt 2 tot 2,5 keer, anders staat de golf niet.
Raam en gordijn	Rolgordijn of plissé in de dag, speling	0,5 cm per zijde	0,3 tot 1 cm	Meet de dagmaat op drie hoogtes en neem de kleinste maat, want een kozijn staat zelden haaks.
Raam en gordijn	Vitrage, afstand tot het glas	5 cm	3 tot 10 cm	Tegen koud glas wordt de stof vochtig en krijg je vlekken. Verder naar binnen botst hij op de vensterbank of de raamkruk.
Raam en gordijn	Vensterbank binnen, diepte	20 cm	15 tot 30 cm	Volgt de dikte van de muur plus een overstek van 2 tot 3 cm. Vanaf 20 cm staat een plant er stabiel op.
Raam en gordijn	Vensterbank buiten, overstek	4 cm	3 tot 5 cm	Met een waterhol aan de onderkant. Zonder dat overstek loopt regenwater terug over de gevel en krijg je vuilstrepen onder het raam.
Raam en gordijn	Radiator onder het raam, onderkant	12 cm boven de vloer	10 tot 15 cm	Er moet lucht onderlangs kunnen, daar begint de convectie. Houd ook 3 tot 5 cm tussen radiator en wand en 10 cm vrij onder de vensterbank.
Werken	Bureau, hoogte blad zittend	74 cm	72 tot 76 cm	Je onderarmen liggen horizontaal op het blad en je schouders blijven laag. Kun je het blad niet verstellen, zet dan de stoel hoger en je voeten op een steun.
Werken	Zit-stabureau, stahoogte	105 cm	95 tot 120 cm	Ellebooghoogte staand. Vuistregel: je lichaamslengte min 75 cm, dus bij 1,80 m kom je op 105 cm.
Werken	Bureaustoel, zithoogte	45 cm	40 tot 52 cm	Voeten plat op de vloer, knieën iets lager dan je heupen. De gasveer van een bureaustoel dekt dat bereik zelf.
Werken	Vrije hoogte onder het bureaublad	68 cm	65 tot 72 cm	Je bovenbenen moeten eronder passen, ook met een lade of een kabelgoot. Houd daarnaast 60 cm breed en 60 cm diep beenruimte vrij.
Werken	Bureaublad, diepte	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm staat het scherm op armlengte, 50 tot 80 cm van je ogen, en ligt je toetsenbord er nog voor.
Werken	Beeldscherm, bovenrand	op ooghoogte of iets lager	110 tot 125 cm boven de vloer	Je kijkt dan licht naar beneden en dat is de rustpositie van je ogen. Een laptop op het blad zit ongeveer 20 cm te laag, dus zet hem op een standaard met een los toetsenbord.
Werken	Toetsenbord, afstand tot de bladrand	10 cm	8 tot 15 cm	Daar rusten je handpalmen. Zonder die strook hangen je armen in de lucht en trekt het in je schouders.
Werken	Wandplank boven het bureau, onderkant	45 cm boven het blad	40 tot 60 cm	Een A4-ordner is 32 cm hoog, dus die past er nog onder, en je stoot je hoofd niet als je opstaat.
Werken	Boekenschap, diepte	25 cm	20 tot 30 cm	Een pocket is 12 cm diep, een gebonden boek 16 tot 20 cm. Bij 25 cm staan ze allemaal binnen de rand.
Werken	Boekenschap, overspanning zonder steun	80 cm	70 tot 90 cm	Boeken wegen al snel 25 kg per meter schap. Bij 18 mm plaatmateriaal blijf je onder 80 cm, anders zakt het schap zichtbaar door.
Keuken	Schap voor borden, diepte	32 cm	30 tot 35 cm	Een plat bord is 26 tot 28 cm in doorsnee. Met 32 cm houd je een vinger ruimte om de stapel te pakken zonder te schuiven.
Badkamer	Wastafel, bovenkant	85 cm	80 tot 95 cm	Vuistregel: heuphoogte, dan buig je niet voorover om je handen te wassen. Gebruiken kinderen de wastafel, dan is 80 cm prettiger.
Badkamer	Opzetkom, hoogte van het meubel	75 cm	70 tot 80 cm	Tel de kom van 10 tot 15 cm erbij op, dan komt de bovenrand op 85 tot 95 cm. Vergeet die optelsom en je wast je handen op keukenhoogte.
Badkamer	Handdoekhaak naast de wastafel	140 cm	120 tot 160 cm	Binnen handbereik met natte handen, dus naast de wastafel en niet aan de andere kant van de ruimte.
Badkamer	Handdoekradiator, onderkant	20 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Daar zitten de aansluitingen en je kunt eronder dweilen. Hang de bovenkant niet hoger dan 180 cm, anders kom je niet bij de handdoek. Een smalle handdoekradiator geeft weinig vermogen, dus reken hem niet als enige verwarming.
Badkamer	Douchekraan, hart	100 cm	95 tot 110 cm	Heuphoogte, zodat je de kraan kunt bedienen zonder onder de koude straal te gaan staan.
Badkamer	Badkraan, hart	65 cm	60 tot 75 cm	Ongeveer 20 cm boven de badrand, dan kun je bijmengen terwijl je in bad zit.
Badkamer	Regendouchekop	210 cm	200 tot 225 cm	Minstens 20 cm boven het hoofd van de langste gebruiker, want je staat er recht onder. Bij een schuin dak meet je op het punt waar je echt staat.
Badkamer	Handdouche aan een glijstang, bovenste stand	190 cm	180 tot 200 cm	De stang is 60 tot 90 cm lang, dus de onderste stand komt rond 110 cm. Daarmee spoel je het bad, een kind of de hond af.
Badkamer	Toilet, zithoogte	40 cm	38 tot 48 cm	Standaard is 40 cm. Een verhoogd toilet van 45 tot 48 cm zit op stoelhoogte en daar sta je makkelijker van op. Bij een hangend toilet bepaal je de hoogte zelf met het inbouwframe.
Badkamer	Toilet, vrije ruimte voor de pot	60 cm	55 tot 70 cm	Daar staan je knieën en voeten. Zijwaarts wil je 80 cm breedte, anders zit je met je schouder tegen de muur.
Badkamer	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 75 cm hoog; 20 tot 30 cm voor de voorkant van de pot	Zittend pak je de rol zo zonder te draaien. Hang je hem naast of achter je, dan verdraai je je rug elke keer.
Badkamer	Fonteintje in het toilet, bovenkant	85 cm	80 tot 90 cm	Dezelfde hoogte als een wastafel. Let op de draairichting van de deur, want een fonteintje van 40 cm breed vraagt een vrije hoek.
Badkamer	Stopcontact in de badkamer	buiten 60 cm van bad of douche	norm, geen gewoonte	NEN 1010 verdeelt de badkamer in zones: binnen 60 cm van de rand van een bad of douche mag geen wandcontactdoos. Alle wandcontactdozen moeten achter een aardlekschakelaar van 30 mA.

Nalopen voordat je planten en potten koopt

• Uren zon genoteerd voor de vloer langs de gevel, de vloer achter de balustrade en de bovenkant van de reling
• Bekend of het balkon uitkragend is, en de zware band van de eerste meter langs de gevel vrijgehouden voor grote potten
• Dikte en vorm van de bovenregel gemeten, en nagevraagd wat mag aan de buitenzijde en in de gevel
• Per plant minstens 20 liter grond op een zonnige of winderige plek
• Potgrond gekozen en geen tuinaarde, zonder laag korrels of piepschuim onderin
• Elke pot met een afvoergat en op pootjes van 1 tot 2 cm, afvoerput vrij
• Tegen de balustrade niets tussen 20 en 70 cm hoog
• Een plan voor water bij vakantie: groeperen, reservoir of een druppelsysteem dat een week getest is

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Tuinaarde in de potten doen

Tuinaarde weegt nat 1,5 kg per liter of meer, tegen ongeveer 1 kg voor potgrond, en slibt in een pot na een paar keer water geven dicht. Het water loopt dan langs de rand weg en de kern blijft droog of juist drijfnat.

In de volle grond houden regenwormen en wortels die structuur open, in een pot doet niets dat. Gebruik potgrond en ververs die om de twee tot drie jaar.

Kleine potten op een zonnig of winderig balkon

Een pot van 5 liter staat op een warme dag in de middag droog, en op een balkon waait er ook nog wind langs. Wie vijf kleine potten neerzet in plaats van één grote bak, kiest voor dagelijks water geven.

Houd 20 liter per plant aan als ondergrens en combineer soorten met dezelfde waterbehoefte in één grotere bak.

De grote bakken aan de buitenrand zetten

Aan de balustrade staat het groen mooi in beeld, en daarom komen de grote bakken daar vaak terecht. Op een uitkragend balkon werkt elke kilo aan de rand met de volle afstand tot de gevel op de inklemming, en bovendien vangen hoge planten daar de meeste wind.

Zet de zware bakken tegen de gevel of een zijmuur en houd aan de rand alleen railbakken en lage lichte potten.

Soorten kiezen op de windrichting van het balkon

Een zuidbalkon krijgt lavendel en een noordbalkon varens, en dan blijkt de lavendel op de vloer achter een dichte borstwering in de schaduw te staan. De windrichting zegt iets over het balkon als geheel, niet over de plek van de pot.

Tel de uren zon per plek, en kies voor de vloer, de reling en de strook onder het overstek elk een eigen rij uit de tabel.

Een laag korrels of piepschuim onderin de pot

Een drainagelaag voelt logisch, maar water zakt pas van fijne grond naar een grove laag als de grond erboven verzadigd is. De natte zone schuift daardoor omhoog de wortels in, en piepschuim kost daarbovenop grond die in de zomer je waterbuffer is.

Een vrij afvoergat, pootjes onder de pot en perliet door de hele grond doen wat die laag belooft.

Planten die in de tuin winterhard zijn onbeschermd laten staan

Winterhard slaat op de plant in de volle grond, waar de wortels onder een laag aarde liggen. In een pot bevriest de kluit van alle kanten, en wortels verdragen minder vorst dan takken.

Pak in de winter de pot in, zet hem van de koude vloer af en tegen de gevel, en houd de kluit vochtig in plaats van nat.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Planten neerzetten doe je zelf, maar drie dingen op een balkon niet. Roestbruine strepen, afgebrokkeld beton of blank staal onder de vloerrand zijn tekenen van roestende wapening. Meld dat bij de vereniging van eigenaren of de verhuurder en zet er niets zwaars meer op tot een constructeur of aannemer het heeft bekeken.

In de balkonvloer en de opstand boor je niet, want daar ligt de waterdichte laag en een lek komt uit bij de buren onder je. Wil je een vaste buitenkraan voor een druppelsysteem of een buitenstopcontact voor een pompje, dan is de waterleiding door de gevel werk voor een loodgieter en de leiding vanaf de groepenkast werk voor een elektricien.