Hotelschakeling schema: welke draad op welke klem hoort
Een hotelschakeling met drie bedienpunten bestaat uit twee wisselschakelaars aan de uiteinden en één kruisschakelaar ertussen. De fase komt binnen op de common van de eerste wisselschakelaar, twee reizigers lopen via de kruisschakelaar naar de laatste wisselschakelaar, en vanaf die common gaat de schakeldraad naar het armatuur. De nul en de aarde gaan rechtstreeks naar de lamp en komen in geen enkele schakelaar. Wat deze klus in een bestaande woning laat stranden is bijna nooit het schema, maar het aantal aders in de buis: drie naar de eerste schakelaar, vier naar de kruisschakelaar en drie naar de laatste.
Dit heb je nodig
- Tijd
- een uur per bedienpunt als de buizen er liggen
- Moeilijkheid
- Alleen met ervaring in elektra
- Kosten
- 25 tot 70 euro aan schakelmateriaal, meer als er buis en draad bij moeten
Gereedschap
- Tweepolige spanningstester, geen spanningzoeker in een schroevendraaier
- Multimeter of doorbeltester om klemmen uit te meten
- Geïsoleerde schroevendraaiers, plat en kruis
- Draadstripper en zijkniptang
- Trekveer als er nog draad door de buis moet
- Schilderstape en een pen om elke ader te labelen
Materiaal
- Twee wisselschakelaars met drie klemmen
- Eén kruisschakelaar met vier klemmen, per extra bedienpunt één meer
- Afdekramen uit één serie, zodat de klemindeling overal gelijk is
- Installatiedraad 1,5 mm² in bruin, zwart, grijs, blauw en geelgroen
- Lasklemmen en een lasdoos die ruimer is dan de standaard centraaldoos
- Inbouwdozen in de diepe uitvoering voor de kruisschakelaar
Wat een hotelschakeling is en welke schakelaars erin zitten
Een hotelschakeling is een schakeling waarmee je één lichtpunt vanaf twee of meer plekken aan en uit zet. De naam komt van de hotelkamer met een schakelaar bij de deur en een tweede bij het bed, en in huis gebruik je hem in een gang, op een trap, op een overloop of in een slaapkamer.
De verwarring zit in het woord. Vanaf twee bedienpunten heet dit bij installateurs een wisselschakeling en vanaf drie een kruisschakeling, terwijl beide in de handel gewoon als hotelschakeling verkocht worden. Wat je nodig hebt hangt dus niet aan de naam maar aan het aantal plekken waar een schakelaar komt, en hoe de rest van de schema's in huis in elkaar zitten staat bij elektrisch werk in huis.
De telling is simpel. Aan de twee uiteinden komt altijd een wisselschakelaar, en elk bedienpunt dat daartussen ligt is een kruisschakelaar. Bij drie punten heb je er dus één nodig, bij vier twee, bij vijf drie.
Een gewone schakelaar past hier nergens tussen, ook niet als hij in de wand precies hetzelfde oogt. Een enkelpolige schakelaar verbreekt één draad, een wisselschakelaar verlegt de stroom van de ene klem naar de andere, en een kruisschakelaar verwisselt twee draden tegelijk. Het verschil zie je aan de achterkant: twee, drie of vier klemmen.
| Aantal bedienpunten | Welke schakelaars | Klemmen per schakelaar | Waar je dit tegenkomt |
|---|---|---|---|
| 1 | Eén enkelpolige schakelaar | 2 | Een wisselschakelaar kan het ook: gebruik dan de common en één wisselklem en laat de derde leeg |
| 2 | 2 wisselschakelaars | 3 en 3 | Trap met beneden en boven, slaapkamer met een punt bij de deur en een bij het bed |
| 3 | 2 wisselschakelaars en 1 kruisschakelaar | 3, 4 en 3 | Hal met voordeur, kamerdeur en trap, of een gang met drie doorgangen |
| 4 | 2 wisselschakelaars en 2 kruisschakelaars | 3, 4, 4 en 3 | Lange gang, overloop met drie slaapkamerdeuren, zolder met twee opgangen |
| 5 of meer | 2 wisselschakelaars en per extra punt 1 kruisschakelaar | 3, daarna steeds 4, en 3 | Technisch gaat dit door, maar vanaf vijf punten is een impulsrelais met drukknoppen goedkoper in draad |
Drie gewone schakelaars op één lamp werkt nooit, hoe je ze ook verbindt. Twee enkelpolige schakelaars in serie schakelen de lamp alleen uit als er één uit staat, en parallel doen ze het omgekeerde. Alleen het wisselcontact maakt bediening vanaf meerdere punten mogelijk.
Welke draad waar begint en waar hij eindigt
Elk schema van deze schakeling bestaat uit vijf soorten draad, en elke soort heeft precies één begin en één eind. Wie dat rijtje kent, leest elke tekening, ook als de klemmen op het materiaal anders heten dan hij gewend is.
De fase komt uit de groep en gaat naar de common van de eerste wisselschakelaar. Vanaf de twee wisselklemmen van die schakelaar lopen twee reizigers naar de ene zijde van de kruisschakelaar, en vanaf de andere zijde lopen opnieuw twee reizigers naar de wisselklemmen van de laatste schakelaar. Vanaf de common van die laatste schakelaar gaat de schakeldraad naar het armatuur.
De nul gaat rechtstreeks van de groep naar het lichtpunt en komt in geen enkele schakelaar. Dat is geen gewoonte maar de reden dat je de lamp veilig kunt vervangen: schakel je de nul in plaats van de fase, dan is de lamp uit terwijl er nog spanning op de fitting staat. De aarde loopt op dezelfde manier door naar het armatuur.
De twee reizigers van één paar zijn onderling uitwisselbaar. Draai je ze om, dan werkt de schakeling nog, alleen staat de tuimelaar soms omgekeerd. Verwissel je een reiziger met de common, dan brandt de lamp in één stand altijd of helemaal niet, en dat is in een doos met drie draden op één schakelaar het eerste wat je natrekt.
| Draad | Kleur in een nieuwe installatie | Van waar naar waar | Wat er gebeurt als hij verkeerd zit |
|---|---|---|---|
| Fase | Bruin | Van de groep naar de common van de eerste wisselschakelaar | Op een wisselklem in plaats van de common: de lamp reageert nog maar op één schakelaar |
| Reiziger, twee per traject | Zwart en grijs | Van wisselschakelaar naar kruisschakelaar en van daar naar de tweede wisselschakelaar | Als paar omgedraaid werkt het nog; met één draad aan de verkeerde zijde van de kruisschakelaar niet |
| Schakeldraad naar de lamp | Zwart of grijs | Van de common van de laatste wisselschakelaar naar de fase-klem van het armatuur | Aan de fase geknoopt in de doos: de lamp brandt altijd en geen enkele schakelaar doet iets |
| Nul | Blauw | Van de groep rechtstreeks naar het armatuur | Door een schakelaar gelust: de lamp is uit maar de fitting staat onder spanning |
| Aarde | Geelgroen | Van de groep naar de aardklem van het armatuur | Niet aangesloten bij een armatuur van klasse I: metalen delen kunnen onder spanning komen |
Ligt er in een oude buis geen ader in de juiste kleur, trek dan een nieuwe in. Kan dat niet, markeer de ader dan aan beide uiteinden met een stukje gekleurde tape, zodat de volgende die de doos openschroeft niet op de kleur afgaat. Blauw en geelgroen houd je hoe dan ook vrij voor nul en aarde.
Hoeveel aders er door elke buis moeten
Een hotelschakeling loopt in een bestaande woning zelden vast op het schema. Hij loopt vast op het aantal aders dat er al in de buis ligt.
In de meeste Nederlandse woningen zit het lichtpunt in een centraaldoos in het plafond en loopt er vanaf die doos een aparte buis naar elk schakelpunt. Die opzet vraagt drie aders naar de eerste wisselschakelaar, vier naar de kruisschakelaar en drie naar de laatste wisselschakelaar. Alleen de middelste buis wijkt af, en juist die is in bestaande woningen bijna nooit met vier aders aangelegd.
Lus je van punt naar punt door in plaats van vanuit de doos, dan verandert de telling. Tussen twee schakelpunten lopen dan steeds twee reizigers, de fase komt bij de eerste schakelaar binnen en de schakeldraad verlaat de laatste. Die opzet spaart aders uit, maar je kunt er later geen stopcontact in een schakelaardoos bij zetten, want de nul komt er niet langs.
Tel bij elk traject de aarde op zodra de buis naar een armatuur of naar een doos met een stopcontact loopt. Hoeveel aders er werkelijk doorheen gaan, hangt af van de diameter van de buis, het aantal bochten en de lengte; boven de vier aders van 1,5 mm² is intrekken zonder trekveer geen doen.
| Traject bij een lichtpunt met centraaldoos | Aantal aders | Welke aders | Waar het op knelt |
|---|---|---|---|
| Groep naar de centraaldoos | 3 | Fase, nul en aarde | In woningen van voor 1975 loopt er vaak geen aarde naar het lichtpunt |
| Doos naar wisselschakelaar 1 | 3 | Fase heen, twee reizigers terug | Komt er ook een stopcontact in die doos, dan worden het er vijf: nul en aarde erbij |
| Doos naar de kruisschakelaar | 4 | Twee reizigers heen, twee reizigers terug | Vier aders plus de klemmen van de schakelaar vragen een inbouwdoos in de diepe uitvoering |
| Doos naar wisselschakelaar 3 | 3 | Twee reizigers heen, de schakeldraad terug | Deze schakeldraad staat onder spanning zodra de lamp brandt, ook al zit hij in een schakelaardoos |
| Doos naar het armatuur | 3 | Schakeldraad, nul en aarde | Twee aders volstaan bij een armatuur van klasse II, dat geen aardklem heeft |
| In de centraaldoos zelf | 16 aderuiteinden | Verdeeld over acht lasklemmen | Dat past zelden in een standaard centraaldoos: neem een ruimere lasdoos of splits het over twee dozen |
De common en de kruisklemmen vinden zonder handleiding
Op schakelmateriaal staat de common bij de ene serie als L, bij de andere als COM, als P, als een cijfer of als een pijl. Zodra je materiaal in handen hebt dat niet meer in zijn doosje zit, is meten sneller dan zoeken.
Voor een wisselschakelaar werkt dit. Zet de schakelaar los op tafel, meet met de doorbelfunctie van je multimeter tussen alle drie de klemmen en klik de tuimelaar om. De klem die in beide standen contact maakt, afwisselend met de ene en met de andere klem, is de common. Daar komt de fase op bij de eerste schakelaar en de draad naar de lamp bij de laatste.
Voor een kruisschakelaar geldt een andere regel. Meet alle zes de combinaties in beide standen en zoek de twee klemmen die in geen van beide standen met elkaar doorverbonden zijn. Die twee horen bij één zijde: op dat paar sluit je de reizigers van de eerste wisselschakelaar aan, en op het overgebleven paar de reizigers naar de laatste.
Vervang je bestaand materiaal, label dan eerst en schroef daarna pas los. Plak een stukje tape om elke ader met F voor fase, 1 en 2 voor de reizigers en L voor de draad naar de lamp. Hoe je dat per schakelaar uitwerkt staat bij een hotelschakelaar aansluiten.
Meten doe je met de schakelaar los uit de wand en met de groep uit. Een doorbeltester en een multimeter op de weerstandstand gaan kapot of geven onzin zodra er spanning op de klemmen staat, en op een ader in een buis kan ook zonder groep een influentiespanning staan.
Een stopcontact naast de schakelaar in dezelfde combinatie
Een schema van een hotelschakeling met stopcontact ziet er op papier uit als twee losse schema's naast elkaar, en zo werkt het ook. Alleen delen ze één inbouwdoos, en daar zit het probleem: in een schakelaardoos van een wisselschakeling liggen alleen de fase en de reizigers, en een stopcontact heeft nul en aarde nodig.
Die twee aders moeten uit dezelfde groep komen als de fase in die doos. Haal je de fase uit de lichtgroep en de nul uit een andere groep, dan ziet de aardlekschakelaar de stroom wel vertrekken maar niet terugkomen. Hij schakelt dan uit zodra je het stopcontact belast, en de fout zit niet in het stopcontact maar in de nul.
Gebruik voor die nul nooit een reiziger die je overhebt. Die draad hangt aan een wisselcontact en voert afhankelijk van de stand van de schakelaars fase of niets, wat een stopcontact oplevert dat soms wel en soms niet werkt.
Inbouwdozen voor een combinatie zet je hart op hart op 71 mm, want dat is de maat waarop tweevoudige en drievoudige afdekramen gemaakt zijn. Uit onze eigen maattabel komt 105 cm voor het hart van een schakelaar, met een marge van 90 tot 110 cm, en 30 cm voor het hart van een stopcontact. Dat zijn allebei gewoontes en geen voorschrift: NEN 1010 legt alleen de zones in de badkamer vast, waar binnen 60 cm van bad of douche geen wandcontactdoos mag.
Een stopcontact op een lichtgroep mag, maar het hele huis staat dan in het donker zodra die groep uitvalt door wat je erin steekt. Loopt er al een andere groep langs, sluit het stopcontact dan daarop aan en houd de lichtgroep vrij.
Meer dan drie bedienpunten, of geen ruimte voor extra aders
Elk bedienpunt dat je toevoegt tussen de twee wisselschakelaars is een kruisschakelaar met vier aders naar zijn doos. Bij vier punten is dat nog te doen, bij vijf wordt de buis de beperking en niet het schema.
Het alternatief dat installateurs dan pakken is een impulsrelais, ook wel teleruptor genoemd. Dat is een spoel met een contact die bij elke puls omklapt, en die zit in de meterkast of in een lasdoos bij het lichtpunt. Elk bedienpunt is dan een drukknop met één stuurdraad en een nul, ongeacht of het er drie zijn of acht, en een punt bijplaatsen is een kwestie van er een knop parallel aan hangen.
Wil je helemaal geen draad trekken, dan blijft er een module achter het armatuur of achter een bestaande schakelaar over. Zo'n module heeft bijna altijd een nul in de doos nodig, en die ligt wel bij het lichtpunt maar zelden in een schakelaardoos van een wisselschakeling.
Bij een slim relais achter het armatuur zet je de bestaande schakelaars om naar pulsbediening. Dat betekent dat de wandschakelaar niet meer de stroom onderbreekt maar een signaal geeft, waardoor de lamp ook via de app bereikbaar blijft. Hoe zo'n keuze uitpakt naast de rest van de klussen die je zelf in huis doet, hangt vooral af van de vraag of je de wand toch al openbreekt.
| Oplossing | Wat het aan bedrading vraagt | Waar het op vastloopt |
|---|---|---|
| Kruisschakeling met drie of vier punten | Twee reizigers tussen elk punt, vier aders naar elke kruisschakelaar | In een bestaande buis liggen zelden vier aders, en er nog twee bij trekken lukt niet altijd |
| Impulsrelais met drukknoppen | Per bedienpunt één stuurdraad en een nul, ongeacht het aantal punten | Het relais moet bereikbaar blijven en klikt hoorbaar; naast een slaapkamer merk je dat |
| Draadloze drukknop met ontvanger bij het armatuur | Geen extra ader, wel fase en nul bij de lamp | De knop werkt op een batterij of op een zender, en koppelen gaat per systeem anders |
| Slim relais achter het bestaande armatuur | Fase, nul en de bestaande schakeldraad in de centraaldoos | De wandschakelaars moeten als pulsingang werken en dimmen hangt aan het type lamp |
| Slimme lamp met afstandsbediening | Niets, maar de wandschakelaar moet altijd aan blijven staan | Wie de schakelaar toch uitzet, haalt de lamp uit de lucht en dan doet de app niets meer |
Waarom een led-lamp in deze schakeling gaat gloeien of knipperen
Een schakeling die klopt en toch een lamp geeft die zwak nagloeit of elke paar seconden één keer knippert, is geen bedradingsfout. Het is een lekstroom van hooguit een milliampère die in een ledlamp genoeg is om iets te doen en in een gloeilamp niet opviel.
De eerste bron is een schakelaar met een controlelampje. Dat lampje haalt zijn stroom door het lampcircuit heen, dus ook als de schakelaar uit staat. Een gloeidraad van 60 watt slikt die stroom geruisloos, maar een ledlamp laadt er zijn ingangscondensator mee op tot de driver één keer start, waarna het spel opnieuw begint.
De tweede bron zijn de reizigers zelf. Twee aders die over tien meter of meer naast de fase in dezelfde buis liggen, vormen samen een condensator van een paar nanofarad. Dat is genoeg capaciteit om een driver te laten gloeien, en het effect wordt sterker naarmate de buis langer is en er meer aders in liggen.
Wat werkt is een RC-element parallel aan het armatuur, dat die lekstroom wegneemt voordat hij de driver bereikt. Een schakelaar zonder controlelampje kiezen helpt bij de eerste bron, een ander merk lamp soms bij de tweede. Dimmen doe je in deze schakeling niet met een willekeurige dimmer: alleen een type dat op de plaats van een wisselschakelaar mag, of een opzet waarbij alle punten drukknoppen worden.
Wat de norm voorschrijft en wat gewoonte is
Aan de vaste installatie in je eigen woning mag je in Nederland zelf werken, mits het resultaat aan NEN 1010 voldoet. Die eis staat via het Besluit bouwwerken leefomgeving in de regelgeving; wat er al ligt, valt onder de norm die gold toen het werd aangelegd. In een huurwoning gelden de afspraken met de verhuurder.
Werk spanningsloos en controleer dat ook echt. Schakel de juiste groep uit, controleer met een tweepolige spanningstester op de aders zelf en niet op de afdekplaat, en zet de groep zo nodig af met tape zodat niemand hem terugzet. Een spanningzoeker in een schroevendraaier licht ook op bij een influentiespanning op een losse ader en geeft dus zowel vals alarm als vals vertrouwen.
In nieuwe woninginstallaties zit ook de verlichting achter een aardlekschakelaar van 30 milliampère. In veel oudere installaties is dat niet zo, en dan is een fout in deze schakeling niets wat vanzelf uitschakelt.
De laatste stap is het armatuur zelf. Een lamp van klasse I heeft een aardklem die je aansluit, een lamp van klasse II niet. Hangt er iets zwaars aan een plafond van gipsplaat, dan draagt de centraaldoos dat gewicht niet: welke plug in welke ondergrond hoort en hoeveel kilo die houdt zoek je per ondergrond op voordat je boort.
Maak van elke open doos een foto voordat je iets losdraait, ook van de doos waar je niets aan verandert. Een foto van de oude situatie is de enige manier om terug te vinden welke ader in welke buis verdwijnt, en dat kost je later een half uur zoeken minder.
Zo bouw je de schakeling op zonder halverwege vast te lopen
De volgorde loopt van de groep naar de lamp, zodat je elke stap kunt testen voordat de volgende erbij komt.
-
Teken eerst welke buis waarheen loopt
Zet de drie schakelpunten, de centraaldoos en de groep op papier en schrijf er per traject bij hoeveel aders erin liggen. Kom je op minder dan drie naar de buitenste punten of minder dan vier naar het middelste, dan begint de klus met draad intrekken en niet met schakelaars.
-
Schakel de groep uit en controleer op de aders zelf
Zet de juiste groep uit, schroef de eerste doos open en meet met een tweepolige spanningstester tussen elke ader en de aarde. Test daarna je tester op een stopcontact dat wel spanning heeft, want een tester met een lege batterij meldt overal netjes dat het veilig is.
-
Label elke ader voordat je iets losneemt
Plak tape om elke ader en schrijf op waar hij vandaan komt. In een doos met drie zwarte draden is de kleur geen informatie meer, en na een uur weet je zelf ook niet meer welke draad naar welke schakelaar liep.
-
Meet de klemmen van je schakelmateriaal uit
Zoek met de doorbelfunctie de common van beide wisselschakelaars op. Zoek bij de kruisschakelaar de twee klemmen die in geen van beide standen met elkaar doorverbonden zijn: dat is één zijde, en de reizigers van één schakelaar horen samen op dat paar.
-
Sluit de fase en de eerste wisselschakelaar aan
Leg de fase uit de groep door naar de common van de eerste wisselschakelaar en de twee reizigers naar de ene zijde van de kruisschakelaar. Houd de paren bij elkaar: één paar hoort bij één schakelaar en mag niet over beide zijden verdeeld raken.
-
Verbind de kruisschakelaar met de laatste wisselschakelaar
Sluit het tweede paar reizigers aan op de overgebleven zijde van de kruisschakelaar en op de wisselklemmen van de laatste schakelaar. De common van die laatste schakelaar krijgt de schakeldraad naar het armatuur, en die draad gaat nergens anders heen.
-
Sluit nul, aarde en het armatuur aan
Verbind de nul uit de groep rechtstreeks met de nulklem van het armatuur en de aarde met de aardklem, of laat de aarde ongebruikt bij een lamp van klasse II. Werk de lasklemmen af zonder blank koper buiten de klem en duw de aders zo in de doos dat de schakelaar er niet op drukt.
-
Test alle acht standen voordat je de afdekramen erop zet
Zet de groep aan en klik schakelaar 1 om: de lamp moet wisselen. Klik dan de kruisschakelaar om en herhaal het, en doe hetzelfde met de laatste schakelaar. Bij drie schakelaars zijn er acht standen, en in elke stand moet elke schakelaar de lamp omkeren.
Ophangwijzer
Kies je wandtype en het gewicht van wat je wilt ophangen. Je ziet welke bevestiging het houdt, tot hoeveel kilo, en wat je beter niet doet. Open de volledige ophangwijzer
Nalopen voordat de afdekramen erop gaan
Uit de praktijk
De buitenste schakelaars werken, maar alleen in één stand van de middelste
Het symptoom is scherp te herkennen: in de ene stand van de kruisschakelaar werkt de lamp vanaf beide buitenste punten normaal, en in de andere stand reageert er niets meer. De schakeling lijkt half aangesloten, maar er zit maar één fout in.
De vier klemmen van een kruisschakelaar horen bij twee zijden. Ligt één reiziger van het eerste paar op de verkeerde zijde, dan verbindt de schakelaar in de ene stand de twee draden van dezelfde schakelaar met elkaar in plaats van ze door te geven. Er gebeurt niets gevaarlijks, want beide draden komen van hetzelfde wisselcontact, maar de stroom bereikt de volgende schakelaar niet.
De oplossing is meten en niet gokken. De twee klemmen die in geen van beide standen met elkaar doorbellen vormen één zijde, en daar horen de twee reizigers van één schakelaar op.
De aardlekschakelaar valt uit zodra het nieuwe stopcontact belast wordt
Het licht blijft het doen, de schakelaars werken, en toch klapt de aardlek eruit op het moment dat er een stekker in het nieuwe stopcontact gaat. Dat wijst bijna altijd op een nul uit een andere groep dan de fase.
Een aardlekschakelaar vergelijkt de stroom die door de fase gaat met de stroom die via de nul terugkomt. Loopt de heenweg door groep één en de terugweg door groep twee, dan ziet de aardlek een verschil dat net zo groot is als de belasting zelf, en schakelt hij bij 30 milliampère af.
Haal in dat geval de nul uit dezelfde groep als de fase in die doos. Een reiziger die je overhebt is geen nul: die hangt aan een wisselcontact en voert afhankelijk van de schakelaarstand wel of geen spanning.
De lamp is uit en de fitting staat toch onder spanning
Dit merk je pas bij het vervangen van de lamp, en dan op de vervelende manier. De oorzaak is een schakeling waarin de nul door de schakelaars loopt en de fase rechtstreeks naar het armatuur gaat, wat je in oudere installaties nog tegenkomt.
De lamp gaat dan gewoon uit, want de kring is onderbroken. Alleen zit die onderbreking aan de verkeerde kant, dus staat de fase tot in de fitting door. Een spanningstester tussen de fittingcontacten en de aarde laat dat zien, en dat is de enige manier om het te ontdekken voordat je erin grijpt.
Draai de schakeling om zodra je hem tegenkomt: fase door de schakelaars, nul rechtstreeks naar de lamp. Dat kost één keer omklemmen in de centraaldoos en haalt een fout weg die anders jaren blijft liggen.
Veelgemaakte fouten
Een gewone schakelaar in het midden zetten
Een enkelpolige schakelaar heeft twee klemmen en verbreekt één draad. In het midden van deze schakeling lopen twee reizigers, en die moeten allebei doorgegeven of allebei verwisseld worden.
Zet je daar toch een gewone schakelaar, dan onderbreekt hij één reiziger en werkt de lamp alleen nog in de standen waarin de andere reiziger toevallig de stroom voert. Alleen een kruisschakelaar met vier klemmen doet wat hier nodig is.
De reizigers van één schakelaar over twee zijden verdelen
Dit is de fout die het vaakst gemaakt wordt, omdat de vier klemmen er allemaal hetzelfde uitzien. Op sommige series zitten de paren links en rechts, op andere boven en onder.
Meet daarom uit welke twee klemmen nooit onderling doorbellen: dat is één zijde. Sluit je één reiziger aan de verkeerde kant aan, dan doet de middelste schakelaar in één stand niets en schakelt hij in de andere stand alles uit.
De nul of de aarde als reiziger gebruiken
Er liggen vaak precies genoeg aders, en dan is de blauwe of geelgroene ader die nergens voor gebruikt wordt verleidelijk. Doe je dat, dan staat er in een doos ergens anders in huis een blauwe draad onder spanning terwijl iedereen er een nul in ziet.
Geelgroen blijft hoe dan ook aarde. Kun je het niet anders oplossen, gebruik dan blauw en markeer die ader aan beide uiteinden met bruine of zwarte tape, zodat de volgende monteur niet op kleur afgaat.
In een oude installatie op kleur afgaan
In woningen van voor 1970 kom je rood, zwart, grijs en wit door elkaar tegen, en de ader die op aarde lijkt is dat lang niet altijd. Kleurafspraken zijn meerdere keren gewijzigd en verbouwingen hebben er lagen overheen gelegd.
Meet daarom elke ader na en label hem voordat je iets losneemt. Een kleur is in zo'n installatie een vermoeden en geen gegeven.
Controleren met een spanningzoeker in een schroevendraaier
Zo'n schroevendraaier licht op bij een stroompje dat door je lichaam naar de aarde loopt. Op een losse ader in een buis staat door influentie vaak genoeg spanning om hem te laten oplichten, ook als de groep uit staat.
Omgekeerd blijft hij donker als je op een isolerende vloer staat met schoenen aan. Gebruik een tweepolige spanningstester en controleer hem daarna op een stopcontact waarvan je weet dat er spanning op staat.
De aders te kort afknippen in de doos
Een kruisschakelaar heeft vier klemmen en vier aders die allemaal een bocht moeten maken voordat ze de doos in gaan. Met aders van vijf centimeter krijg je de schakelaar er niet in zonder te trekken, en trekken haalt een ader uit zijn klem of beschadigt de isolatie op de rand van de doos.
Laat per ader ongeveer vijftien centimeter over de doos uitsteken en gebruik voor het middelste punt een inbouwdoos in de diepe uitvoering.
De schakeling testen met de afdekramen er al op
Bij drie schakelaars zijn er acht standen, en een fout in de kruisschakelaar laat zich in vier daarvan niet zien. Test je alleen vanaf één punt, dan lijkt alles te werken tot iemand anders de middelste schakelaar aanraakt.
Loop daarom alle standen langs terwijl de schakelaars nog los in de doos hangen. Correctie kost dan twee minuten in plaats van de hele afwerking opnieuw.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een hotelschakeling schema en een kruisschakeling schema?
Het zijn twee namen voor dezelfde tekening zodra er drie of meer bedienpunten in zitten. Installateurs noemen een schakeling met twee punten een wisselschakeling en een met drie of meer punten een kruisschakeling, terwijl in de handel en in zoekopdrachten alles hotelschakeling heet.
Wat je aan materiaal nodig hebt, verandert daar niet door: aan de uiteinden twee wisselschakelaars en voor elk bedienpunt ertussen één kruisschakelaar.
Hoe ziet een hotelschakeling schema met 2 schakelaars eruit?
Bij twee bedienpunten heb je geen kruisschakelaar nodig. De fase komt op de common van de eerste wisselschakelaar, twee reizigers lopen rechtstreeks van die schakelaar naar de wisselklemmen van de tweede, en vanaf de common van de tweede gaat de schakeldraad naar het armatuur.
De nul en de aarde gaan buiten de schakelaars om naar de lamp. Vanuit een centraaldoos liggen er dan drie aders naar elk van de twee schakelpunten.
Welke schakelaars heb ik nodig voor een hotelschakeling met 3 schakelaars?
Twee wisselschakelaars en één kruisschakelaar. De wisselschakelaars komen op de twee uiteinden van de kring, dus op de plekken waar de fase binnenkomt en waar de draad naar de lamp vertrekt.
De kruisschakelaar komt op het bedienpunt dat daartussen ligt. Herken ze aan het aantal klemmen: drie bij een wisselschakelaar, vier bij een kruisschakelaar en twee bij een gewone schakelaar, die hier nergens past.
Hoeveel draden lopen er in een hotelschakeling naar elke schakelaar?
Vanuit een centraaldoos in het plafond zijn dat drie aders naar de eerste wisselschakelaar, vier naar de kruisschakelaar en drie naar de laatste wisselschakelaar. Naar het armatuur lopen er drie: de schakeldraad, de nul en de aarde.
Lus je van schakelpunt naar schakelpunt door, dan liggen er twee reizigers tussen elke twee punten. In dat geval komt er geen nul langs de schakelaardozen, en dan kun je er later geen stopcontact bij zetten.
Hoe sluit ik een schema van een hotelschakeling met stopcontact aan?
Teken het als twee losse kringen die één inbouwdoos delen. De schakelaar houdt zijn fase en zijn reizigers, en het stopcontact krijgt een eigen fase, nul en aarde die alle drie uit dezelfde groep moeten komen.
Komt de nul uit een andere groep, dan schakelt de aardlekschakelaar uit zodra je het stopcontact belast. Gebruik ook nooit een reiziger als nul, want die voert afhankelijk van de stand van de schakelaars wel of geen spanning.
Kan ik een gewone schakelaar gebruiken in plaats van een wisselschakelaar?
Andersom kan wel, deze kant op niet. Een wisselschakelaar kun je als gewone schakelaar gebruiken door de common en één wisselklem aan te sluiten en de derde klem leeg te laten.
Een gewone schakelaar heeft maar twee klemmen en kan geen stroom van de ene klem naar de andere verleggen. Daarmee mist hij precies wat deze schakeling nodig heeft, en drie gewone schakelaars op één lamp werkt daarom in geen enkele opstelling.
Hoe herken ik de common op een wisselschakelaar zonder handleiding?
Neem de schakelaar los uit de wand, zet de groep uit en meet met de doorbelfunctie van een multimeter tussen de drie klemmen. Klik de tuimelaar om en meet opnieuw.
De klem die in beide standen contact maakt, de ene keer met de ene en de andere keer met de andere klem, is de common. Op sommige series staat daar L, P of een cijfer bij, maar de meting gaat altijd voor het opschrift. Per schakelaartype werkt dat uit zoals beschreven bij het aansluiten van een hotelschakelaar.
De lamp reageert maar op twee van de drie schakelaars, wat is er mis?
Dan zit er bijna altijd een reiziger aan de verkeerde zijde van de kruisschakelaar. De vier klemmen vormen twee paren, en de twee reizigers van één wisselschakelaar horen samen op één paar.
Meet welke twee klemmen in geen van beide standen met elkaar doorbellen: die twee vormen één zijde. Reageert de lamp juist op geen enkele schakelaar, controleer dan eerst of de fase wel op de common van de eerste schakelaar zit en niet op een wisselklem.
Kan ik met deze schakeling twee of drie lampen tegelijk bedienen?
Ja. De schakeldraad die bij de laatste wisselschakelaar vertrekt, kun je in de lasdoos naar meerdere armaturen splitsen, zolang ze op dezelfde groep zitten en samen binnen de belasting van die groep blijven.
Ze gaan dan wel altijd samen aan en uit. Wil je ze los kunnen schakelen, dan heb je per lamp een eigen kring nodig en dus ook per lamp een eigen set schakelaars of een relais.
Kan ik een dimmer opnemen in een hotelschakeling?
Niet met een willekeurige dimmer, en zeker niet op de plaats van de kruisschakelaar. Er bestaan dimmers die op de plek van één van de twee wisselschakelaars mogen zitten, en er bestaan opzetten waarbij alle bedienpunten drukknoppen worden die een dimmer of een relais aansturen.
Kijk daarbij ook naar het lamptype, want het minimale vermogen van een dimmer haal je met drie ledlampen vaak niet. Blijft het licht dan flikkeren op de laagste stand, dan ligt dat aan die ondergrens en niet aan de schakeling.
Waarom gloeit mijn ledlamp na of knippert hij als de schakeling uit staat?
Er loopt een lekstroom van minder dan een milliampère door de kring, en die was er bij gloeilampen ook al maar viel toen niet op. Twee bronnen komen het vaakst voor: een schakelaar met een controlelampje dat zijn stroom door het lampcircuit haalt, en de capacitieve koppeling tussen lange reizigers die naast de fase in dezelfde buis liggen.
Een RC-element parallel aan het armatuur neemt die stroom weg. Een schakelaar zonder controlelampje lost de eerste bron op.
Mag ik een hotelschakeling zelf aansluiten en wat kost het?
In je eigen woning mag je zelf aan de vaste installatie werken, mits het werk aan NEN 1010 voldoet en je spanningsloos en met een tweepolige spanningstester werkt. In een huurwoning vraag je het eerst aan de verhuurder.
Aan materiaal ben je met twee wisselschakelaars, een kruisschakelaar, afdekramen en lasklemmen ongeveer 25 tot 70 euro kwijt. De kosten lopen op zodra er buis en draad bij moeten, want dan gaat de wand open en komt het stucwerk erbij. Meer aanpakken in dezelfde ronde staat bij het aansluiten van een schakelaar met drie draden.
Wanneer je beter een vakman belt
Alles vanaf de groepenkast naar buiten mag je zelf doen, het werk in de kast zelf niet. Een groep bijplaatsen, een aardlekschakelaar wisselen of iets aansluiten achter de hoofdzekering laat je aan een installateur, want daar kun je de installatie niet spanningsloos maken zonder de netbeheerder.
Bel ook een vakman als de installatie geen aarde heeft bij het lichtpunt, als de aardlekschakelaar al uitviel voordat je begon, of als je in een badkamer of een andere vochtige ruimte werkt waar de zones uit NEN 1010 gelden. Hetzelfde geldt voor bedrading met verweerde of brokkelige isolatie: die haal je niet uit een buis zonder hem te beschadigen.