De erker van een jaren 30 woning: opbouw, gebreken en indeling

Hoe een jaren 30 erker in elkaar zit

Een jaren 30 woning is gebouwd tussen ongeveer 1920 en 1940, en de erker aan de voorgevel is het onderdeel waaraan je het huis vanaf de straat herkent. Hij hoort bij de voorkamer, die via en-suitedeuren aan de achterkamer vastzit, en is daarmee het grootste raam van de hele woonkamer. Hoe die volgorde van hal, voorkamer en achterkamer zich verhoudt tot de plattegrond van latere huizen, staat bij de indeling per woningtype.

De meeste erkers uit deze periode zijn driezijdig: een recht voorraam met aan weerszijden een schuin zijraam dat onder 45 graden op de gevel staat. Onder het glas zit een lage gemetselde borstwering, boven het raam loopt een horizontale regel die het kalf heet, en daarboven zit een strook bovenlichten, vaak met glas in lood. Daarnaast zie je rechte erkers met haakse hoeken en hier en daar een ronde.

Wat je van binnen niet ziet, bepaalt wat er op termijn slijt. De erker staat vaak op een eigen fundering die ondieper ligt dan die van het huis, boven de gevelopening ligt een latei van staal of beton, en het dakje is plat en afgewerkt met zink, lood of bitumen. Loopt de erker door tot de eerste verdieping, dan krijgt de slaapkamer aan de straat hetzelfde licht en zit het dakje een verdieping hoger.

De tabel loopt de erker van onder naar boven door. Per onderdeel staat hoe het in deze bouwperiode gangbaar werd uitgevoerd, waar het na ruim tachtig jaar op slijt en of je het meestal kunt houden.

Onderdeel	Hoe het in deze periode gangbaar is	Waar het op slijt	Houden of vervangen
Fundering onder de erker	Vaak een eigen strook die ondieper ligt dan de fundering van het huis; op slappe grond staat het huis zelf vaak op houten palen	Verschil in zetting tussen erker en gevel, zichtbaar als scheur langs de naad	Houden; alleen ingrijpen als een scheur blijft groeien
Vloer van de erker	Houten balken en planken boven de kruipruimte, doorlopend uit de voorkamer	Koude voeten en tocht langs de plinten; bij een natte kruipruimte rot in de balkkoppen	Houden, en van onderaf isoleren
Borstwering	Gemetseld, halfsteens of met een smalle spouw, zonder isolatie	Een koude muur onder de vensterbank en aanslag in de hoeken zodra het glas beter is	Houden; aan de binnenkant isoleren
Onderdorpel en vensterbank	Houten onderdorpel met binnen een vensterbank van hout of natuursteen	Water dat op de dorpel blijft staan en via de kitnaad het hout in trekt	Rotte delen vervangen door een inzetstuk van nieuw hout
Kozijn en ramen	Hout met slanke hoekstijlen, in sommige wijken stalen ramen	Rot aan onderkanten en verbindingen van hout, roest bij staal	Hout is bijna altijd te herstellen; staal vraagt ontroesten en blijft zonder thermische onderbreking koud
Kalf en bovenlichten	Een horizontale regel net boven ooghoogte met daarboven glas in lood	Uitgezakte loodprofielen, bollende panelen en uitgedroogde kit	Herloden in plaats van vervangen
Latei boven de opening	Een stalen profiel of een betonlatei in de gevel	Roest die de voeg en het metselwerk erboven openduwt	Laten beoordelen; zwaar geroest staal wordt behandeld of vervangen
Dakje van de erker	Plat, met zink, lood of bitumen en een loodslabbe in de voeg van de gevel	Lekkage bij de aansluiting op de gevel en een bedekking die scheurt	Bedekking vervangen en daarbij meteen isoleren

Wat de schuine zijramen aan bruikbare vloer kosten

Op de tekening van een makelaar staat een driezijdige erker vaak als rechthoek van zijn volle breedte, maar hij is een trapezium. Bij hoeken van 45 graden is het voorraam precies tweemaal de diepte korter dan de opening in de gevel. Een erker die 280 cm breed uit de gevel komt en 70 cm naar voren steekt, heeft dus een voorraam van 140 cm.

Die ene rekensom beslist wat er recht in past. Een bank op maat tegen het voorraam wordt 140 cm lang en biedt plaats aan twee mensen, en een driezitsbank van 210 cm hoort in deze erker in de kamer en niet in de nis. Een fauteuil van 85 bij 85 cm, een rond tafeltje of een bureau haaks op het glas passen wel, omdat ze de hoeken niet nodig hebben.

In de twee driehoeken naast het voorraam loopt de diepte terug van 70 cm bij de hoekstijl naar niets in de hoek bij de gevel. Daar past geen recht meubel, wel een plant, een staande lamp of een kastje op maat met een schuine achterkant. Meet de diepte daarom in het midden en bij beide hoekstijlen, en leg die maten naast wat er bij 60, 80 of 100 cm erkerdiepte past.

Onder het voorraam staat meestal de radiator, en die bepaalt hoe dicht je met een meubel bij het glas komt. Houd 10 cm vrij voor de radiator en tussen radiator en vensterbank, want de convectie begint met koude lucht die onderlangs aanstroomt en warm langs het glas omhoog gaat. Zet je er een dichte kist voor, dan valt die warme luchtstroom weg en voel je de lucht die van het koude glas af valt tot een meter de kamer in.

Reken bij de diepte ook de gevelmuur mee. Een erker die 70 cm uit een gevel van 30 cm dik steekt, geeft binnen 100 cm vloer tot de plek waar de kamer begint, en precies die 30 cm bepaalt of een leesstoel helemaal in de nis staat of half in de kamer.

De voorkamer en suite rond de erker indelen

Een jaren 30 woonkamer bestaat uit twee kamers achter elkaar: de voorkamer met de erker aan de straat en de achterkamer aan de tuin, met in de wand ertussen een brede doorgang met schuif- of openslaande deuren. Dat werkt anders dan de doorlopende kamer van een doorzonwoning, waar het licht van twee kanten door één ruimte valt. Hier heeft elke helft zijn eigen glas, en met de deuren dicht is elke helft ook zijn eigen kamer.

Daglicht komt als vuistregel 2 tot 2,5 keer de hoogte van de bovenkant van het raam de kamer in. Loopt het erkerkozijn met bovenlicht door tot ongeveer 240 cm, dan is dat 4,8 tot 6 m vanaf het glas, en omdat dat glas binnen 100 cm voor de gevelmuur staat, komt het licht 3,8 tot 5 m de voorkamer in. In een voorkamer van 4,5 m diep ligt de en-suitewand daarmee precies op de grens, en dat maakt die wand in beide kamers de donkerste plek.

Dat is ook de goede plek voor kasten, een tv-meubel of een wand met boeken. Leg de zithoek in de eerste twee meter achter de erker, met het scherm haaks op het glas: met het scherm voor de erker kijk je tegen het licht in, en met het scherm er recht tegenover zie je de drie ramen erin terug.

Veel voorkamers uit deze tijd hebben een schoorsteenboezem tegen de woningscheidende wand. De boezem steekt 25 tot 40 cm uit en het rookkanaal loopt erdoor, dus komt een kast of scherm ernaast en niet erboven. Boven een schouw hangt het midden van een scherm al gauw op 150 cm, terwijl je ogen op de bank rond 115 cm zitten.

De eettafel hoort in de achterkamer, dicht bij de keuken aan de tuinzijde. Houd de zichtlijn door de en-suitedeuren vrij, want een dressoir of fauteuil in die doorgang haalt de diepte uit beide kamers. Wil je de wand tussen voor en achter weghalen of de keuken verplaatsen, kijk dan eerst wat er aan de plattegrond van een rijtjeshuis te veranderen valt en wie dat beoordeelt, want of die wand de verdiepingsvloer draagt, zie je niet aan de dikte.

Plek in de voorkamer en suite	Wat daar goed staat	Waarom juist daar
In de erker, voor het voorraam	Leesstoel, rond tafeltje voor twee, planten, een bureau haaks op het glas	Het meeste daglicht van het huis, maar ook de koudste plek en maar 140 cm rechte breedte
Schuine hoeken naast het voorraam	Een plant, een staande lamp of een kastje met een schuine achterkant	De diepte loopt terug naar nul, dus een recht meubel laat een driehoek open
Voorkamer, de eerste twee meter achter de erker	De zithoek, met het scherm haaks op het glas	Genoeg licht om te lezen, zonder tegenlicht of spiegeling van de drie ramen in het scherm
Wand met de schoorsteenboezem	Een kast of tv-meubel naast de boezem	De boezem steekt 25 tot 40 cm uit en het rookkanaal zit erin; een scherm erboven komt te hoog
Rond de en-suitedoorgang	Kasten en boeken aan weerszijden, niets in de doorgang zelf	In beide kamers de donkerste plek, en de route tussen voor en achter loopt hier
Kamerdeur vanuit de hal	Een vrij vlak van ruim 80 cm in de kamer	De deur draait meestal de kamer in, en een kast in dat vlak houdt hem halfopen
Achterkamer aan de tuinzijde	De eettafel, dicht bij de keuken	Kort naar het aanrecht, en het tuinlicht valt op het blad

Scheuren, roest en rot aan de erker lezen

Aan een erker van ruim tachtig jaar oud is bijna altijd iets te zien. Of het onderhoud is of een bouwkundig probleem, lees je af aan drie dingen: de richting van een scheur, de plek van een vochtvlek en de vraag of het beeld met de seizoenen verandert.

Een verticale scheur precies langs de naad tussen erker en gevel komt meestal uit de fundering. Een ondiepe fundering op klei beweegt mee met het vocht in de grond: in een droge zomer krimpt de klei en zakt de erker iets, in een natte winter komt hij deels terug. Een scheur die zo open en dicht gaat, is een bewegende naad, maar een scheur die elk jaar een stukje verder openstaat, is doorgaande zetting.

Dat verschil zie je pas als je meet. Zet met potlood twee streepjes aan weerszijden van de scheur, noteer de datum en meet de afstand elk seizoen met een schuifmaat, of plak een scheurmeter over de naad. Na een jaar weet je of de scheur ademt of groeit.

Een horizontale scheur of een uitgedrukte voeg recht boven het erkerkozijn wijst naar de latei. Roest neemt een veelvoud van het volume in van het staal waaruit het ontstaat, dus een roestende stalen latei tilt de lagen metselwerk erboven langzaam op. Hoe fundering en latei bij een nieuwe erker wel sluitend worden uitgevoerd, staat bij een erker aanbouwen met eigen fundering en latei.

Rot begint bijna altijd onderaan, in de onderdorpel en de voet van de hoekstijlen. Water blijft op de dorpel staan, zoekt de naad tussen glas en hout op en trekt de verbinding in, en boven ongeveer 20 procent houtvocht kunnen schimmels het hout afbreken. Prik met een schroevendraaier in de onderkant: gaat hij zonder kracht een centimeter het hout in, dan zit er rot achter de verf.

Wat je ziet	Wat erachter zit	Hoe ernstig	Wie het beoordeelt of herstelt
Verticale scheur langs de naad tussen erker en gevel die met de seizoenen open en dicht gaat	Een ondiepe erkerfundering die meebeweegt met het vocht in de grond	Te volgen: meten, en de naad elastisch afdichten	Zelf meten; groeit de scheur, dan een constructeur
Verticale scheur die elk jaar verder openstaat, of een erker die zichtbaar voorover helt	Doorgaande zetting van de erker ten opzichte van het huis	Bouwkundig: dit stopt niet vanzelf	Constructeur, en bij houten palen onder het huis een funderingsonderzoek
Horizontale scheur of opgedrukte voeg boven het kozijn, roestbruine vlekken in het metselwerk	Een stalen latei die roest en uitzet	Bouwkundig, en het wordt erger zolang er water bij komt	Aannemer; het metselwerk erboven wordt ondersteund terwijl de latei wordt behandeld of vervangen
Bollende verf en een zachte plek op de onderdorpel of de voet van een hoekstijl	Water dat via de kitnaad het hout in trekt	Onderhoud, als je er op tijd bij bent	Schilder of timmerman: rot eruit, inzetstuk van nieuw hout, opnieuw schilderen
Vochtplek binnen in de hoek tussen erkerplafond en gevel na aanhoudende regen	Een loodslabbe die uit de voeg is gekomen of een gescheurde bedekking op het dakje	Onderhoud, maar het water zit al achter het stucwerk voordat je het ziet	Dakdekker, of een loodgieter voor lood en zink
Bollende of rammelende panelen in het bovenlicht	Uitgezakte loodprofielen en uitgedroogde kit	Onderhoud: het glas zelf is meestal nog goed	Glazenier, die het paneel herlood
Roest op stalen ramen en een barst die vanuit een hoek van de ruit loopt	Roest onder de verf die het profiel laat uitzetten en het glas klemt	Onderhoud, tot het profiel zelf doorroest	Specialist in stalen ramen: ontroesten, behandelen en opnieuw beglazen
Water op de binnenkant van het glas op koude ochtenden	Enkel glas dat aan de binnenkant onder het dauwpunt van de kamerlucht komt	Natuurkunde en geen gebrek, tenzij het water de dorpel in loopt	Zelf: ventileren, droogvegen en het glas verbeteren

Glas in lood en enkel glas warmer maken zonder het beeld te verliezen

Enkel glas laat per vierkante meter ruim vijf keer zoveel warmte door als HR++-glas: de warmtedoorgangscoëfficiënt ligt rond 5,8 W/m²K tegen ongeveer 1,1. Op een vriesnacht met 20 graden binnen komt de binnenkant van enkel glas daardoor rond 5 graden uit. Kamerlucht van 20 graden met 50 procent vocht heeft een dauwpunt rond 9 graden, dus dan staat er water op de ruit.

In een jaren 30 erker is het heldere glas een andere keuze dan het bovenlicht. Het voorraam en de zijramen kun je vervangen zonder dat de gevel verandert, mits de sponning van het kozijn diep genoeg is. Het glas in lood is het deel dat de erker zijn gezicht geeft, en dat krijg je niet terug als het eenmaal weg is.

Voor het bovenlicht raakt een achterzetraam het paneel het minst. Het glas in lood blijft buiten zitten en aan de binnenkant komt een tweede ruit in een eigen lijst, met een spouw ertussen. Die spouw hoort naar binnen dicht te zijn en naar buiten te ventileren, want vochtige kamerlucht die erin lekt, slaat neer op het koudste vlak, en dat is dan het glas in lood.

Het paneel kan ook tussen twee ruiten in een isolerende beglazing worden opgesloten. Dat beschermt het lood en houdt meer warmte binnen, maar het pakket is 20 mm of dikker en past zelden in de oude sponning. Het reliëf van het lood zie je dan alleen nog achter glas, en als de randafdichting ooit lekt, komt de condens op een plek waar je hem niet meer schoon krijgt.

Voor het heldere glas bestaan dun isolatieglas en vacuümglas die in een ondiepe sponning passen. Het oude kozijn blijft staan en daarmee de slanke profielen, maar het nieuwe glas is zwaarder dan het enkele glas waarvoor de scharnieren ooit zijn gemaakt. Laat daarom eerst de scharnieren en de verbindingen van de draaiende ramen nakijken.

Oplossing	Wat er met het glas in lood gebeurt	Wat het aan warmte oplevert	Waar het op knelt
Enkel glas houden en de kieren dichten	Blijft zoals het is	Weinig: de binnenkant van het glas blijft op een vriesdag rond 5 graden	Condens op elke koude nacht, maar het oude glas en het beeld blijven intact
Achterzetraam aan de binnenkant	Blijft buiten zitten en wordt door het tweede raam beschermd	Met gewoon glas binnen ongeveer de helft minder verlies, met isolatieglas binnen meer	De spouw moet naar buiten ventileren en naar binnen dicht zijn, anders beslaat het glas in lood
Glas in lood opgesloten in isolatieglas	Zit tussen twee ruiten en is alleen nog achter glas te zien	Vergelijkbaar met dubbel glas van dezelfde opbouw	Een pakket van 20 mm of dikker dat een nieuwe of uitgefreesde sponning vraagt
Dun isolatieglas in de bestaande sponning	Geldt voor het heldere glas; het bovenlicht blijft zoals het is	Beter dan oud dubbel glas, meestal net niet zo goed als HR++	De sponning moet diep genoeg zijn en de scharnieren moeten het extra gewicht dragen
Vacuümglas	Geldt voor het heldere glas	Rond HR++ of beter, bij een dikte van 6 tot 9 mm	Een raster van kleine afstandhouders in het glas dat je van dichtbij ziet
Nieuw houten kozijn met HR++ en roeden	Gaat terug in het nieuwe bovenlicht of verdwijnt	HR++ rond 1,1 W/m²K tegen 5,8 bij enkel glas	Dikkere profielen en een ander gevelbeeld, wat in beschermd gebied wordt beoordeeld

De borstwering, de vloer en het dakje na nieuw glas

Zolang er enkel glas in de erker zit, is het glas het koudste vlak van de kamer en slaat daar het vocht neer. Komt er isolatieglas in, dan verhuist die rol naar het volgende koude vlak: de borstwering onder de vensterbank, de hoek waar die op de gevel aansluit of de rand van het dakje. Zwarte puntjes in die hoek in de eerste winter na een glasvervanging komen daarvandaan.

Isoleer de borstwering daarom aan de binnenkant zodra het glas beter wordt. Van buiten isoleren verbergt het metselwerk, en in een gevel waarvan de erker het beeld bepaalt, is dat zelden een optie. De beschreven opbouw kost 58 mm, en die gaat van de vloer van de erker af.

De dampremmende laag is het onderdeel waar deze opbouw op staat of valt. Hij zit aan de warme kant en sluit rondom aan op het kozijn, de vloer en de zijwanden, want waar hij ophoudt, stroomt vochtige kamerlucht achter de isolatie en condenseert die tegen de koude steen. Wil je zonder folie werken, dan zijn er capillair actieve isolatieplaten die vocht opnemen en weer afgeven, met als nadeel dat ze bij dezelfde dikte minder isoleren.

De vloer van de erker is een houten balklaag boven de kruipruimte, en koude voeten tot een meter de kamer in komen meestal daarvandaan. Isoleer die vloer van onderaf, tussen of tegen de balken, en laat de ventilatieroosters in de gevel open. Een houten vloer boven een kruipruimte blijft alleen droog als de lucht eronder ververst; zet je de roosters dicht, dan loopt de luchtvochtigheid op en begint het rot in de balkkoppen.

Het platte dakje isoleer je op het moment dat de bedekking toch vervangen wordt. Isolatie bovenop maakt het dakje zoveel hoger als de isolatie dik is, dus moeten de dakrand en de loodslabbe in de gevel daarop worden aangepast. Gebeurt dat niet, dan loopt het water achter de nieuwe rand langs naar binnen.

Kozijnen herstellen of vervangen, en wanneer de gemeente meekijkt

Een houten erkerkozijn uit deze tijd is bijna altijd te herstellen, ook als de onderdorpel slecht is. De timmerman zaagt het rotte deel eruit en lijmt er een inzetstuk van nieuw hout in, waarna het profiel weer doorloopt en de roedeverdeling blijft zoals ze was. Houd daarna een schilderbeurt om de vier tot zes jaar aan, met de dorpels en de onderkanten als eerste.

Oude verflagen op kozijnen van deze leeftijd kunnen lood bevatten. Schuur ze daarom nat of verwijder ze met afbijtmiddel, werk niet met een heteluchtpistool op de hoogste stand en ruim het stof nat op.

Stalen erkerramen zijn slanker dan hout ooit wordt, maar het profiel zelf is een koudebrug: ook met beter glas beslaat het staal op koude ochtenden. Ontroesten, behandelen en opnieuw beglazen houdt ze in stand, en wie het beeld wil houden zonder de kou, kan kijken naar nieuwe stalen profielen met een thermische onderbreking.

Vervang je het kozijn door kunststof, dan worden de aanzichtbreedtes groter, zijn de hoeken gelast en worden roeden vaak op het glas geplakt in plaats van erin gezet. Is de erker zelf zo ver heen dat hij in zijn geheel vervangen wordt, dan kan er een element uit de werkplaats in, en wat er dan nog op de bouw gebeurt staat bij een prefab erker laten plaatsen.

Of de gemeente meekijkt, hangt af van wat je verandert en waar je woont. Een deel van de wijken uit deze periode is aangewezen als beschermd stads- of dorpsgezicht, en daar wordt de voorgevel beoordeeld op roedeverdeling, profiel en kleur. Zoek de regels voor je eigen adres op in het Omgevingsloket, en vraag bij twijfel om vooroverleg voordat je een kozijn bestelt.

Wat je aan de erker doet	Wat meestal geldt	Waar het van afhangt
Schilderen, rot herstellen, kit en stopverf vervangen	Onderhoud, zonder vergunning	Bij een rijks- of gemeentelijk monument kan een andere kleur al als wijziging tellen
Enkel glas vervangen door isolatieglas in het bestaande kozijn	Meestal zonder vergunning	Bij een monument geldt het weghalen van historisch glas als wijziging
Het kozijn vervangen door een kozijn in hetzelfde materiaal, met dezelfde maten en indeling	Gelijkwaardige vervanging, meestal zonder vergunning	Het omgevingsplan en een eventuele aanwijzing als beschermd gezicht
Ander materiaal, andere roedeverdeling of bredere profielen aan de voorgevel	Vaak vergunningplichtig of getoetst aan de welstandsregels	Het omgevingsplan van de gemeente; in beschermd gebied bijna altijd
Glas in lood uit het bovenlicht halen	Buiten beschermd gebied meestal vrij	In een beschermd gezicht of bij een monument wordt het gevelbeeld beoordeeld
De erker slopen en opnieuw opbouwen, of groter maken	Vergunningplichtig, want de erker ligt in het voorerfgebied	De erkerregeling in het omgevingsplan, met een maximale diepte en breedte

Gordijnen en shutters onder een bovenlicht met glas in lood

Raamdecoratie in een jaren 30 erker heeft twee problemen tegelijk. Naast het glas is geen muur om een opzij geschoven gordijn te parkeren, en boven het kalf zit het bovenlicht met glas in lood, dat je overdag juist niet wilt afdekken.

Het kalf is daardoor de lijn waarop je het ontwerp legt. Een plissé of rolgordijn in de dag per raamdeel stopt eronder, café-shutters komen tot die hoogte, en bij shutters over de volle hoogte leg je de middenregel er gelijk mee. Meet de dagmaat per raamdeel op drie hoogtes, neem de kleinste maat en houd 0,5 cm speling per zijde aan, want een kozijn van deze leeftijd staat zelden haaks.

Controleer vooraf hoe ver de sluitingen en uitzetijzers aan de binnenkant uitsteken, want in een oud erkerkozijn zit het glas dicht bij de binnenzijde. Hoeveel diepte lamellen van 63 tot 114 mm vragen en hoe de frames op de schuine hoeken aansluiten, staat bij shutters die per vlak in de erker passen.

Wil je overgordijnen, hang ze dan over de volle erkeropening aan de kamerkant van de gevel en laat de rail 20 cm per zijde voorbij de opening doorlopen. Opzij geschoven hangt de stof dan voor de gevelmuur naast de erker in plaats van voor het glas, en 's avonds dek je het bovenlicht mee af. Sluit je dat gordijn, dan stookt de radiator wel voor de nis achter de stof en niet meer voor de kamer.

Kies je een rail die de hoeken van de erker volgt, hang de stof dan 2 cm boven de vensterbank, zodat hij niet omkrult en de warme lucht van de radiator erlangs kan. Vitrage hoort minstens 5 cm van het glas te hangen, want tegen een koude ruit wordt de stof vochtig en krijg je vlekken.

Zo pak je een jaren 30 erker aan, van de schil naar de inrichting

Werk van buiten naar binnen, omdat elk volgend onderdeel schade oploopt zolang het vorige nog lekt of beweegt.

1. Fotografeer en meet de erker in voordat er iets verandert

   Maak een foto recht van voren met een rolmaat tegen de gevel in beeld, en meet het voorraam, beide schuine vlakken en de diepte in het midden en bij de hoekstijlen. Met die foto haal je later de roedeverdeling en de hoogte van het kalf terug, ook als een leverancier alleen standaardmaten aanbiedt.

2. Meet de scheuren en laat de latei beoordelen

   Merk elke scheur langs de naad en boven het kozijn met datum en breedte, en meet elk seizoen opnieuw. Een groeiende scheur of een roestende latei gaat voor alles, want nieuw glas en een nieuwe binnenwand scheuren mee met een erker die nog beweegt.

3. Maak het dakje en de aansluiting op de gevel waterdicht

   Laat de loodslabbe, de dakbedekking en de dakrand nakijken, en isoleer het dakje als de bedekking toch vervangen wordt. Water dat van boven achter het kozijn loopt, maakt elke reparatie eronder weer nat.

4. Herstel het kozijn voordat er ander glas in komt

   Vervang rotte delen door inzetstukken, controleer de scharnieren en verbindingen van de draaiende ramen en schilder de dorpels. Isolatieglas is zwaarder dan enkel glas, en een ruit in een kozijn dat nog werkt, krijgt spanning op de hoeken.

5. Kies het glas per raamdeel

   Beslis over het heldere voorraam en de zijramen los van het bovenlicht: dun isolatieglas of vacuümglas in de bestaande sponning onder het kalf, en een achterzetraam of een herlood paneel erboven. Zo houd je het glas in lood en win je warmte waar het meeste glas zit.

6. Isoleer de borstwering en de vloer, en zet de radiator terug

   Zet de voorzetwand met een doorlopende dampremmende laag tegen de borstwering, pas de vensterbank aan en hang de radiator op nieuwe beugels met 10 cm vrij eronder en ervoor. Isoleer de erkervloer van onderaf en laat de roosters naar de kruipruimte open, want na het glas zijn dit de koudste vlakken.

7. Richt als laatste de erker en de voorkamer in

   Meet de erker na het werk opnieuw in, want de voorzetwand heeft er centimeters af gehaald, en leg dan de zithoek, de leesplek en de raamdecoratie op het kalf vast. Die volgorde, eerst wat vastligt en dan pas de meubels, is dezelfde als bij een complete woning inrichten.

Nalopen voordat je iets aan de erker bestelt

• Voorraam, beide schuine vlakken en de diepte in het midden en bij de hoekstijlen gemeten
• Erker van buiten recht van voren gefotografeerd met een rolmaat in beeld
• Elke scheur langs de naad en boven het kozijn gemerkt met datum en breedte
• Onderdorpel en voet van de hoekstijlen met een schroevendraaier op rot gecontroleerd
• Loodslabbe en bedekking van het erkerdakje nagekeken
• Status van je adres als beschermd gezicht of monument opgezocht in het Omgevingsloket
• 10 cm vrij gehouden voor de radiator onder het voorraam en tussen radiator en vensterbank
• Ventilatieroosters naar de kruipruimte open en vrij van planten en tegels

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Een bewegende scheur dichtzetten met cementmortel

Harde cementmortel in een naad die met de seizoenen open en dicht gaat, houdt die beweging niet tegen. De kracht zoekt de zwakste plek, en in metselwerk met een zachte kalkrijke mortel is dat de steen naast de reparatie.

Meet eerst of de scheur groeit, en dicht een naad die alleen ademt met een elastische kit.

Glas in lood vervangen omdat het bolt

Een bollend paneel is bijna altijd uitgezakt lood met uitgedroogde kit, en het glas zelf is dan nog goed. Herloden zet het paneel weer vlak met het originele glas erin.

Een nieuw paneel met vlak modern glas breekt het licht anders dan het oude, licht golvende glas, en dat verschil zie je in tegenlicht vanaf de straat meteen.

De roosters van de kruipruimte dichtzetten tegen koude voeten

Dichte roosters houden de tocht tegen, maar ook de luchtverversing onder de houten vloer. De luchtvochtigheid in de kruipruimte loopt dan op, de balkkoppen worden nat en daar begint rot die je pas ziet als de vloer gaat veren.

Isoleer de vloer van onderaf en laat de roosters open, dan blijft de kou onder de isolatie en het hout droog.

Kunststof kozijnen bestellen voordat je de regels voor je straat kent

Aan de voorgevel van een jaren 30 woning is de erker het deel waarop een beoordeling zich richt. In een beschermd stads- of dorpsgezicht of bij een monument wordt een ander materiaal, een andere roedeverdeling of een bredere hoekstijl bijna altijd getoetst.

Een kozijn dat al op maat is gemaakt, gaat niet terug naar de fabriek. Zoek eerst de regels voor je adres op en vraag bij twijfel om vooroverleg.

Een dichte kist over de radiator onder het voorraam bouwen

Een erkerbank met een gesloten front en een dicht deksel legt de luchtstroom stil die de radiator nodig heeft. De koude lucht die langs drie glasvlakken naar beneden valt, wordt dan niet meer opgewarmd en loopt als tocht over de vloer de kamer in.

Houd 10 cm vrij voor de radiator, met een rooster onderaan in het front en een doorlopende sleuf in of vlak achter het zitvlak.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Scheuren meten, kit en verf herstellen en een achterzetraam plaatsen doe je zelf. Een scheur die blijft groeien of een erker die voorover helt, is voor een constructeur, en een roestende latei vervang je niet zonder aannemer, omdat het metselwerk erboven tijdens het werk ondersteund moet worden.

Herloden is werk voor een glazenier, en lood en zink op het dakje zijn voor een dakdekker of loodgieter. Plaatmateriaal dat tussen ongeveer 1950 en 1993 bij een renovatie is aangebracht, bijvoorbeeld onder het dakje of achter de radiator, kan asbest bevatten; laat dat onderzoeken voordat je het losmaakt.