Keuken en badkamer: de ruimtes die vastliggen

Waarom deze twee ruimtes anders beginnen dan de rest van het huis

Een woonkamer deel je opnieuw in met een middag schuiven. Een keuken en een badkamer niet. Daar hangt elke plek aan een afvoer, een watertoevoer, een groep in de meterkast en een kanaal waar de damp door weg moet.

Verplaats je een spoelbak 2 m, dan verplaats je een afvoerbuis mee die afschot nodig heeft, in de praktijk ongeveer 1 cm per meter. Over 2 m zakt het einde van die buis dus 2 cm, en die centimeters moeten ergens in de kastruimte of in de vloer passen. Hoe je binnen die grens toch vrij kiest, staat in de indeling van de keuken zelf en in wat er in een kleine badkamer nog past.

De diameters verklaren waarom een toilet het lastigst te verplaatsen is. Een wastafel en een keukenafvoer lopen op 40 of 50 mm, een toilet op 110 mm. Die dikke buis vraagt meer hoogte onder de vloer en meer ruimte in de wand, dus blijft een toilet meestal binnen een paar meter van de standleiding staan.

De tabel zet de vijf ruimtes naast elkaar: wat er vastligt, wat er daarna nog te kiezen valt en welke maat als eerste knelt.

Ruimte	Wat er vastligt	Wat je daarna nog kiest	De maat die als eerste knelt
Keuken	Standleiding, watertoevoer, kookgroep en het afzuigkanaal	Opstelling, kastindeling, blad, apparatuur en licht	120 cm tussen twee blokken, want een ovenklep pakt er 60 van
Open keuken	Dezelfde aansluitingen plus de wand die eruit moet	Waar de kookplaat komt en hoe de damp naar buiten gaat	De route van het afzuigkanaal naar gevel of dak
Badkamer	Standleiding, vloeropbouw en de mechanische afzuiging	Douche of bad, meubel, tegelmaat en kleur	90 cm vrije vloer voor de douche, 70 cm voor de wastafel
Toilet	Het gat waar de standleiding de vloer of de wand raakt	Pot, fonteintje, wandafwerking en de draairichting van de deur	60 cm vrij voor de pot en 80 cm breedte
Eethoek	Alleen de looproute vanuit de keuken en het lichtpunt	Tafelvorm, tafelmaat, stoelen en de hanglamp	100 cm achter een stoel waar iemand langs moet

In welke volgorde je een keuken of badkamer aanpakt

De volgorde is hier omgekeerd aan hoe de meeste mensen beginnen. Je kiest niet eerst een tegel of een fronten kleur, maar eerst waar het water in en uit gaat.

Leg eerst de leidingen en de ventilatie vast, dan de indeling, dan de apparatuur en het sanitair met hun nismaten, dan de vloer en de wandafwerking, en pas daarna het licht en de losse dingen. Elke laag bepaalt de ruimte voor de volgende: een inbouwkoelkast van 178 cm nishoogte gaat niet meer verschuiven als de tegels erlangs zitten. Waar deze klus in een grotere verbouwing valt, staat bij de planning van een verbouwing.

Apparatuur kies je vroeg omdat de nismaat de kast bepaalt en niet omgekeerd. Een vaatwasser vraagt een nis van 60 cm breed en 82 cm hoog, een inbouwkoelkast komt in een nis van 88, 122 of 178 cm. Hoe lang zo'n apparaat meegaat voordat je de kast weer opent, kun je opzoeken bij de levensduur van keukenapparaten.

Wat er bij een open keuken verandert, is dat de wand zelf onderdeel van de eerste laag wordt. Dat heeft gevolgen voor de constructie en voor de afzuiging, en die twee zet je vast voordat je iets anders besluit over een keuken die aan de woonkamer grenst.

De hoogtes in een keuken hangen aan elkaar vast

Een keukenwand is een stapel maten die uit elkaar volgen. De bovenkant van het blad ligt op 90 cm: een onderkast, verstelbare poten en een blad van 3 tot 4 cm samen. Dat is de Nederlandse gewoontemaat, geen norm, en de vuistregel erachter is je ellebooghoogte min 10 tot 15 cm.

Daarboven blijft 50 tot 60 cm vrij tot de bovenkasten. Onder 50 cm past een keukenmachine er niet onder en sta je met je hoofd tegen een openstaande deur; boven 60 cm kom je niet meer bij het bovenste schap. De bovenkasten zijn met 32 tot 40 cm ondieper dan het blad, zodat je niet met je schouder tegen de deur komt terwijl je over het blad gebogen staat te snijden.

De afzuigkap volgt de kookplaat. Boven inductie hangt de onderkant op 55 tot 65 cm, boven gas op 65 tot 75 cm, omdat de vlam en de hete lucht weg moeten kunnen en het vetfilter anders te heet wordt. De minimummaat uit de handleiding gaat altijd voor, want die hoort bij dat apparaat.

Alle hoogtes uit deze tabel en die van de badkamer staan ook in de maatwijzer met de hoogtes in huis, waar je ze per onderdeel kunt opzoeken.

Onderdeel in de keuken	Maat	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Aanrecht, bovenkant blad	90 cm	85 tot 95 cm	Ellebooghoogte min 10 tot 15 cm; ben je langer dan 1,85 m, draai de poten dan uit
Werkblad, diepte	60 cm	57 tot 65 cm	Kookplaten en spoelbakken zijn op 60 cm gemaakt; bij 70 cm reik je verder naar de bovenkast
Bovenkast, onderkant boven het blad	55 cm	50 tot 60 cm	Onder 50 cm past de keukenmachine er niet onder, boven 60 cm het bovenste schap buiten bereik
Bovenkast, diepte	35 cm	32 tot 40 cm	Ondieper dan het blad, anders stoot je je schouder tijdens het snijden
Afzuigkap boven inductie, onderkant	60 cm	55 tot 65 cm	Geen vlam, dus lager hangen vangt meer damp; de handleiding is leidend
Afzuigkap boven gas, onderkant	70 cm	65 tot 75 cm	Onder 65 cm boven de pannendrager wordt het vetfilter te heet
Oven op werkhoogte, bodem van de ovenruimte	90 cm	80 tot 100 cm	Je tilt een hete plaat er recht uit; boven 100 cm zie je niet meer wat erin staat
Stopcontact boven het blad, hart	115 cm	110 tot 120 cm	20 tot 30 cm boven het blad, vrij van spetters, en minstens 30 cm van de spoelbak
Keukenplint, hoogte	10 cm	10 tot 15 cm	Staat 5 cm terug zodat je tenen eronder passen; met de poten stel je de bladhoogte fijn
Schap voor borden, diepte	32 cm	30 tot 35 cm	Een plat bord is 26 tot 28 cm, zodat er een vinger ruimte overblijft om de stapel te pakken
Hanglamp boven een kookeiland, onderkant	75 cm boven het blad	70 tot 85 cm	Komt op ongeveer 165 cm uit, dus kies een kap die de lamp van onderaf afschermt

Hoeveel vloer een keuken opeist zodra er een klep open staat

Een keuken meet je niet leeg maar open. De kastdiepte van 60 cm is niet de maat die knelt; de ovenklep van 55 tot 60 cm en de vaatwasserkorf die je eruit trekt zijn dat wel.

Tussen twee blokken tegenover elkaar is 90 cm het minimum en 120 cm de maat waarbij iemand achter je langs loopt terwijl die klep openstaat. Rond een kookeiland geldt hetzelfde: 100 cm is genoeg om de vaatwasser te openen en erlangs te schuiven, 120 cm is de maat waarbij twee mensen elkaar passeren zonder te draaien.

De plek van de drie werkpunten bepaalt hoeveel je heen en weer loopt. Koelkast, spoelbak en kookplaat vormen samen een driehoek, en een vuistregel uit de keukenbranche houdt de drie zijden bij elkaar opgeteld tussen ongeveer 4 en 7 m. Korter en je staat jezelf in de weg, langer en je loopt met een pan in je hand een halve kamer door.

Blijft er te weinig ruimte over voor een echte eettafel, dan is een blad langs de wand vaak de uitweg: een smalle keukentafel van 60 cm diep of een bar. Voor dat laatste hou je de gangbare barhoogte van 105 cm aan, met een kruk van 78 cm en 25 cm overstek voor je knieën.

Waar je ruimte nodig hebt	Minimaal	Comfortabel	Waarom juist daar
Tussen twee keukenblokken tegenover elkaar	90 cm	120 cm	Een ovenklep van 55 cm moet open kunnen en jij moet er nog langs
Voor een vaatwasser of een oven	100 cm	120 cm	De open klep pakt 55 tot 60 cm en daarop moet je nog bukken naar de onderste korf
Rondom een kookeiland	100 cm	120 cm	Bij 120 cm passeren twee mensen elkaar terwijl er een lade openstaat
Voor een koelkast met deur van 60 cm	100 cm	120 cm	De deur zwaait een kwartcirkel en de groentelade komt daar nog uit
Achter een eetstoel om op te staan	75 cm	90 cm	Een eetstoel is 50 tot 60 cm diep en gaat 25 cm achteruit
Achter een eetstoel waar iemand langs loopt	80 cm	100 cm	Wie zit steekt met stoel en rug 50 cm buiten de tafelrand
Vrij voor een toiletpot	60 cm	70 cm	Daar staan je knieën en je voeten; zijwaarts wil je 80 cm breedte
Vrij voor een wastafel	70 cm	90 cm	Je buigt voorover om je gezicht te wassen en de deur moet er nog langs
Doorloop naar de douche	70 cm	90 cm	Een draaideur van de cabine zwaait de ruimte in en je stapt er nat uit

Wat een open keuken met de rest van het huis doet

Een wand tussen keuken en woonkamer weghalen levert licht en overzicht op, en het brengt drie dingen mee die je daarna niet meer kunt scheiden: geluid, geur en warmte.

Geur is het meest onderschat. Een afzuigkap die de lucht via een kanaal naar buiten brengt haalt de damp echt weg; een recirculatiekap blaast de gefilterde lucht terug de kamer in en haalt met koolstof wel de geur maar niet het vocht eruit. In een woonkamer met een open keuken is dat het verschil tussen een raam openzetten of niet. Hoe de zithoek zich vervolgens tot dat kookblok verhoudt, staat bij een woonkamer met een open keuken erin.

Geluid hoort erbij: een afzuigkap op de hoogste stand, een vaatwasser en een koelkast staan voortaan in dezelfde ruimte als de televisie. Een vaatwasser die je pas 's avonds aanzet, is in een gesloten keuken geen thema en in een open keuken wel.

In een appartement komen daar de leidingen en het kanaal bij, want een doorvoer door gevel of dak is meestal een besluit van de vereniging van eigenaars en geen vrije keuze. Wat er dan nog mogelijk is, staat bij een open keuken in een appartement.

Wat er in een badkamer van vier tot zes vierkante meter past

De gemiddelde Nederlandse badkamer in een rijtjeshuis is klein, en de vraag is bijna altijd dezelfde: past een douche, een wastafel, een toilet en een wasmachine er samen in.

Dat lukt in ongeveer 4,8 m² zolang je de vier elementen over twee wanden verdeelt in plaats van over vier. Toilet en wastafel aan de ene kant, douche en wasmachine aan de andere: dan loopt het vuilwater langs twee wanden en hoef je de vloer niet op drie plekken open te breken. De maten die de indeling maken of kraken zijn 60 cm vrij voor de pot, 70 cm voor de wastafel en 90 cm om droog de douche uit te stappen.

Een deur die naar binnen draait, kost in zo'n ruimte een kwartcirkel van 83 cm. Dat is precies het vak waar je voor de wastafel staat, dus hang de deur naar buiten of kies een schuifdeur. Loopt je badkamer smal en lang, dan verschuift het probleem naar de volgorde langs de lange wand: dat leest verder bij de plattegrond van een lange smalle badkamer.

Wil je je eigen maten naleggen voordat je iets bestelt, dan kun je de ruimte uittekenen met de kamerplanner waarin je meubels op schaal schuift.

De hoogtes in de badkamer en de zone zonder stopcontact

In de badkamer is één maat wél een norm en de rest gewoonte. NEN 1010 verdeelt de ruimte in zones: binnen 60 cm van de rand van een bad of douche mag geen wandcontactdoos zitten, en alle wandcontactdozen horen achter een aardlekschakelaar van 30 mA. Wat er verder achter zo'n aardlekschakelaar hoort, staat bij het aansluiten van elektra in huis.

De wastafel komt op ongeveer 85 cm, en dat is heuphoogte: dan buig je niet voorover om je handen te wassen. Kies je een opzetkom, tel dan door: een meubel van 75 cm plus een kom van 10 tot 15 cm komt op 85 tot 90 cm uit. Sla die optelsom over en je wast je handen op keukenhoogte.

De spiegel begint 15 tot 25 cm boven het blad, zodat er een kraan en een zeeppompje onder passen en je nog recht in je gezicht kijkt in plaats van tegen je hals. Licht van opzij werkt daar beter dan licht van boven: twee lampen op 160 cm naast de spiegel geven geen schaduw onder je ogen en je kin, een enkele lamp erboven wel.

Onderdeel in de badkamer of het toilet	Maat	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Wastafel, bovenkant	85 cm	80 tot 95 cm	Heuphoogte; gebruiken kinderen hem mee, dan is 80 cm prettiger
Opzetkom, hoogte van het meubel	75 cm	70 tot 80 cm	Plus de kom van 10 tot 15 cm, zodat de rand op 85 tot 95 cm uitkomt
Spiegel, onderkant boven het blad	20 cm	15 tot 25 cm	Ruimte voor de kraan en een pompje, en je kijkt nog recht in je gezicht
Spiegellampen naast de spiegel, hart	160 cm	155 tot 170 cm	Licht van opzij geeft geen schaduw onder je ogen en je kin
Douchekraan, hart	100 cm	95 tot 110 cm	Heuphoogte, dus je bedient hem zonder onder de koude straal te staan
Regendouchekop	210 cm	200 tot 225 cm	Minstens 20 cm boven het hoofd van de langste gebruiker
Handdouche aan een glijstang, bovenste stand	190 cm	180 tot 200 cm	De stang is 60 tot 90 cm, dus de onderste stand komt rond 110 cm
Badkraan, hart	65 cm	60 tot 75 cm	Ongeveer 20 cm boven de badrand, zodat je zittend kunt bijmengen
Handdoekhaak naast de wastafel	140 cm	120 tot 160 cm	Binnen handbereik met natte handen, dus niet aan de overkant
Handdoekradiator, onderkant	20 cm	15 tot 40 cm	Eronder kun je dweilen; hij geeft weinig vermogen, dus reken hem niet als enige verwarming
Toilet, zithoogte	40 cm	38 tot 48 cm	Een verhoogd toilet van 45 tot 48 cm zit op stoelhoogte en staat makkelijker op
Toiletrolhouder	70 cm hoog	60 tot 75 cm hoog, 20 tot 30 cm voor de pot	Zittend pak je de rol zonder je rug te verdraaien
Fonteintje in het toilet, bovenkant	85 cm	80 tot 90 cm	Let op de draairichting van de deur, want een fonteintje van 40 cm vraagt een vrije hoek
Stopcontact in de badkamer	buiten 60 cm van bad of douche	norm, geen gewoonte	NEN 1010 en een aardlekschakelaar van 30 mA voor alle wandcontactdozen

Het toilet is de kleinste ruimte met de meeste maten

Een toiletruimte in een rijtjeshuis is zelden breder dan 90 tot 100 cm en zelden dieper dan 140 tot 160 cm, en daar moeten een pot, een fonteintje en een draaiende deur samen in. Daarom valt daar het meest te winnen met een paar centimeter.

Voor de pot houd je 60 cm vrij, want daar staan je knieën en je voeten, en zijwaarts wil je 80 cm zodat je niet met je schouder tegen de muur zit. Een hangend toilet wint die ruimte terug: het inbouwframe zit in de wand, de pot steekt 50 tot 60 cm uit in plaats van 65 tot 70 cm bij een staand model met stortbak, en je kunt de zithoogte zelf bepalen in plaats van vastzitten aan de 40 cm van een staand model.

De rolhouder hangt op ongeveer 70 cm hoog en 25 cm voor de voorkant van de pot. Zit hij ernaast of erachter, dan verdraai je elke keer je rug. Meer over de indeling van deze ruimte, van de draairichting van de deur tot een urinoir bij je thuis, staat bij het inrichten van het toilet.

Waar de eethoek tussen keuken en woonkamer landt

De eethoek is de enige van deze vijf ruimtes zonder leiding, en juist daardoor schuift hij het vaakst. Wat hem vastlegt is de looproute vanuit de keuken en het lichtpunt in het plafond.

Reken 60 cm breedte per persoon en 90 cm tafeldiepte, want bij 80 cm raken de borden tegenover elkaar bijna en past er geen schaal tussen. Achter een stoel heb je 75 cm nodig om op te staan en 100 cm als er ook iemand met een pan achterlangs moet. In een smalle ruimte scheelt een rechthoekige tafel tegen de wand meer dan een ronde in het midden, al zit je met 60 cm omtrek per persoon aan een ronde tafel van 120 cm nog met zijn vieren.

Het lichtpunt zit bijna nooit boven de plek waar de tafel uiteindelijk komt. De hanglamp hoort met de onderkant 75 tot 90 cm boven het blad en 30 tot 40 cm binnen de rand, anders stoot je je hoofd bij het aanschuiven. Verplaats de lamp met een pendel of een rail naar de tafel in plaats van de tafel naar de lamp. Past er langs de wand maar weinig, kijk dan naar de opstelling van een smalle eethoek of naar een smallere eettafel van 80 cm diep. Alles over deze ruimte bij elkaar staat bij de eetkamer en de eethoek.

Welke vloer en welke wandafwerking tegen water kunnen

Een keukenvloer krijgt af en toe een plens en een badkamervloer staat regelmatig nat. Dat is een verschil in graad, en het scheidt de vloeren die in een keuken nog kunnen van de vloeren die in een badkamer horen.

Hout en laminaat vallen in een badkamer af, omdat water in de naden trekt en de randen laat zwellen. In een keuken kan hout wel, mits je een lekkage onder de vaatwasser snel ziet. Keramische tegels, vinyl op rol en een epoxy gietvloer kunnen allebei aan, en een pu-gietvloer scoort in een keuken goed maar in een natte ruimte matig, omdat de aansluitingen bij de wand en de doucheput het zwakke punt zijn. Welke vloer bij jouw situatie hoort, met vloerverwarming en huisdieren erbij, zoek je op in de vloerwijzer die vloeren op jouw situatie scoort; de afwegingen zelf staan bij het kiezen van een vloer per kamer.

Aan de wand geldt dezelfde logica. Op elke hoek waar twee vlakken samenkomen hoort kit en geen voegmortel, want die vlakken bewegen ten opzichte van elkaar en een starre voeg scheurt daar open. Kleine tegels geven meer voeg per vierkante meter en dus meer grip maar ook meer schoonmaakwerk, wat meespeelt bij het leggen van hexagontegels. Wandpanelen slaan die voegen over en hebben hun eigen zwakke plek, en die staat bij de nadelen van wandpanelen in de badkamer.

Vloer	In de keuken	In de badkamer	Waar het op aankomt
Keramisch parket of tegel	Goed	Goed	Voelt koud zonder vloerverwarming, maar geleidt die warmte juist goed door
Vinyl op rol	Goed	Goed	Naadloos te leggen in een kleine ruimte, dus weinig kans dat water eronder komt
Epoxy gietvloer	Goed	Goed	Harder dan pu en beter tegen water; in combinatie met vloerverwarming is pu geschikter
Pvc dryback, verlijmd	Goed	Matig	Verlijmd houdt het vocht beter buiten dan een kliksysteem met naden
Pvc klik	Goed	Matig	De klikranden zijn de zwakke plek zodra er water op blijft staan
Gietvloer in pu	Goed	Matig	De aansluiting bij wand en doucheput bepaalt of het werkt, niet de vloer zelf
Natuursteen	Matig	Goed	Poreus en gevoelig voor zuur, dus een citroen of ontkalker laat een vlek achter
Betonlook in microcement	Matig	Matig	Dun opgebouwd en daardoor gevoelig voor werk in de ondergrond
Linoleum	Matig	Nee	Op basis van lijnolie en jute; langdurig nat is er niet tegen bestand
Houten vloer, massief of lamel	Matig	Nee	Water in de naden laat de randen zwellen en dat komt niet meer terug
Laminaat	Matig	Nee	De drager is geperst hout, dus een plas bij de vaatwasser blijft zichtbaar
Tapijt	Nee	Nee	Houdt vet en vocht vast en is in beide ruimtes niet schoon te krijgen