Een waterbak in de tuin: diepte, ondergrond en helder water

Wat een waterbak anders maakt dan een vijver of een teil

Een waterbak is een strakke bak met vaste wanden die op het terras, in de border of half in de grond staat, meestal van metaal, beton, polyester of hout met een binnenbak. Hij doet op een paar vierkante meter of minder wat een vijver doet, en vraagt dezelfde afwegingen over zon en ondergrond als de indeling van de rest van de tuin.

Het verschil met een vijver zit in de grond eromheen. Een vijver in de grond houdt zijn temperatuur vast, omdat de bodem 's zomers koelt en 's winters warmte afgeeft, terwijl een bak boven de grond warmte uitwisselt via het oppervlak, de wanden en de bodem tegelijk. Daardoor wordt hij in juli sneller warm en bevriest hij in januari sneller door.

Het verschil met een teil of schaal zit in de hoeveelheid water en in hoe lang hij blijft staan. Een vogelbad of een teil met één plant verplaats en ververs je, en die vormen staan bij water in de tuin met een schaal, teil of regentuin. Een waterbak van 200 liter of meer is een vast onderdeel van de tuin, met een fundering en planten die er jaren in blijven.

Begin daarom bij wat het water moet doen. Een bak die de lucht spiegelt, vraagt iets anders dan een bak met waterlelies, en een bak waar een borrelaar in klatert iets anders dan een drinkplek voor vogels.

Wat je wilt	Welke bak daarbij past	Waar het op vastloopt
Stil water dat de lucht en de muur erachter spiegelt	Een lage bak van 40 tot 50 cm hoog met een donkere binnenkant, zonder planten of met één drijfplant	Rimpels van wind en blad, en muggenlarven binnen een tot twee weken als er niets beweegt en niets groeit
Water met planten en leven erin	Minstens 40 cm water en 300 liter of meer, met plateaus voor planten op verschillende dieptes	Een ongecoate stalen of verzinkte bak die roest of zink aan het water afgeeft
Het geluid van water	Een bak met een borrelaar of spuwer en 20 cm water boven de pomp	Stroom bij de bak, en een straal die bij wind naast de bak landt
Een drinkplek voor vogels en insecten	Een bak met een plateau van stenen tot net onder de waterlijn	Steile wanden zonder uitstap: een egel of jonge vogel die erin valt, komt er niet meer uit
Water op een klein terras of patio	Een smalle bak van 40 tot 50 cm breed tegen een muur, zodat de doorloop vrij blijft	Weinig water in een smalle bak warmt in de middagzon snel op
Water op een balkon of vlonder	Een lichte bak van polyester of kunststof met hooguit 30 cm water, tegen de gevel	Het gewicht: een kilo per liter, geconcentreerd op een klein stuk vloer
Een bak die de winter buiten blijft staan	Polyester, kunststof, of gelast metaal met een verstevigde rand en piepschuim in het water	Keramiek en poreus beton, en elke bak met rechte wanden zonder iets dat de druk van het ijs opvangt

Hoe groot en hoe diep een waterbak moet zijn

De diepte bepaalt hoe rustig het water blijft, de lengte vooral hoe zwaar de bak wordt. Onder 30 cm water schommelt de temperatuur op een zomerdag zo sterk dat planten en waterdiertjes het slecht volhouden, vanaf 40 cm wordt het rustiger, en een dwergwaterlelie wil 20 tot 30 cm water boven haar mand.

Het mechanisme is een rekensom. De zon valt op het wateroppervlak, dus elke vierkante meter krijgt dezelfde warmte, ongeacht wat eronder staat. Bij 25 cm diepte staat onder die vierkante meter 250 liter en bij 45 cm diepte 450 liter, zodat dezelfde zon het ondiepe water bijna twee keer zo veel opwarmt.

Reken met de binnenmaat en met water tot 5 cm onder de rand. Die 5 cm is ruimte voor een bui van 20 mm, voor golfslag bij wind en voor een kleine scheefstand die je dan niet ziet. Lengte maal breedte maal waterhoogte in decimeters geeft liters, en elke liter weegt een kilo.

De hoogte van de bak zelf kies je op de plek waar je hem vandaan bekijkt. Vanaf een tuinstoel zitten je ogen op ongeveer 115 cm, dus over een bak van 45 cm hoog op 3 meter afstand kijk je onder een lage hoek en zie je de lucht in het water. Een bak van 75 cm, op tafelhoogte, bekijk je vooral staand en van dichtbij, en dan kijk je in het water in plaats van erover.

Een rand van 45 cm is ook zithoogte en wordt dus als bankje gebruikt. Wil je dat, reken dan op een afdekrand van 30 tot 40 cm diep, want op de wand van 5 cm van een betonnen bak zit je op een richel.

Binnenmaat van de bak	Water tot 5 cm onder de rand	Liters, en dus kilo's water	Druk op de bodem, alleen water	Verdamping op een warme dag	Wat erin kan
80 bij 40 cm, 40 cm hoog	35 cm	Ruim 110	350 kg per m²	Ruim 1,5 liter	Drijfplanten en één oeverplant; warmt in de middagzon snel op
100 bij 40 cm, 40 cm hoog	35 cm	140	350 kg per m²	2 liter	Eén dwergwaterlelie of een borrelaar, want een lelie verdraagt geen klaterend water op haar blad
120 bij 50 cm, 40 cm hoog	35 cm	210	350 kg per m²	3 liter	Een lelie met twee oeverplanten op een plateau
Rond, 80 cm doorsnede, 50 cm hoog	45 cm	Ruim 220	450 kg per m²	2,5 liter	Een lelie in het midden en drijfplanten langs de rand
150 bij 50 cm, 50 cm hoog	45 cm	Ruim 330	450 kg per m²	Bijna 4 liter	Twee plantdieptes naast elkaar; de lange wand vraagt een verstevigde rand
200 bij 50 cm, 60 cm hoog	55 cm	550	550 kg per m²	5 liter	Drie plantzones achter elkaar, of een lange spiegel
100 bij 100 cm, 60 cm hoog	55 cm	550	550 kg per m²	5 liter	Genoeg volume voor een klein evenwicht van zuurstofplanten en drijfplanten
200 bij 100 cm, 70 cm hoog	65 cm	1300	650 kg per m²	10 liter	Een kleine vijver boven de grond, alleen op een eigen fundering

Welk materiaal het water verdraagt

Een plantenbak mag roesten, werken en een beetje lekken, een waterbak niet. Het materiaal moet waterdicht zijn, mag niets aan het water afgeven waar planten en waterdiertjes last van hebben, en moet de druk van het water op de wanden houden.

Die druk is groter dan je aan een bak ziet. Waterdruk neemt toe met de diepte, dus een zijwand van 150 cm lang met 45 cm water erachter krijgt ruim 150 kg zijdelings te verduren, en meer dan de helft daarvan zit in het onderste derde. Bij 200 cm lengte en 55 cm water is dat ruim 300 kg.

Omdat die kracht met het kwadraat van de diepte groeit, geeft 10 cm extra water meer druk dan 50 cm extra lengte. De hoeken van een bak zijn stijf en het midden van een lange, dunne wand niet, en daarom zit een bolling altijd halverwege en is een omgezette of verstevigde bovenrand bij metaal geen versiering.

Cortenstaal verdient een aparte waarschuwing. De beschermende roestlaag vormt zich alleen als het staal afwisselend nat wordt en opdroogt, en onder water gebeurt dat nooit, dus een ongecoate bak roest van binnen door en kleurt het water oranje. Een cortenstalen waterbak hoort binnen gecoat te zijn of een inzetbak te hebben; vraag dat na voordat je bestelt.

Natuursteen en beton passen bij een strakke of noordelijke tuin, zoals bij het grijze graniet en split van een baltische tuin. Welke kleur en welk materiaal tussen hoge muren licht of juist donker uitvalt, staat bij materiaal en kleur kiezen voor een patio.

Materiaal	Wat het met het water doet	Vorst en zon	Waar het op vastloopt
Cortenstaal	Ongecoat roest het onder water door en kleurt het water oranje, want de beschermende laag vormt zich alleen bij afwisselend nat en droog	Vorstbestendig, maar wordt in de zon heet en warmt het water op	Moet binnen gecoat zijn of een inzetbak hebben; roestwater geeft vlekken op lichte tegels
Verzinkt staal of zink	Geeft zink af, meer in zacht regenwater, en zink is schadelijk voor kleine waterdieren	Vorstbestendig; warmt in de zon snel op	Voor een bak met leven erin is een coating of inzetbak nodig
Aluminium, gepoedercoat	Neutraal zolang de coating heel is	Vorstbestendig; geleidt warmte goed, dus een donkere kleur in de zon warmt het water op	Een kras in de coating onder water gaat corroderen
Polyester of glasvezel	Neutraal en naadloos	Veert mee met ijs; de toplaag verbleekt na jaren in de zon	Licht: verzonken en leeg kan hoog grondwater hem omhoog drukken
Beton	Een nieuwe bak geeft kalk af en maakt het water de eerste weken basisch	Vorstbestendig beton kan de winter in, poreus beton zuigt water op en schilfert af	Het gewicht: leeg vaak al honderden kilo's
Hout met folie of kunststof binnenbak	Neutraal met EPDM-folie of een binnenbak; nat eikenhout zonder binnenbak kleurt het water bruin	Hout isoleert, dus het water schommelt minder in temperatuur	Folie die in de hoeken plooit, en hout dat nat tegen de grond staat en rot
Graniet of hardsteen	Neutraal	Vorstbestendig; de dikke wand warmt langzaam op en houdt het water koel	Het gewicht: plaatsen met een steenklem of minikraan
Kunststof kuip of inzetbak	Neutraal	Veert mee met ijs; zwart warmt in de zon op	Wordt na jaren in de zon bros als hij niet tegen uv bestand is, dus meestal verstopt in een omkasting

De plek bepaalt zon, blad en spiegeling

Een waterbak met planten wil zon en stil helder water wil schaduw, en die twee krijg je niet op dezelfde plek. Een dwergwaterlelie bloeit pas goed met ongeveer zes uur directe zon, terwijl een bak zonder planten in halfschaduw langer helder blijft, omdat algen daar minder licht en warmte krijgen.

Kies voor een bak met planten daarom zon in de ochtend en het begin van de middag, en schaduw in de late middag, als het water al warm is. Waar die zon valt, hangt af van de muren en de schutting, en in uitgewerkte patio-indelingen met de middagschaduw erbij staat hoe je dat uit de hoogte van een muur afleidt.

Blad is de grootste bron van voeding in een kleine bak, en dus van algen. Zet hem niet onder een kruin en houd rekening met de wind: in Nederland komt die meestal uit het zuidwesten, dus een bak ten noordoosten van een boom vangt in de herfst het meeste blad. Hangt er een heester over het water, zoek dan op wanneer die soort gesnoeid mag worden, want een tak boven de bak laat daar ook zijn bloemen en zaad vallen.

Spiegeling is een kwestie van kijkhoek. Water kaatst recht van boven weinig licht terug, zodat je dan vooral de bodem ziet, en onder een lage hoek juist veel, zodat je de lucht ziet. Een bak die je vanaf de zitplek over 3 tot 4 meter bekijkt, spiegelt dus beter dan een bak waar je naast staat, en het best met een lichte muur of een boom in de zon erachter.

Wind breekt die spiegel. Tussen twee huizen of langs een open kant van de tuin staat er vaker rimpeling op het water, en de straal van een borrelaar waait daar eerder over de rand. Op een kleine patio met een doorloop van 60 cm staat de bak het best tegen een muur, zodat de route vrij blijft en de muur de wind breekt.

Kinderen, honden en egels bij het water

Een jong kind kan verdrinken in een paar centimeter water, en voor water in een particuliere tuin bestaat geen wettelijke maximale diepte. Een rand van 45 cm is voor een peuter geen barrière maar een plek om overheen te hangen. De maatregel die echt werkt, is een rooster van verzinkt staal of rvs op steunen net onder de waterlijn, vastgezet en sterk genoeg om een kind te dragen, waar de planten gewoon doorheen groeien.

Honden drinken zonder bezwaar uit een waterbak zolang er geen algenmiddel of zout in zit. Een bak die gelijk met de grond ligt of een lage rand heeft, krijgt een uitstap: een stapel stenen of een schuin plankje aan de kant van de border. Een egel loopt langs randen en vindt een plankje midden op het terras niet.

Een ondergrond die niet nazakt

Een plantenbak die een halve centimeter scheef staat, valt niet op. Bij een waterbak ligt de waterlijn altijd precies horizontaal, dus elke scheefstand verschijnt als een droge strook langs de rand die naar één kant breder wordt. Heeft de bak een overlooprand, dan loopt het water bij 1 tot 2 mm verschil alleen nog over de laagste hoek.

Een bestaand terras is daarom zelden een goede ondergrond zonder aanpassing. Het ligt met 1 tot 2 cm afschot per meter van de gevel af, dus een bak van 150 cm die dwars op dat afschot staat, staat 1,5 tot 3 cm scheef.

Het gewicht zelf is minder het probleem dan de duur ervan. Een bak met 45 cm water drukt 450 kg per m² op de bodem, en dat is minder dan een volwassene op twee voeten, alleen blijft de bak jaren staan. Zand klinkt onder zo'n blijvende last in de eerste dagen in en staat daarna stil, maar klei en veen geven hun water onder druk langzaam af en zakken maanden door.

Leg de fundering 10 cm breder dan de bak aan elke kant. De last spreidt zich schuin door het puin naar beneden, zodat hij over een groter vlak op de ondergrond komt dan de voetafdruk van de bak zelf.

Een betonnen bak telt zwaarder mee dan je zou denken. Een bak van 160 bij 60 cm buitenmaat en 50 cm hoog, met wanden en bodem van 5 cm, bevat ongeveer 0,14 m³ beton en weegt leeg ruim 340 kg; met 40 cm water komt daar 300 kg bij. Een bak van polyester of staal van dezelfde maat weegt leeg een fractie daarvan.

Op een balkon of houten vlonder ligt de grens in de constructie en niet in het zand. Zet een volle bak niet op de vlonderplanken, maar zaag de vlonder uit en geef de bak een eigen fundering eronder, of kies een lichte bak met weinig water. Voor een balkon vraag je eerst de VvE of een constructeur.

Planten op de juiste diepte zetten

Planten zijn het filter van een bak zonder pomp. Ze nemen de voeding op die anders naar de algen gaat, en hun blad houdt licht van het water af. Reken op een derde tot de helft van het wateroppervlak onder drijvend blad, plus een bosje zuurstofplanten onder water.

Elke groep heeft een eigen diepte, gemeten van de waterlijn tot de bovenkant van de mand. Oeverplanten als watermunt, moerasvergeet-mij-niet en dwerglisdodde staan met 0 tot 10 cm water boven de mand, een winterharde dwergwaterlelie met 20 tot 30 cm, en grof hoornblad zweeft zonder wortels vrij in het water.

In een bak met een vlakke bodem maak je die dieptes zelf. Een omgekeerd kratje of een stapel stenen tilt een oeverplant naar de goede hoogte, en een jonge lelie zet je eerst wat hoger en laat je zakken als haar bladstelen langer worden. Tel die onderdelen op voor een bak van 60 cm hoog.

Plant in zware vijveraarde of kleiige tuingrond zonder mest, en niet in potgrond. Potgrond is licht, drijft uit de mand omhoog en zit vol voeding die meteen in het water oplost, en een laag grind van 2 cm op de mand houdt de grond op zijn plek.

Laat soorten weg die in een bak van een paar honderd liter binnen een seizoen alles overgroeien, zoals watergentiaan. Waterhyacint, parelvederkruid en grote waternavel staan op de Europese lijst van invasieve exoten en mogen niet verkocht of gehouden worden. Eendenkroos komt vaak ongevraagd mee met andere planten, dus spoel nieuwe planten eerst af in een emmer.

Rond de bak geldt voor de beplanting hetzelfde als voor de rest van de border: eerst de uren zon en de grondsoort, dan de soorten. Hoe je dat aanpakt, staat bij de tuin met planten inrichten op zon en grond.

Stil water, een borrelaar of een overlooprand

Stil water spiegelt, maar het is ook waar muggen hun eitjes op leggen. De larven van de gewone steekmug hangen met een adembuisje aan het oppervlak en zijn in de zomer na een tot twee weken volwassen. Een bak met planten ververs je niet elke week, dus daar moet iets anders dat werk doen.

Een oppervlak dat elke dag een paar uur beweegt, wordt geen kraamkamer, want een steekmug legt haar eitjesvlot op stil water en de larven hebben een rustig oppervlak nodig om aan te hangen. Een borrelaar of een klein spuitje op een tijdschakelaar doet dat, en in een bak met planten kunnen na een seizoen ook larven van libellen en waterkevers verschijnen die muggenlarven eten.

Een borrelaar breekt wel de spiegel en verdraagt zich slecht met een waterlelie, die geen klaterend water op haar blad wil. Zet de lelie aan de andere kant van de bak, of kies in een bak korter dan een meter voor één van de twee.

Een overlooprand of watervalblad laat het water in een dunne film over een lagere rand in een opvangbak lopen, waarna een pomp het terugbrengt. Dat werkt alleen als de rand op de millimeter waterpas ligt, en omdat de film een groot nat oppervlak heeft, verdampt hij meer dan open water van dezelfde maat. Hoe je voor zo'n opstelling een pomp op opvoerhoogte kiest en hoe de stroom er komt, staat bij de pomp en stroom voor water zonder kraan.

Het geluid regel je met de valhoogte. Een borrelaar die een paar centimeter boven het water uitkomt, hoor je op het terras, en hoe hoger het water valt, hoe verder het draagt, op een stille avond ook over de schutting. Een pomp die 's nachts niet hoeft te lopen, zet je daarom op een tijdschakelaar.

Opstelling	Wat je krijgt	Wat het vraagt	Waar het op vastloopt
Stil water zonder pomp	Een spiegel en geen geluid	Planten op een derde tot de helft van het oppervlak, of zonder planten wekelijks verversen	Muggenlarven in een bak zonder planten en zonder beweging
Borrelaar onder een steen of in een mand met kiezels	Zacht geluid en beweging op één plek	Een buitenstopcontact of 12 volt, en 20 cm water boven de pomp	Een waterlelie ernaast, en gruis dat het filter van de pomp dichtzet
Spuwer of straal in de bak	Hoorbaar water en een lijn door de lucht	Een bak die langer is dan de worp van de straal	Wind die de straal over de rand blaast, zodat de bak leegloopt
Overlooprand of watervalblad	Een glazen film over de rand	Een rand die op de millimeter waterpas ligt, en een opvangbak met pomp	Scheefstand, en verdamping: de film droogt in zon en wind sneller op dan open water

Wat de kleur en de stand van het water je vertellen

Een nieuwe bak wordt in de eerste weken bijna altijd groen. Algen groeien in dagen en planten in weken, en in die tussentijd is er licht en voeding over. Verversen zet alleen de klok terug, want het nieuwe water staat in dezelfde zon terwijl de planten nog niet zover zijn.

Bij tegenvallend water helpt het om precies te kijken wat je ziet, want groen, bruin, wit en een vlies hebben elk een andere oorzaak. De tabel loopt ze langs, van wat het vaakst voorkomt naar wat zeldzaam is.

Zakt het water, dan is de eerste vraag of het verdamping is of een lek. Op een warme dag verdwijnt er ongeveer 5 mm uit open water, dus bij meer dan 1 cm per dag in koel weer lekt de bak of spat er water uit. Zet een gevulde emmer naast de bak en markeer in beide de waterstand: zakt de bak na twee dagen duidelijk meer dan de emmer, dan zit er een lek, meestal in een hoeknaad.

Rond een waterbak ligt vaak grind, en daartussen kiemt na een jaar onkruid. Strooi daar geen zout of azijn, want dat spoelt bij de eerste bui de bak in. Wat tussen grind wel mag en hoe lang het helpt, zoek je op in de onkruidwijzer voor grind en verharding.

Wat je ziet	Waar het vandaan komt	Wat je doet
Groen, troebel water, als dunne erwtensoep	Zweefalgen die groeien op licht, warmte en voeding uit blad, stuifmeel en vogelpoep; in een nieuwe bak normaal	Niet verversen: blad eruit, bijvullen met regenwater en planten op een derde tot de helft van het oppervlak
Groene draden en slierten langs de wand en tussen de planten	Draadalg in ondiep, helder en zonnig water	Met een stok of borstel opdraaien en op de composthoop; meer drijvend blad op het water
Oranjebruin water en roestvlekken op de tegels	Ongecoat cortenstaal, of een beschadigde coating op staal	Binnen laten coaten of een inzetbak plaatsen; buiten roest het de eerste tijd af, dus niet op lichte natuursteen zetten
Helder maar theekleurig bruin water	Looizuren uit blad, schors of onbehandeld eikenhout	Blad eruit scheppen; de kleur trekt bij bijvullen weg en schaadt planten niet
Melkachtig wit water na het vullen	Kalk uit een nieuwe betonnen bak, of een bacteriebloei in vers water	Bij beton meten met een pH-strip en verversen tot de waarde onder 8,5 blijft; anders een week wachten
Een witte rand boven de waterlijn	Kalk uit bijgevuld leidingwater, die achterblijft als het water verdampt	Bijvullen met regenwater en de rand droog afborstelen
Een glanzend vlies op het water, soms met regenboogkleuren	Stuifmeel, of een bacterievlies op stil water; olie is het zelden	Prik er met een stokje in: een bacterievlies breekt in schilfers, olie vloeit terug. Afnemen met keukenpapier
Een lucht van rotte eieren als je roert	Blad en slib die onderin zonder zuurstof rotten	Slib in het najaar eruit scheppen, en een net over de bak tijdens de bladval
Kleine larven die aan het oppervlak hangen en wegduiken	Muggenlarven, die in de zomer na een tot twee weken uitvliegen	Een borrelaar een paar uur per dag, of wegscheppen; een bak zonder planten wekelijks verversen
Het water zakt meer dan 1 cm per dag	Verdamping is op een warme dag ongeveer 5 mm, dus meer is een lek of spatwater	De emmertest: een gevulde emmer ernaast en na twee dagen de daling vergelijken

Wat vorst doet met bak, planten en pomp

Water zet bij bevriezen ongeveer 9 procent uit. In een bak met rechte wanden kan het ijs nergens heen en drukt het tegen de wanden, en bij een naad, een hoek of in poreus materiaal geeft de wand het eerst toe. Een bak die naar boven toe wijder wordt, laat het ijs omhoog schuiven.

Een vijver in de grond bevriest zelden door, omdat de bodem warmte afgeeft en water van 4 graden, het zwaarste water, naar de bodem zakt. Een bak boven de grond heeft die warme bodem niet en verliest ook warmte door de wanden. In een week of twee strenge vorst groeit het ijs daardoor van boven en van opzij naar binnen, en kan een bak van 40 cm grotendeels bevriezen.

Haal de pomp voor de eerste nachtvorst uit het water, maak het filter schoon en bewaar hem vorstvrij volgens de handleiding. Leg daarna een paar blokken piepschuim of een drijvende bal in het water die de druk van het ijs opvangen. Polyester en kunststof bakken mogen zo gewoon vol blijven staan.

Een keramische bak gaat leeg, en een betonnen bak alleen als het beton niet vorstbestendig is of er al haarscheuren in zitten. Bij een gelaste metalen bak met rechte wanden is piepschuim het minimum, en lekt een naad al, dan leeg je hem voor de winter.

Inheemse oeverplanten en een winterharde dwergwaterlelie overleven de winter zolang hun wortels niet bevriezen. Zet de lelie in de herfst op de bodem, of laat haar in een ondiepe bak boven de grond overwinteren in een emmer water in een koude, vorstvrije schuur. Knip afgestorven blad eruit voordat het in het water rot, want dat blad is de voeding voor de algen van het voorjaar.

Wat er rond de bak de rest van het jaar te doen is, van terras tot border, staat in het overzicht van tuin, terras en balkon.

Zo zet je een waterbak neer die vlak en helder blijft

De volgorde loopt van plek naar ondergrond naar water, omdat je een gevulde bak van een paar honderd kilo niet meer verschuift.

1. Kijk een zomerdag lang waar zon en schaduw vallen

   Leg een stuk karton op de plek en kijk om 9, 13 en 17 uur of er zon op ligt. Voor een bak met een waterlelie wil je rond zes uur directe zon, voor een spiegelbak zonder planten mag het halfschaduw zijn, en in beide gevallen hangt er geen kruin boven.

2. Reken het water en het gewicht uit

   Vermenigvuldig de binnenmaat in decimeters met de waterhoogte tot 5 cm onder de rand: dat zijn liters en kilo's. Tel het gewicht van de lege bak erbij en deel door de voetafdruk, dan weet je of je op een eigen fundering uitkomt of dat een lichte bak op een vlakke tegel volstaat.

3. Graaf uit en leg een fundering van puin en zand

   Graaf 10 cm breder dan de bak aan elke kant en zo diep als de opbouw vraagt: op zandgrond ongeveer 18 cm, op klei of veen 25 tot 30 cm. Leg op klei of veen geotextiel op de bodem en verdicht het puin in lagen van hooguit 10 cm, want een dikke laag in één keer verdicht alleen bovenin.

4. Leg de tegels waterpas in beide richtingen

   Rei 3 cm straatzand af, leg de tegels en klop ze aan met een rubberhamer. Controleer met een waterpas van minstens 100 cm over de lengte, de breedte en beide diagonalen, want een terras heeft afschot en de plek onder een waterbak hoort dat niet te hebben.

5. Zet de bak neer en vul de eerste 10 cm

   Zet hem neer met genoeg mensen of een steenklem, want een betonnen bak van ruim 340 kg til je niet met z'n tweeën. Vul eerst 10 cm regenwater en kijk of de waterlijn overal even ver onder de rand staat, want nu is bijstellen nog een kwartier werk.

6. Spoel een nieuwe betonnen bak door

   Vul de bak, laat het water een week staan en meet met een pH-strip. Ligt de waarde boven 8,5, pomp hem dan leeg en herhaal dat tot het water neutraal blijft; bij polyester, kunststof en gecoat metaal sla je deze stap over.

7. Zet de planten op hun eigen diepte

   Plant in zware vijveraarde met 2 cm grind erop, zet oeverplanten op een kratje met 0 tot 10 cm water boven de mand en de lelie op stenen met 20 tot 30 cm. Voeg hoornblad los toe en reken op een paar weken groen water voordat de planten het overnemen.

8. Controleer na een maand opnieuw of hij waterpas staat

   Leg de waterpas na een week en na een maand weer op de rand, en kijk of de droge strook langs de rand overal even breed is. Is de bak op klei of veen gezakt, pomp hem dan leeg en vul zand aan onder de lage kant, want nu is dat een middag werk en na een jaar met slib en wortels een dag.

Onkruidwijzer

Kies de plek en het soort onkruid. Je ziet welke aanpak werkt, wat er wettelijk mag op verharding en in de tuin, en wat zout en azijn echt doen met je bodem. Open de volledige onkruidwijzer

Nalopen voordat de bak vol gaat

• Water tot 5 cm onder de rand uitgerekend in liters en kilo's
• Minstens 30 cm water, liever 40 cm, voor een bak met planten
• Binnenkant van cortenstaal, zink of staal gecoat of voorzien van een inzetbak
• Fundering 10 cm breder dan de bak, waterpas over lengte, breedte en diagonalen
• Plek met rond zes uur zon voor een lelie, en geen kruin boven het water
• Plantmanden met vijveraarde op 0 tot 10 cm en op 20 tot 30 cm onder de waterlijn
• Een uitstap voor egels, en een rooster als er kleine kinderen bij kunnen
• Pomp eruit en piepschuim in het water voor de eerste nachtvorst

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

De bak kiezen op lengte in plaats van op diepte

Een lange, ondiepe bak vult een lege plek op het terras mooi op, maar heeft veel oppervlak voor weinig water. Een bak van 200 bij 40 cm met 25 cm water bevat 200 liter onder 0,8 m² zon, terwijl een bak van 100 bij 50 cm met 45 cm water ruim 220 liter bevat onder 0,5 m², en die tweede warmt langzamer op en blijft langer helder.

Een ongecoate stalen bak voor water met leven erin

Cortenstaal roest onder water door, omdat de beschermende laag alleen ontstaat bij afwisselend nat en droog, en verzinkt staal geeft zink af, meer in zacht regenwater. Voor een bak met planten, slakken en libellenlarven hoort er een coating aan de binnenkant of een inzetbak in.

Vullen voordat de ondergrond vast en vlak ligt

Een gevulde bak van een paar honderd kilo stel je niet meer bij. Controleer de fundering met een waterpas voordat er water in gaat en nog eens na de eerste 10 cm, want dan zie je een scheefstand al aan de waterlijn en is de bak nog licht genoeg om op te tillen.

Gewone potgrond in de plantmanden

Potgrond is licht, drijft uit de mand omhoog en zit vol meststof die meteen in het water oplost. Die voeding gaat naar de algen en niet naar de planten, dus gebruik zware vijveraarde of kleiige grond zonder mest, met 2 cm grind erop.

Vissen in een bak van een paar honderd liter

Een bak boven de grond wordt in de zomer warm, en warm water houdt minder zuurstof vast terwijl vissen dan juist meer nodig hebben. In de winter kan hij grotendeels bevriezen, en hun uitwerpselen zijn voeding voor algen. Wij houden voor vissen als vuistregel een vijver in de grond van minstens 80 cm diep aan, omdat daar onderin een laag blijft die niet bevriest.

Een algenmiddel in het water of zout in het grind eromheen

Een algenmiddel doodt de algen, die daarna rotten, zuurstof verbruiken en hun voeding teruggeven aan het water, zodat de volgende bloei klaarstaat. Vogels en insecten drinken bovendien van hetzelfde water, en zout of azijn tegen onkruid tussen het grind spoelt bij de eerste bui de bak in.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Een waterbak neerzetten doe je zelf, maar drie dingen eromheen niet. Een nieuw buitenstopcontact met een eigen leiding vanaf de groepenkast is werk voor een elektricien, en een pomp in water hoort altijd achter een aardlekschakelaar.

Een bak op een balkon, dakterras of verhoogde vlonder vraagt eerst een akkoord van de VvE of een berekening van een constructeur, omdat een paar honderd kilo op een klein vlak een geconcentreerde last is. Een betonnen of natuurstenen bak van meer dan een paar honderd kilo laat je plaatsen door de leverancier of een hovenier met een minikraan of steenklem.