Wandklokken: maat, plek en uurwerk

Welke beslissingen onder een wandklok liggen

Een wandklok is het enige object aan de muur waar je iets van moet kunnen aflezen. Dat maakt de keuze anders dan bij een lijst of een spiegel: de doorsnede volgt uit de afstand waarop je hem leest, en pas daarna uit wat je mooi vindt.

Onder elke aankoop liggen vier beslissingen: de doorsnede, de hoogte en de wand, het materiaal met zijn gewicht, en het uurwerk. De eerste twee bepalen of je de tijd ziet, de laatste twee of je de klok hoort en of hij aan je wand blijft hangen. Waar hij in de kamer past hangt samen met de rest van de decoratie aan je wanden.

Die volgorde ligt vast omdat elke beslissing de volgende inperkt. Een doorsnede van 80 cm sluit plakken uit, en een plaat van echt beton sluit een gipsplaten wand zonder houten regel erachter uit.

Zoek je meteen het maatbereik voor een fors exemplaar, dan staat de sprong van 40 naar 80 cm uitgewerkt bij de doorsnedes voor een grote wandklok. De rest van deze pagina gaat over alles wat daar omheen speelt: gewicht, bevestiging, uurwerk, stijl en zelfbouw.

Welke doorsnede je op welke kijkafstand nog afleest

Je leest een klok niet aan de cijfers maar aan de hoek van de wijzers. Dat is het mechanisme achter alle maatadvies: de hoek van twee lijnen zie je veel verder dan je een cijfer kunt onderscheiden, en daarom telt de lengte en de dikte van de wijzers zwaarder dan de letter op de wijzerplaat.

De vuistregel die daaruit volgt is makkelijk te onthouden. Neem de kijkafstand in decimeters en lees die als centimeters doorsnede: vier meter is 40 dm, dus 40 cm klok. Dat is een praktijkregel en geen norm, maar hij komt goed uit met wat er op de meeste woonkamerwanden gebeurt.

Meet de kijkafstand daarna vanaf de verste plek waar je de tijd wilt weten, niet vanaf de plek waar je het vaakst zit. In een doorzonkamer is dat bijna altijd de eettafel of de keuken en niet de bank.

Naast de afstand telt de vrije wand. Op een lege wand werkt een klok die ongeveer een derde van de vrije breedte beslaat, boven een dressoir of een bank eerder de helft tot twee derde van de meubelbreedte. Hoe die twee maten zich tot elkaar verhouden staat uitgewerkt bij het kiezen en ophangen van een grote wandklok.

Kijkafstand	Doorsnede die werkt	Wat je op die afstand nog ziet	Waar het op misgaat
1,5 tot 2 m	20 cm	De minuut op de streep af	Hier is de doorsnede zelden het probleem en het contrast wel
2,5 m	25 tot 30 cm	De minuut op vijf minuten nauwkeurig	Dunne wijzers vallen weg tegen een drukke wijzerplaat
3,5 m	35 tot 40 cm	De stand van de wijzers, de cijfers meestal niet meer	Cijfers in een dunne letter zijn hier al onleesbaar
4,5 m	45 tot 50 cm	Alleen de hoek tussen de twee wijzers	Wijzers in dezelfde toon als de plaat maken de klok blind
6 m	60 cm	Hele en halve uren	Zonder markeringen langs de rand ga je de minuten schatten
7 m of meer	70 tot 80 cm	Hele uren	Het gewicht wordt hier de beperking en niet de wand die je vrij hebt

Op welke hoogte en op welke wand een klok hangt

In onze eigen matentabel staat de wandklok op een hartlijn van 180 cm, met een bereik van 170 tot 200 cm. Die hoogte ligt bewust boven ooghoogte van iemand die staat, want een klok moet over de meubels en over de hoofden heen te zien zijn.

Boven een meubel gaat die hartlijn eraan, en dat is geen fout. Hangt de klok boven een dressoir of een bank, dan wint de afstand tot het blad of de rugleuning: 20 tot 30 cm ertussen laat de twee als één blok lezen, en alles daarboven maakt er twee losse dingen van.

De wand kies je op zichtlijn en niet op leegte. Een klok achter de bank zie je vanaf die bank nooit, en een klok naast het televisiescherm trekt je blik weg van het beeld. De wand die je vanaf de eettafel en vanaf de zithoek in je blikveld hebt, is bijna altijd de goede.

Een detail dat een wand rustig houdt: laat de bovenkant van de klok samenvallen met een lijn die er al is. De bovenkant van een binnenkozijn ligt meestal rond 211 cm, en een klok van 50 cm op een hartlijn van 180 cm eindigt op 205 cm. Die twee lijnen lopen dan bijna gelijk. Alle hoogtes voor wat er verder aan de muur komt kun je per onderdeel opzoeken in de matentabel.

Waar de wijzerplaat van gemaakt is en wat dat weegt

Het materiaal beslist over drie dingen tegelijk: het gewicht dat aan je wand komt te hangen, de manier waarop de plaat licht terugkaatst, en hoeveel geluid de behuizing doorgeeft. Een klok van metaal en een klok van riet met dezelfde doorsnede scheelt een factor vier in kilo's.

Reken bij de gewichten hieronder op een doorsnede van 40 cm. De oppervlakte groeit met het kwadraat, dus bij 60 cm vermenigvuldig je grofweg met 2,25 en bij 80 cm met vier. Een betonnen plaat van 40 cm die 6 kg weegt, komt bij 60 cm dus rond de 13 kg uit.

Beton verdient daarbij een eigen waarschuwing, want de term wordt voor twee heel verschillende dingen gebruikt. Echt beton is een gegoten schijf van ongeveer 2 cm dik, en die is zwaar, koel in kleur en nooit zuiver grijs: er zit altijd wat wolking en een enkele luchtbel in. Betonlook is een coating op mdf of composiet en weegt een fractie daarvan.

Aan de rand zie je het verschil. Echt beton breekt scherp en laat een korrelige breuk zien, betonlook heeft een naad of een zachte afgeronde hoek waar de coating omheen loopt.

Materiaal	Weegt bij 40 cm ongeveer	Wat het doet met licht en aflezen	Waar het op vastloopt
Mdf met print of fineer	1 tot 2 kg	Mat, geen reflectie, het contrast zit helemaal in de print	Trekt vocht in een keuken of badkamer en zet dan bol langs de rand
Multiplex	1,5 tot 3 kg	Blijft vlak en neemt verf en beits gelijkmatig aan	De kopse kant laat de lagen zien en vraagt schuren of een randband
Massief hout	2 tot 4 kg	De nerf loopt door de wijzerplaat heen en concurreert met de wijzers	Een schijf uit één plank krimpt in een droge kamer en scheurt vanuit het midden
Staal of aluminium	1,5 tot 3 kg	Mat gepoedercoat leest het rustigst, glanzend metaal kaatst het raam terug	Een open frame laat de wandkleur tussen de wijzers door zien
Beton, gegoten en ongeveer 2 cm dik	5 tot 8 kg	Mat en licht wolkig, nooit zuiver grijs en donkerder dan op een foto	Het gewicht: bij 60 cm sta je boven 12 kg en dat houdt gipsplaat niet
Betonlook op mdf of composiet	1 tot 2 kg	Op twee meter niet van beton te onderscheiden	De rand verraadt het, en een stoot beschadigt de coating tot op de drager
Glas	1 tot 2 kg	Spiegelt, dus tegenover een raam lees je het raam	Een tik op de rand is meteen een scherf en boren kan niet meer
Kunststof	0,5 tot 1,5 kg	Licht en mat, maar vergeelt in jaren van direct zonlicht	Een dunne holle kap resoneert mee en maakt de tik hoorbaar harder
Riet, rotan of touw	0,5 tot 1,5 kg	Het vlechtwerk geeft schaduwlijntjes die op wijzers lijken	Stof zet zich vast tussen de vezels en gaat er alleen met een kwast uit

Wat jouw wand per bevestigingspunt houdt

Wat een klok aan de muur houdt is bijna nooit de plug en bijna altijd het materiaal eromheen. In gipsplaat scheurt het gips voordat de metalen plug bezwijkt, in gasbeton brokkelt het cellenbeton rond het gat, en bij plakken laat de verflaag los terwijl het tape zelf nog vastzit.

De kilo's in de tabel hieronder gelden per punt en liggen bewust onder de waarden op de verpakking, want die zijn in een testplaat gemeten en niet in een geschilderde wand uit 1968. Verdeel je het gewicht over twee punten op 15 tot 20 cm uit elkaar, dan hangt de klok ook meteen recht.

Boor eerst uit en bepaal daarna pas de plug. Het gruis vertelt waar je in zit: rood betekent baksteen, grijswit kalkzandsteen, fijn grijs beton, en wit poeder met een holle klank gipsplaat.

Weet je het gewicht van je klok en het type wand, dan kun je per wand opzoeken welke bevestiging dat gewicht houdt. Wil je helemaal niet boren, dan gelden de grenzen uit de onderste drie rijen, en de achtergrond daarvan staat bij ophangen zonder te boren.

Wand	Wat erin gaat	Kilo per punt	Waar het op stukloopt
Gipsplaat of voorzetwand	Metalen hollewandplug, boorgat 8 mm	10 kg	Het gips van 12,5 mm scheurt eerder dan de plug, en daarboven trekt er een halve maan uit
Gipsplaat, kiepplug	Kiepplug of tuimelplug, boorgat 10 tot 13 mm	12 kg	Achter de plaat moet minstens 5 cm vrij zijn, dus geen isolatie of tweede plaat
Gipsplaat met de houten regel erachter	Schroef minstens 40 mm in het hout, zonder plug	15 kg	De regels liggen om de 40 tot 60 cm; zoek de schroefkoppen met een magneet
Gestuukte steen	Nylon plug 8 mm, boorgat zo diep als plug plus stuclaag	15 kg	Zit de plug half in het stucwerk, dan trekt hij daar een trechter uit
Beton	Nylon plug 8 mm, steenboor met klopstand	25 kg	Wapening en elektrabuizen; stuit je op staal, verplaats het gat 3 tot 5 cm
Kalkzandsteen	Nylon plug, klopstand uit of op de lichtste stand	20 kg	Het gat wordt snel ruim en dan draait de plug mee; blaas het boorstof eruit
Baksteen	Nylon plug in de steen, nooit in de voeg	15 kg	Specie is zachter dan de steen en houdt ongeveer de helft
Gasbeton of cellenbeton	Gasbetonplug of gasbetonschroef met grove draad	10 kg	Een gewone nylon plug trekt er als een kurk uit; blijf 10 cm van hoeken
Tegels	Nylon plug in wat achter de tegel zit	12 kg	Boor zonder klopstand door het glazuur, anders springt er een schilfer af
Plakken op gipsplaat of stucwerk	Montagetape of plakstrip met klittenband	1 kg	Het tape houdt en de verflaag niet; op behang en kalkverf werkt het niet
Plakken op tegel of glad hout	Montagetape, over een strook boven en onder verdeeld	2 tot 3 kg	Ontvetten met spiritus, want een allesreiniger laat een film achter
Montagekit op steen of stuc	Rupsen van ongeveer 10 cm per punt	3 tot 4 kg	24 tot 72 uur steunen, en eraf halen betekent altijd repareren

Stijlen naast elkaar, van hotel chique tot industrieel

Stijl is bij een klok geen losse keuze, want elke stijl brengt een materiaal en een mate van glans mee, en dat werkt door in de leesbaarheid. Daarom staat in de tabel naast het herkenningspunt telkens wat die stijl kost aan afleesbaarheid.

Een klok hotel chique herken je aan glans en aan een dunne rand: verchroomd of geborsteld metaal, spiegelend glas en een plaat in wit, taupe of zwart. Precies die glans is het risico, want een spiegelende plaat tegenover een raam laat overdag het raam zien in plaats van de wijzers. Hoe die stijl in een hele kamer uitpakt staat bij een woonkamer in hotel chique stijl.

Een industrieel model gaat de andere kant op: een open frame, zichtbare schroeven of klinknagels en een combinatie van oud hout met staal of zink. Een stoere wandklok van 60 cm of meer in die stijl weegt al gauw 4 tot 7 kg, dus kijk bij dit type eerst naar je wand en daarna naar het uiterlijk.

Blijft de keuze hangen tussen strak en klassiek, dan helpt het om eerst te kijken wat de kamer al aan lijnen heeft. De kenmerken van de strakke kant staan uitgewerkt bij een moderne wandklok kiezen.

Stijl	Waaraan je hem herkent	Materiaal en kleur	Wat die stijl kost aan afleesbaarheid
Hotel chique	Glans, een dunne rand, veel spiegeling en soms steentjes langs de rand	Verchroomd of geborsteld metaal, spiegelglas, wit en taupe	Een spiegelende plaat tegenover een raam toont het raam in plaats van de tijd
Industrieel	Open frame, zichtbare schroeven, strakke schreefloze cijfers	Staal, zink, oud hout, mat zwart en donkergrijs	Door een open frame zie je de wandkleur, en die kruipt tussen de wijzers door
Stoer en robuust	Dikke randen, groot formaat, weinig detail op de plaat	Massief hout of dik metaal, zwart tot donkergrijs	Weinig, maar het gewicht maakt de wand tot de beperkende factor
Modern en minimalistisch	Geen cijfers, alleen streepjes langs de rand of helemaal niets	Gepoedercoat metaal of gelakt mdf in één kleur	Zonder markeringen lees je op afstand alleen nog hele en halve uren
Retro en vintage	Bol glas, een licht gebogen plaat, een gepatineerde of gebroken kleur	Emaille, gelakt staal, geel gerookt glas, crème en flessengroen	Bol glas maakt een lichtvlek die met je meebeweegt als je door de kamer loopt
Landelijk	Romeinse cijfers, een brede houten rand, een lichte plaat	Grenen of eiken, gebroken wit en zachtgrijs	Romeinse cijfers vragen meer leestijd dan gewone cijfers, ook van dichtbij
Scandinavisch	Smalle rand, veel wit vlak, dunne wijzers met een gekleurde secondewijzer	Licht eiken of berken, wit met één accentkleur	De dunne wijzers vallen op afstand weg tegen een witte plaat

Het uurwerk bepaalt het geluid en de nauwkeurigheid

Achter elke wijzerplaat zit een doosje van ongeveer 55 bij 55 mm met een stappenmotor, en dat doosje bepaalt of je de klok hoort, hoe vaak je hem moet gelijkzetten en hoe lang de batterij meegaat. Het is het onderdeel waar in een winkel zelden iets over staat en waar je thuis het meest van merkt.

De tik komt uit die stappenmotor: één stap per seconde, met een kleine klap die via de behuizing en de wand wordt doorgegeven. Een doorlopend uurwerk, ook sweep genoemd, laat de motor met veel kleinere stapjes lopen en dan hoor je alleen nog een zachte zoem van dichtbij.

Een gewoon quartzuurwerk loopt op een AA-batterij meestal 12 tot 18 maanden, een doorlopend uurwerk eerder 8 tot 12 maanden omdat de motor vaker aangestuurd wordt. In een onverwarmde ruimte levert een alkalinebatterij minder spanning en blijft het uurwerk eerder staan.

Let bij een grote klok op het koppel. Een standaardmotor is gemaakt voor wijzers tot ongeveer 20 cm, en boven die lengte of bij wijzers van metaal heb je een uurwerk met hoog koppel nodig, anders blijft de klok hangen op het stuk waar de minuutwijzer omhoog moet klimmen.

Uurwerk	Geluid	Hoe nauwkeurig	Waar het op vastloopt
Quartz met stappende secondewijzer	Hoorbare tik, één per seconde	Enkele seconden tot een halve minuut per maand	De tik draagt door de behuizing en de wand, en in een stille slaapkamer hoor je dat
Quartz met doorlopende wijzer	Geen tik, van dichtbij een zachte zoem	Gelijk aan een gewoon quartzuurwerk	De motor loopt vrijwel continu, dus de batterij gaat korter mee
Quartz zonder secondewijzer	Alleen een zachte klik per minuut	Gelijk aan een gewoon quartzuurwerk	Je ziet niet meteen of hij nog loopt; kijk naar de minuutwijzer, niet naar de klok als geheel
Radiografisch uurwerk	Dat van het quartzwerk eronder	Stelt zichzelf bij op het tijdsignaal, ook bij de overgang naar zomertijd	Achter beton, metaal of onder maaiveld vangt de ontvanger niets; bij een raam wel
Uurwerk met hoog koppel	Dat van het quartzwerk eronder	Gelijk aan een gewoon quartzuurwerk	Nodig zodra de minuutwijzer boven ongeveer 20 cm komt of van metaal is
Mechanisch slingerwerk	Tik van het echappement, soms een slag per half uur	Minuten per week, je stelt hem zelf bij	Moet loodrecht en trillingsvrij hangen; op een meegevende plaat valt de slinger stil

Zelf een klok maken of ontwerpen

Zelf een klok maken is vooral een kwestie van twee maten die moeten kloppen: de dikte van je plaat tegenover de lengte van de as, en de lengte van de wijzers tegenover de straal. Al het andere is afwerking.

Uurwerken worden verkocht per aslengte, meestal geschikt voor platen van 3 tot 20 mm. Meet je plaat op de plek van het middengat, want een geschuurde of gefreesde plaat is daar dunner dan aan de rand. Door de plaat moet de asbus passen plus de moer, en daarna komen de wijzers er nog op.

Wil je zelf een klok maken van hout, dan is multiplex van 12 tot 18 mm de rustigste keuze, want die blijft vlak. Een schijf uit één massieve plank ziet er mooier uit maar krimpt in een verwarmde kamer en scheurt dan vanuit het midden naar de rand, meestal in het eerste stookseizoen.

Het ontwerp van de wijzerplaat gaat over contrast en niet over versiering. Twaalf streepjes om de 30 graden zijn genoeg, en wie zelf een klok wil ontwerpen kan beter de wijzers verzwaren dan cijfers toevoegen. De maten in de tabel hieronder werken voor elke doorsnede tussen 25 en 80 cm. Voor het ophangen daarna gelden dezelfde regels als voor gekochte exemplaren, en die staan per wand bij het ophangen van iets aan een muur.

Onderdeel	Maat die past	Waarom die maat
Aslengte van het uurwerk	Passend bij de plaatdikte, meestal 3 tot 20 mm	De as moet door de plaat, plus de moer en de twee wijzers erbovenop
Middengat in de plaat	8 tot 10 mm	De asbus moet er zonder speling door; in een ruimer gat kantelt het uurwerk
Plaatdikte in multiplex	12 tot 18 mm	Dunner trekt krom, dikker vraagt een uurwerk met een langere as
Lengte van de minuutwijzer	De straal min ongeveer 1 cm	De punt moet de markeringen halen zonder de rand te raken
Lengte van de uurwijzer	65 tot 75 procent van de minuutwijzer	Het lengteverschil is waaraan je de twee van een afstand uit elkaar houdt
Koppel van het uurwerk	Hoog koppel boven 20 cm wijzerlengte	Een standaardmotor blijft staan waar de minuutwijzer omhoog moet
Verdeling van de uren	Elke 30 graden, twaalf posities	Aftekenen met een passer of met een touwtje vanuit het middengat
Ophangpunt	Het oog aan het uurwerkhuis, recht boven het middengat	Hang je hem aan een schroef door de rand, dan valt de plaat voorover

Per ruimte verschilt wat een klok moet kunnen

Dezelfde klok doet het in de huiskamer prima en in de slaapkamer niet, en dat ligt zelden aan de maat. Per ruimte verschillen de kijkafstand, de luchtvochtigheid en de vraag of geluid meetelt.

In de huiskamer is de verste leesplek bepalend. Kijk je zowel vanaf de bank op vier meter als vanaf de eettafel op zes meter, dan kies je op die zes meter en kom je uit rond 60 cm. Een mooie klok in de huiskamer die je vanaf de tafel niet kunt aflezen is uiteindelijk gewoon een rond vlak aan de wand.

In een keuken tellen vet en waterdamp mee. Een gesloten plaat van glas of gelakt metaal veeg je schoon, onbehandeld hout en karton nemen de damp op en verkleuren langs de rand. Wat er verder bij die ruimte speelt staat bij een grote klok in de keuken.

Voor een slaapkamer is het uurwerk belangrijker dan de doorsnede. Een tikkende secondewijzer valt overdag weg in het achtergrondgeluid en is 's nachts het enige wat je hoort, dus kies daar een doorlopend uurwerk.

Ruimte	Vanaf welke plek je hem leest	Doorsnede die werkt	Waar je in die ruimte op let
Huiskamer	Vanaf de bank en vanaf de eettafel, 3 tot 6 m	35 tot 60 cm	De verste van die twee plekken bepaalt de maat, niet de plek waar je het vaakst zit
Open keuken	Vanaf het werkblad en vanaf de tafel, 2 tot 5 m	25 tot 50 cm	Vet en damp: kies glas of gelakt metaal en geen onbehandeld hout
Hal of entree	In het voorbijgaan, 1,5 tot 3 m	20 tot 30 cm	Hij moet in één blik te lezen zijn, dus hoog contrast en dikke wijzers
Slaapkamer	Liggend vanaf het bed, 2 tot 4 m	25 tot 40 cm	Een doorlopend uurwerk, want een tik hoor je 's nachts wel degelijk
Werkkamer	Zijdelings vanaf het bureau, 2 tot 3 m	25 tot 35 cm	Buiten het beeldscherm hangen, anders kijk je er de hele dag overheen
Kinderkamer	Vanaf het bed en het bureau, 2 tot 4 m	25 tot 40 cm	Cijfers plus minuutstreepjes helpen bij het leren klokkijken
Badkamer	Vanaf de wastafel of de douche, 1,5 tot 3 m	20 tot 30 cm	Damp: een gesloten behuizing, en geen karton of onbehandeld hout
Schuur of garage	Vanaf de werkbank, 3 tot 5 m	30 tot 50 cm	In de kou levert een alkalinebatterij minder en blijft het uurwerk eerder staan

Een klok tussen lijsten aan dezelfde wand

Een klok in een groep lijsten hangen gaat mis zodra je hem als een van de lijsten behandelt. De klok heeft een functie en trekt daardoor je blik, dus hij is het middelpunt van de groep en niet zomaar een vlak erin.

Hang alles in de groep op dezelfde hartlijn, ook als de formaten verschillen. Wij houden 6 cm tussenruimte aan, met 5 tot 8 cm als bereik: boven de 10 cm valt de groep uiteen in losse voorwerpen en onder de 5 cm loopt alles tegen elkaar aan. Die regel werkt hetzelfde voor een wand met alleen lijsten, en de opbouw daarvan staat bij het indelen van een wand met decoratie.

Houd de groep smaller dan het meubel eronder. Een dressoir van 180 cm draagt een groep tot ongeveer 150 cm; steekt de groep buiten het meubel uit, dan lijkt hij los te staan van wat eronder gebeurt.

Let bij het combineren op glans en niet alleen op kleur. Een klok met glas tussen matte lijsten springt eruit doordat hij het licht anders teruggeeft, ook als de kleuren precies op elkaar zijn afgestemd. Hoe je formaten en lijstranden op elkaar afstemt staat verder uitgewerkt bij het kiezen en ophangen van schilderijen.

Ophangwijzer

Kies je wandtype en het gewicht van wat je wilt ophangen. Je ziet welke bevestiging het houdt, tot hoeveel kilo, en wat je beter niet doet. Open de volledige ophangwijzer

Veelgestelde vragen