De volgorde van een verbouwing: welk werk eerst komt en waarom
Een verbouwing gaat van grof naar fijn en van nat naar droog: eerst opname en vergunning, dan sloop en ruwbouw, dan de ruwe installatie, dan wanden, stucwerk en dekvloer, en pas als die droog zijn tegels, vloer, keuken en schilderwerk. Die volgorde ligt vast omdat elk werk het vorige afdekt of beschadigt, en omdat de leiding die het minst kan buigen, de afvoer van 110 mm, als eerste zijn plek moet krijgen. De wachttijd die de planning bepaalt is de dekvloer: als vuistregel een week per centimeter tot 4 cm en twee weken per centimeter daarboven. Het startsein voor de afwerkvloer is een CM-meting en geen datum in de agenda.
Handig bij het plannen
- Tijd
- twee avonden voor de planning, daarna weken tot maanden bouwen
Gereedschap
- Rolmaat van minstens 5 m
- Laser of lange waterpas om het vloerpeil per verdieping af te zetten
- Telefoon om elke open wand met een rolmaat in beeld te fotograferen
- Planning op papier of in een spreadsheet met een aparte kolom voor wachttijden
Materiaal
- Bouwtekening met het nieuwe afgewerkte vloerpeil erop
- Installatietekening van de keuken en van de badkamer
- Asbestinventarisatie als het huis van voor 1994 is
- Strook multiplex als achterhout voor de plekken waar iets zwaars aan de wand komt
- Dampopen stucloper en afplakfolie voor de ruimtes die al klaar zijn
Waarom een verbouwing een vaste volgorde heeft
Een verbouwing loopt van grof naar fijn, van nat naar droog en van wat in de muur zit naar wat erop komt. Elk werk dekt het vorige af of kan het beschadigen, en daarom ligt de volgorde grotendeels vast. Hoe dit past bij de rest van het werk aan je huis, van plannen tot uitbesteden, staat in het overzicht over verbouwen en wat je daarvan zelf doet.
Drie regels bepalen bijna elke keuze. Wat een ander werk bevuilt, gaat voor: slopen voor alles, stucwerk voor de nieuwe vloer. Wat water in huis brengt, gaat voor wat daar niet tegen kan: een dekvloer voor parket, stucwerk voor verf en behang.
De derde regel gaat over leidingen: wat het minst kan buigen, krijgt als eerste zijn plek. Een afvoer van 110 mm met afschot kan nergens omheen, een elektrabuis van 16 mm overal. Leg je die twee in de verkeerde volgorde, dan ligt de elektrabuis precies waar de afvoer moet lopen.
Wie een huis gaat verbouwen, ziet de volgorde vaak als een lijst van vaklieden. Het is eerder een lijst van wachttijden: een dekvloer van 70 mm droogt weken, een stuclaag dagen tot weken en tegellijm een nacht. Die tijden bepalen wanneer de volgende vakman kan beginnen, en niet de agenda van de aannemer.
De tabel hieronder zet de fases op een rij. Lees de laatste kolom als je planning, want dat is wat er tussen deze fase en de volgende zit.
| Fase | Wat erin gebeurt | Waarom hier en niet later | Wat er daarna op je wacht |
|---|---|---|---|
| 1. Opname en plan | Asbest, fundering, constructie en leeftijd van de installaties nagaan; bouwtekening, vergunning, keuken- en badkamertekening | Elke latere fase rekent met de maten en het vloerpeil uit deze tekening | Een vergunning in de reguliere procedure: acht weken, eenmalig te verlengen met zes |
| 2. Slopen en strippen | Asbest eerst eruit, daarna wanden, plafonds, vloeren en oude leidingen | Sloop maakt stof en schade die elk nieuw werk zou raken | Een sloopmelding minstens vier weken vooraf bij meer dan 10 m³ sloopafval of bij asbest |
| 3. Ruwbouw en schil | Dragende constructie, uitbouw of dakkapel, nieuwe buitenkozijnen, isolatie van dak, gevel en vloer | Binnenwerk begint pas als het huis wind- en waterdicht is | Beton van een fundering of vloer moet uitharden voordat er last op komt |
| 4. Ruwe installatie | Afvoer, ventilatiekanalen, water en cv, dan elektra; alles afgeperst en gefotografeerd | De leidingen verdwijnen straks achter plaat, stuc en dekvloer | Controle door de installateur voordat er een wand dichtgaat |
| 5. Wanden, plafonds en stucwerk | Binnenwanden dichtzetten met achterhout waar iets zwaars komt, daarna plafonds en wanden stucen | Stucresten op de ruwe vloer verdwijnen onder de dekvloer | Stucwerk droogt dagen tot weken, afhankelijk van laagdikte en ventilatie |
| 6. Dekvloer | Randisolatie, vloerverwarming onder druk, dekvloer storten | Hij brengt het meeste water in huis en legt het peil vast waarop alles aansluit | Cement: een week per cm tot 4 cm, twee weken per cm daarboven |
| 7. Tegelwerk en afwerkvloer | Badkamer en toilet tegelen, egaliseren, vloer leggen of gieten | Pas als de CM-meting laag genoeg is, anders zet de vloer uit of laat de lijm los | Voegen na ongeveer 24 uur bij gewone tegellijm; egaline en lijm volgens de verpakking |
| 8. Keuken, schilderwerk en afmonteren | Keuken plaatsen, schilderen, deuren afhangen, schakelaars en sanitair monteren, kitten | Dit werk is kwetsbaar en komt pas als er niet meer gestort, gezaagd of gestuukt wordt | Kit en lak moeten doorharden voordat er nat schoongemaakt en ingericht wordt |
Wat je uitzoekt voordat er iets gesloopt wordt
De eerste fase maakt geen stof, maar hij beslist over alles wat volgt. Je zoekt vier dingen uit: of er asbest in zit, waarop het huis staat en wat er dragend is, hoe oud de installaties zijn en welke vergunning er nodig is.
Asbest is in Nederland sinds 1 juli 1993 verboden, dus in een huis dat voor 1994 is gebouwd of verbouwd kan het in vloerzeil, plaatmateriaal, kit en leidingisolatie zitten. Dat laat je voor de sloop inventariseren door een gecertificeerd bedrijf. Haal je meer dan 10 m³ sloopafval weg of zit er asbest in het werk, dan doe je minstens vier weken voor de start een sloopmelding bij de gemeente.
Een dragende muur weghalen of een opening in een gevel maken vraagt een berekening van een constructeur, en meestal ook een vergunning. Wat er voor jouw adres geldt, laat de vergunningcheck in het Omgevingsloket zien. Komt er een bouwdeel buiten de gevel bij, dan speelt ook de vraag waarop het huis gefundeerd staat, en die afweging staat uitgewerkt bij het aanbouwen van een erker met een eigen fundering.
Kijk daarna naar de leeftijd van wat er achter de wanden zit. Een hr-combiketel gaat 15 tot 20 jaar mee, dus bij een ketel van 12 jaar of ouder weeg je nu af of hij blijft, en niet over een paar jaar door nieuw tegelwerk heen. De verwachte levensduur van ketel, boiler en ventilatiebox zoek je op in de levensduurtabel voor apparaten en installaties.
Wil je binnen een paar jaar van het gas af, neem dat besluit dan ook in deze fase. Een warmtepomp werkt het zuinigst met een lage aanvoertemperatuur, en daar horen vloerverwarming of grotere radiatoren bij. Welke leidingen de vloer in gaan, hangt dus af van de keuze voor de manier waarop je het huis verwarmt.
Als laatste kies je de keuken en de badkamer, tot op het model. Hun installatietekening legt vast waar afvoer, water en stopcontacten komen, en zonder die tekening zet de installateur zijn dozen op de gok.
Maatwerk als een keuken, kozijnen of een trap heeft een levertijd van weken. Vraag die levertijd bij de offerte en reken terug vanaf de dag waarop het erin moet, anders staat de verbouwing stil op een levering die nog in de fabriek ligt.
Slopen en ruwbouw: eerst moet het huis dicht zijn
Sloop gaat van boven naar beneden en van binnen naar buiten. Wat van een plafond komt, valt dan op een vloer die er toch nog uit moet, en je sloopt nooit puin over een vloer die al vrij was.
Laat bij het strippen alleen weghalen wat op de tekening staat. Een oude wand die blijft staan, scheelt een stucadoor, en een leiding die vervalt maar blijft liggen, wordt afgedopt en op de tekening gezet zodat hij later geen raadsel is.
Daarna komt de ruwbouw: de constructieve ingrepen, een uitbouw of dakkapel, nieuwe buitenkozijnen en de isolatie van de schil. Die gaan voor al het binnenwerk, want stucwerk, een dekvloer en een houten vloer verdragen geen regen door een open gevel en geen vorst in een onverwarmd huis.
Isolatie hoort in deze fase omdat je er later niet meer bij kunt zonder afwerking te slopen. Een dak isoleer je van binnen voordat het plafond erin gaat, en isolatie op een betonvloer ligt onder de dekvloer, dus die moet er liggen voordat er gestort wordt. Waar je het meeste wint en dus begint, staat bij waar een huis de meeste warmte verliest.
Nieuwe buitenkozijnen en tuindeuren plaats je pas als het nieuwe vloerpeil vastligt. De onderdorpel moet aansluiten op de afgewerkte vloer, en een kozijn dat op het oude peil is gesteld eindigt met een opstap die ver boven de 2 cm uitkomt waar je nog zonder struikelen overheen stapt. Bij openslaande deuren in een uitbouw telt dat dubbel, want aan de buitenkant ligt ook nog het terras.
Laat tijdens de ruwbouw een bouwgroep met een aardlekschakelaar plaatsen, zodat er stroom is voor gereedschap zonder dat de oude groepen het moeten dragen. Een gasleiding die vervalt, laat je door een erkend installateur afdoppen voordat er in die wand gesloopt wordt.
Zet het afgewerkte vloerpeil van elke verdieping met een laser op de wand in het trapgat en naast de meterkast, met een streep en de hoogte erbij. Kozijnmaker, installateur en vloerlegger meten dan allemaal vanaf dezelfde lijn en niet vanaf de ruwe vloer, die overal een paar centimeter anders ligt.
De ruwe installatie: wat het minst kan buigen gaat eerst
Als de schil dicht is, gaan de leidingen erin, en ook daarbinnen ligt de volgorde vast. De leiding met de grootste doorsnede en de strengste eisen krijgt als eerste zijn plek, de leiding die overal omheen kan als laatste.
Dat is eerst de afvoer. Een liggende afvoer heeft afschot nodig, gangbaar is 5 tot 10 mm per meter, en een toilet sluit aan op 110 mm. Zo'n leiding gaat niet door een houten vloerbalk van 20 cm zonder die balk te verzwakken, dus de plek van het toilet hangt aan de richting van de balken en de afstand tot de standleiding.
Daarna komen de ventilatiekanalen, rond 125 mm of plat, die ook weinig bochten verdragen: elke bocht geeft weerstand, en dan verplaatst de afzuiging minder lucht. Dan volgen water, cv en de verdeler van de vloerverwarming, en als laatste de elektra in een buis die door elke spleet past.
Voordat een wand of vloer dichtgaat, worden water- en cv-leidingen afgeperst: ze gaan onder druk om te zien of er een koppeling lekt. Fotografeer daarna elke open wand met een rolmaat in beeld, zodat je over tien jaar weet waar je niet mag boren. Gaat het toch mis, dan staat bij een geraakte waterleiding in de muur wat je als eerste doet.
Leg in deze ronde ook de hoogte van elke doos vast. Een wandcontactdoos zit meestal met het hart op 30 cm en een schakelaar op 105 cm, en dat zijn gewoontes; boven een werkblad komt het stopcontact op ongeveer 115 cm.
In de badkamer is het wel een norm uit NEN 1010: binnen 60 cm van bad of douche geen wandcontactdoos, en alles achter een aardlekschakelaar van 30 mA. De gangbare hoogtes per onderdeel staan in de opzoekhulp voor standaardmaten.
Moet de groepenkast groter of vervangen worden, dan hoort dat bij dezelfde ronde. Nieuwe groepen voor een inductiekookplaat of een warmtepomp bepalen welke leidingen er naar de meterkast lopen, en hoe schakelingen en groepen in elkaar zitten staat bij elektra in huis.
| Leiding, in volgorde | Doorsnede | Waarom hij op deze plek in de volgorde zit | Wat je vastlegt voordat hij wordt weggewerkt |
|---|---|---|---|
| 1. Afvoer van het toilet | 110 mm | Heeft afschot nodig en past niet door een vloerbalk | De plek van de pot en de route naar de standleiding |
| 2. Afvoer van douche, wastafel en keuken | 32 tot 50 mm | Ook met afschot, en een putje of douchegoot ligt vast in de dekvloer | De plek van het putje en de hoogte van de afvoer onder de spoelbak |
| 3. Ventilatiekanalen | Rond 125 mm of plat kanaal | Elke bocht kost luchtverplaatsing, dus de route moet kort en recht | De plek van de afzuigventielen in keuken, badkamer en toilet |
| 4. Cv-leidingen en vloerverwarming | Cv 15 tot 22 mm, vloerverwarming rond 16 mm | Buigzaam, maar de verdeler en de lussen moeten liggen voordat er gestort wordt | De plek van de verdeler en welke lus bij welke ruimte hoort |
| 5. Waterleiding | Meerlagenbuis 16 of 20 mm, koper 15 mm | Heeft geen afschot nodig en kan met bochten om de afvoer heen | De hoogte van de kranen en de plek van de stopkranen |
| 6. Elektra | Buis 16 of 19 mm | De meest buigzame leiding, dus hij volgt de rest | De hoogte van elke doos, gemeten vanaf het afgewerkte vloerpeil |
| 7. Data en tv | Buis 19 mm | Gaat mee in de elektraronde, maar in een eigen buis | Waar de router, het scherm en een werkplek komen |
Meet elke doos vanaf het afgewerkte vloerpeil en niet vanaf de ruwe vloer. Komt er 13 cm opbouw bij, dan zit een stopcontact dat op 30 cm boven het beton is gezet straks op 17 cm boven de vloer, en een schakelaar op 92 cm.
Wanden, plafonds en stucwerk komen voor de dekvloer
Nieuwe binnenwanden van metal stud gaan in twee rondes dicht. Eerst staat het frame met één zijde beplaat, dan legt de installateur zijn leidingen, en pas als die zijn gecontroleerd gaat de tweede zijde erop met isolatie ertussen.
Bepaal voordat die tweede plaat erop gaat waar er iets zwaars aan de wand komt. Een gipsplaat van 12,5 mm houdt zelf bijna niets, en een schroef in een houten regel erachter houdt veel meer dan welke plug in de plaat ook. Zet dus een strook multiplex achter de plaat op de plek van de bovenkastjes, de tv-beugel, een wandcloset of een zware spiegel, en zoek per wandsoort op wat een plug of schroef per kilo draagt.
Daarna komt het stucwerk, het plafond eerst en dan de wanden. Wij houden die volgorde aan omdat wat van een plafond valt op de wand terechtkomt, en niet andersom.
Stucen voor de dekvloer heeft twee voordelen. De stucresten vallen op de ruwe vloer en verdwijnen onder de dekvloer, en de steiger staat niet op een vloer waar vloerverwarming in ligt. Wat een stucadoor verder van de ondergrond vraagt, staat bij stucwerk op wand en plafond.
Stucwerk droogt niet op een vaste termijn. Een dunne afwerklaag van een paar millimeter is in dagen droog, een pleisterlaag van 10 mm in een koud en dicht huis eerder in weken. Het is droog als de kleur over de hele wand gelijk licht is; donkere plekken zijn nog nat, en daar pakt verf of behanglijm slecht.
Ventileer in die weken, maar stook niet hard om het te versnellen. Stucwerk dat aan de buitenkant snel droogt en binnenin nat blijft, krijgt krimpscheurtjes, en dezelfde lucht moet straks ook het water uit de dekvloer afvoeren.
Trek voordat de plaat erop gaat met een krijtlijn op het plafond de hartlijn van elke regel en elk stuk achterhout na, en fotografeer die lijnen. Na het stucen vind je ze zo terug zonder te kloppen, en de foto's bewaren wat onder de dekvloer en achter de afwerking verdwijnt.
De dekvloer bepaalt de planning van alles wat erna komt
De dekvloer is het natste werk van de hele verbouwing en de langste wachttijd. Een cementdekvloer van 70 mm over 50 m² bevat een paar honderd liter water dat eruit moet voordat er een houten vloer, pvc of een gietvloer op kan.
Voor cement geldt als vuistregel een week droogtijd per centimeter tot 4 cm, en twee weken per centimeter daarboven. Voor 70 mm is dat 4 plus 6, dus tien weken bij goede ventilatie en zonder stoken. Een koud voorjaar of een dicht huis maakt het langer, want het is een vuistregel en geen belofte.
Ligt er vloerverwarming in, dan kun je het drogen versnellen met een opstookprotocol, waarbij de watertemperatuur in stappen omhoog en weer omlaag gaat. Bij cement begint dat op zijn vroegst na ongeveer drie weken en bij anhydriet na ongeveer een week, en het schema van de dekvloerlegger gaat voor.
Of de vloer klaar is, beslist geen kalender maar een meting. De vloerlegger doet een CM-meting, en de grens die de meeste leveranciers van lijm en vloer aanhouden is 2,0 procent voor cement en 1,8 met vloerverwarming, en 0,5 en 0,3 procent voor anhydriet. Een verlijmde vloer die boven die grens wordt gelegd, zet uit of laat los.
De dekvloer legt ook het peil vast, en dat reikt verder dan de vloer. Komt er op een bestaande betonvloer 13 cm bij, dan moeten de binnendeuren eraf en ingekort worden, en wordt de onderste trede van de trap 13 cm lager dan de rest. Bij bestaande bouw mag een optrede tot 22 cm zijn, maar een trap met één afwijkende trede laat je misstappen, ook als elke maat binnen de norm valt.
Wie die hoogte niet kwijt kan, heeft twee uitwegen. Vloerverwarming die in een bestaande dekvloer wordt gefreesd kost geen opbouw, als die dekvloer er dik genoeg voor is, en een verlijmde pvc van 2 tot 2,5 mm of een gietvloer van 2 tot 3 mm bouwt veel minder op dan tegels met lijm van samen 15 tot 20 mm. Welke vloer bij vloerverwarming en bij jouw opbouw past, zet de vloerwijzer per situatie naast elkaar.
Dek een drogende dekvloer niet af met folie of een dichte loper. Het vocht kan dan niet weg, en onder de folie blijft de vloer nat terwijl de rest van de kamer droog lijkt.
In de badkamer en de keuken geldt een eigen volgorde
De badkamer is de ruimte met de meeste vaklieden op de minste vierkante meters, en daar doet een verkeerde volgorde de meeste schade. De dekvloer krijgt hier afschot naar het putje of de goot, gangbaar is 1 tot 2 procent in de douchezone, en dat afschot zit in de dekvloer en niet in de tegellijm.
Op die dekvloer komt in de douchezone eerst een afdichting: een vloeibare laag of een folie, met een band in elke hoek en rond elke doorvoer. Tegellijm en cementvoegen zijn niet waterdicht, dus zonder die laag loopt water via de voeg naar de dekvloer en de vloer eronder.
Bij het tegelen gaan de wanden eerst, met de onderste rij nog open. Daarna komt de vloer, en als laatste de onderste wandrij, die op de vloertegels staat. Zo overlapt de wandtegel de vloertegel en loopt water van de wand over de vloer naar het putje in plaats van achter de vloertegel.
Voegen doe je bij gewone cementgebonden tegellijm na ongeveer 24 uur. Dan wordt het sanitair gemonteerd, en de kitrand komt helemaal als laatste op een droge en vetvrije naad. Hoe de aansluitpunten in een krappe ruimte uitpakken, zie je bij de plattegrond van een lange smalle badkamer.
In de keuken draait het om de vraag of de vloer onder de kasten doorloopt. Tegels, een gietvloer en verlijmde pvc liggen vast en gaan eerst, zodat de keuken erop staat. Een zwevende vloer moet vrij kunnen uitzetten, en een keuken van een paar honderd kilo erop klemt hem vast, dus die vloer komt na de keuken tot tegen de plint, met een voeg van ongeveer 1 cm.
De tegels of de plaat achter het werkblad komen na de keuken, want het blad bepaalt waar de onderste rij begint. De hoogtes van de keukenonderdelen liggen al vast op het moment dat de elektricien zijn dozen zet, en dat is weken voordat de keuken wordt geleverd.
| Vloer | Voor of na de keuken | Waarom | Wat de opbouw doet |
|---|---|---|---|
| Keramische tegel | Voor de keuken, onder de kasten door | Ligt vast in de lijm, en een latere wijziging aan de keuken laat geen gat in de vloer | 15 tot 20 mm met lijm; de deuren moeten er vrijwel altijd af |
| Gietvloer (pu) | Voor de keuken, na het stucwerk en de eerste verflagen | Wordt in één keer over een lege vloer gegoten, zonder naad langs de keukenplint | 5 tot 10 mm met primer en egaline |
| Pvc dryback, verlijmd | Voor de keuken | Ligt vast en beweegt niet, dus de kasten mogen erop staan | 3 tot 8 mm met egaline; de deuren blijven bijna altijd hangen |
| Pvc klik | Na de keuken | Ligt zwevend; het gewicht van de kasten klemt hem vast, en dan bolt hij op of trekken de naden open | 5 tot 8 mm met ondervloer |
| Laminaat | Na de keuken | Zwevend, en de hdf-kern zwelt onherstelbaar op van water onder spoelbak of vaatwasser | 9 tot 15 mm met ondervloer; bij 12 mm plus ondervloer moeten de deuren er vaak af |
| Lamelparket, verlijmd | Bij voorkeur na de keuken, tot aan de plint | Een lek onder spoelbak of vaatwasser trekt ongezien in het hout onder de kasten | 12 tot 15 mm plus lijm; bij 15 mm moeten de deuren er vaak af |
| Natuursteen | Voor de keuken | Ligt vast in de lijm en is zwaar; bij een houten verdiepingsvloer moet eerst de draagkracht bekeken worden | 15 tot 30 mm met lijm |
Een zwevende vloer die onder een kookeiland doorloopt, zit aan twee kanten vast. Hij kan dan nergens heen uitzetten en bolt op tussen het eiland en de keukenrij, dus ook rond het eiland komt de vloer pas na het meubel, met een voeg van ongeveer 1 cm.
Afwerken gaat van vuil naar schoon
Als de vloeren droog zijn en de tegels gevoegd, begint het werk dat niet meer tegen stof kan. Ook hier gaat voor wat een ander werk kan beschadigen, en komt wat je elke dag ziet als laatste.
Het schilderwerk van plafonds en wanden gaat voor de afwerkvloer. Een spat latex op de ruwe dekvloer maakt niets uit, een spat op een nieuwe eiken vloer wel. Nieuw stucwerk krijgt eerst een voorstrijklaag, anders zuigt het de verf ongelijk op en zie je de natte plekken terug als vlekken.
Hoeveel verf dat per ruimte wordt, met de voorstrijklaag erbij, reken je uit met de verfcalculator voor wand en plafond. Koop alles van één kleur uit dezelfde menging, want twee blikken met een ander batchnummer kunnen op één wand net verschillen.
Na de vloer volgen de binnendeuren. Die worden pas ingekort als het afgewerkte peil er ligt, met onder elk blad een kier van 1 tot 2 cm, want daarlangs stroomt de lucht naar de afzuigpunten in keuken, badkamer en toilet. Dan komen de plinten, die de uitzettingsvoeg van een zwevende vloer afdekken en daarom na de vloer komen.
De elektricien komt een laatste keer om af te monteren: schakelaars, wandcontactdozen, afdekramen en lichtpunten. Dat gebeurt na het schilderen, zodat er geen verf op de ramen zit. De installateur doet hetzelfde met kranen, wastafels en het toilet, en daarna pas gaat de laatste kitrand erin.
De laatste ronde is bijwerken: een laklaag op de plinten, verf over de beschadigingen die bij het monteren zijn ontstaan en de kitvoegen langs kozijnen en werkbladen. Laat kit en lak doorharden voordat er nat wordt schoongemaakt, en richt pas daarna in. Hoe je dan van lege kamers naar een indeling komt die klopt, staat bij het huis als geheel inrichten.
| Werk | Wachttijd voordat het volgende werk kan beginnen | Hoe je weet dat het zover is |
|---|---|---|
| Cementdekvloer | Een week per cm tot 4 cm, twee weken per cm daarboven; opstoken op zijn vroegst na ongeveer drie weken | CM-meting onder 2,0 procent, met vloerverwarming onder 1,8 |
| Anhydrietvloer | Opstoken kan na ongeveer een week; het drogen hangt sterk af van ventilatie | CM-meting onder 0,5 procent, met vloerverwarming onder 0,3, en de toplaag geschuurd |
| Stucwerk | Dagen voor een dunne afwerklaag, weken voor een pleisterlaag van 10 mm | De kleur is over de hele wand gelijk licht, zonder donkere plekken |
| Egaline | Volgens de verpakking, en langer bij een dikkere laag | De tijd en de laagdikte op de zak, en voor een verlijmde vloer dezelfde meting als de dekvloer eronder |
| Tegellijm, cementgebonden | Ongeveer 24 uur voordat er gevoegd wordt | De tijd op de zak; bij snel uithardende lijm is die korter |
| Cementvoeg | Tot de voeg droog is voordat er gekit wordt | De voeg is overal even licht van kleur, en de kitnaad is droog en vetvrij |
| Muurverf | Een paar uur tussen twee lagen, volgens het blik | De laag voelt niet meer koel of kleverig aan |
| Siliconenkit | Hardt ongeveer 2 mm per etmaal uit, dus een brede voeg heeft meer dan een dag nodig | De kit is aan het oppervlak en in de naad niet meer zacht als je er met een nagel naast drukt |
Schrijf op de binnenkant van de meterkastdeur per ruimte de naam en de code van de muurverf, en bewaar een klein potje van elke kleur. Een beschadiging bij het afmonteren of bij het inrichten werk je dan bij in precies dezelfde tint.
Verbouwen terwijl je in het huis blijft wonen
De volgorde hierboven gaat uit van een leeg huis. Woon je erin, dan verandert er niets aan de volgorde per ruimte, maar wel aan de vraag welke ruimte als eerste door alle fases gaat.
De vuile en natte fases doe je het liefst voor het hele huis tegelijk: slopen, ruwe installatie, stucwerk en dekvloer. De leidingen lopen toch door het hele huis naar de meterkast en de verdeler, en een dekvloer die per kamer op een ander moment wordt gestort, geeft hoogteverschillen bij de deuren en elke keer opnieuw weken droogtijd in een huis waar je slaapt.
Moet het in delen, maak dan eerst één verdieping of zone helemaal af en woon daar. Dat werkt het best van boven naar beneden: puin, stof en materiaal gaan dan niet door ruimtes die al klaar zijn, en de trap en de gang waar alles doorheen moet, komen als laatste aan de beurt.
Houd tijdens de hele verbouwing één werkend toilet en een plek met water en stroom aan, en plan de badkamer niet in dezelfde weken als de keuken. Een tijdelijke keuken met een inductieplaat van twee zones en een kraan in de bijkeuken of de badkamer overbrugt zo'n periode.
Reken de stofscheiding mee. Een deuropening die met folie en tape is afgeplakt, houdt stucstof en cementstof redelijk tegen, maar het fijne stof van het frezen van sleuven komt overal, en juist dat werk hoort in de ruwe fase als er nog niets af is.
In een doorsnee rijtjeshuis komt die zonering meestal neer op de verdieping eerst en de benedenverdieping met de keuken als laatste. Hoe de ruimtes in zo'n huis op elkaar aansluiten en waar de leidingen vandaan komen, staat bij de indeling van een rijtjeshuis.
Zo zet je de planning van je verbouwing op
Elke stap levert een maat of een datum waarop de volgende stap rekent.
-
Zoek uit wat er in en onder het huis zit
Laat bij een huis van voor 1994 asbest inventariseren, zoek op waarop het huis gefundeerd staat en welke muren dragen, en noteer de leeftijd van ketel, boiler en groepenkast. Die drie antwoorden bepalen wat er gesloopt mag worden, wie het doet en wat er meteen vervangen wordt.
-
Leg de keuken, de badkamer en het vloerpeil vast op tekening
Kies keuken en badkamer tot op het model en vraag de installatietekeningen op. Zet het nieuwe afgewerkte vloerpeil per verdieping op de bouwtekening, want elke doos, elk kozijn en elke deur rekent vanaf die maat.
-
Regel de vergunning en de sloopmelding
Doe de vergunningcheck voor jouw adres en schakel bij een dragende muur een constructeur in. Reken acht weken voor een reguliere vergunning, met een mogelijke verlenging van zes, en dien een sloopmelding minstens vier weken voor de start in als die nodig is.
-
Bestel maatwerk op basis van de levertijd
Vraag bij elke offerte voor keuken, kozijnen, trap en deuren de levertijd en reken terug vanaf het moment waarop het geplaatst moet worden. Buitenkozijnen moeten er in de ruwbouw zijn, de keuken pas na de dekvloer of na de vloer, afhankelijk van de vloersoort.
-
Plan sloop, ruwbouw en ruwe installatie aaneengesloten
Deze drie fases horen direct achter elkaar, want het huis staat dan open en er is nog niets af om te beschermen. Plan de afvoer voor de ventilatie, de ventilatie voor water en cv en de elektra als laatste, en laat alles afpersen en fotograferen voordat er een wand dichtgaat.
-
Zet de droogtijden als vaste weken in de planning
Stucwerk en dekvloer krijgen een eigen blok waarin geen vakman op die vloer hoeft. Voor een cementdekvloer van 70 mm is dat als vuistregel tien weken, korter met een opstookprotocol, en in die weken ventileer je en stook je niet met een propaankachel.
-
Laat tegelwerk en vloer beginnen op de meting
De tegelzetter en de vloerlegger beginnen pas als de CM-meting onder de grens van hun lijm of vloer zit. Tegel eerst de badkamer, leg een vaste vloer voor de keuken en een zwevende vloer erna.
-
Sluit af met schilderen, afmonteren en kitten
Schilder plafonds en wanden, hang de deuren af op het nieuwe peil, zet de plinten en laat elektricien en installateur afmonteren. De kit komt als laatste, en pas als die is doorgehard maak je nat schoon en richt je in. Wat je van deze laatste ronde zelf kunt oppakken, staat bij de klussen die je zelf in huis doet.
Ophangwijzer
Kies je wandtype en het gewicht van wat je wilt ophangen. Je ziet welke bevestiging het houdt, tot hoeveel kilo, en wat je beter niet doet. Open de volledige ophangwijzer
Nalopen voordat de eerste wand opengaat
Uit de praktijk
Verlijmde pvc of parket laat los of bolt op in het eerste stookseizoen
Het symptoom verschijnt vaak pas als de verwarming voor het eerst lang aanstaat: planken die hol gaan staan, naden die openkomen of een strook die hol klinkt. De oorzaak zit onder de vloer, in water dat nog in de dekvloer zat toen er werd gelegd.
Een dekvloer droogt aan de bovenkant, dus het oppervlak voelt droog terwijl de onderste centimeters nog nat zijn. Komt de vloerverwarming daarna op temperatuur, dan drijft de warmte dat vocht omhoog tegen de lijmlaag, en dan zwelt hout op en verliest lijm zijn hechting.
Met gewicht of nieuwe lijm is dat niet te herstellen zolang het vocht erin zit. Wat het voorkomt, staat vooraf in de planning: een CM-meting als startsein, en bij vloerverwarming eerst het opstookprotocol afmaken.
Deuren slepen, stopcontacten zitten laag en de onderste traptrede klopt niet
Drie symptomen met dezelfde oorzaak: het nieuwe vloerpeil stond niet op de tekening toen de eerste vakman begon. Elke laag die erbovenop komt telt op, en met isolatie, vloerverwarming, dekvloer en afwerking is 10 tot 13 cm op een bestaande betonvloer geen uitzondering.
De deur is het makkelijke deel, want die kort je in. Een doos die op 30 cm boven het beton is gezet, zit straks op 17 cm, en een trap die op deze verdieping begint krijgt een onderste optrede die 13 cm lager is dan de rest, terwijl je voet de maat van de andere treden verwacht.
Een trap aanpassen is maatwerk, en een doos verplaatsen betekent frezen en opnieuw stucen. Het afgewerkte vloerpeil hoort daarom als eerste maat op de tekening en met een laser op de wand, voordat er één leiding wordt gelegd.
Haarscheuren in nieuw stucwerk langs hoeken en naden
Fijne scheurtjes langs de aansluiting tussen een nieuwe wand en de oude muur, of een net van haarscheurtjes over een heel vlak, hebben twee verschillende oorzaken. Het patroon vertelt welke het is.
Een rechte scheur op de overgang tussen gipsplaat en steen ontstaat doordat die twee materialen anders bewegen bij warmte en vocht. Zonder wapeningsgaas of een bewuste naad over die overgang trekt het stucwerk precies daar open.
Een net van haarscheurtjes over het vlak is krimp: de buitenkant is sneller gedroogd dan de laag eronder, door hard stoken in de weken dat ook de dekvloer droogt. Een propaankachel is hier de slechtste keuze, want hij droogt het oppervlak snel en brengt tegelijk bij elke kilo gas ruim anderhalve liter waterdamp in huis.
Veelgemaakte fouten
De keuken en de badkamer pas kiezen als de wanden dicht zijn
De installateur zet dozen, kranen en afvoeren op basis van een tekening, en zonder keukentekening is dat een gok. Een stopcontact dat achter een bovenkast of midden in de achterwand uitkomt, verplaats je daarna door te frezen, te stucen en soms opnieuw te tegelen.
Kies keuken en badkamer daarom tot op het model voordat de ruwe installatie begint. De levering komt later, de maten heb je nu nodig.
De vloer leggen op de kalender in plaats van op de meting
Een dekvloer die er droog uitziet, kan onderin nog te nat zijn voor een verlijmde vloer. De vuistregel voor de droogtijd geeft een richting, maar alleen een CM-meting zegt of de grens van lijm en vloer gehaald is.
Wordt er toch gelegd, dan zie je het meestal in het eerste stookseizoen, als de warmte het vocht omhoogdrijft tegen de lijmlaag.
De elektra aanleggen voordat de afvoer ligt
Een elektrabuis past overal langs, een afvoer van 110 mm met afschot niet. Ligt de elektra er eerst, dan loopt die geregeld precies over de route die de afvoer nodig heeft, en dan gaat de buis er weer uit of krijgt de afvoer een bocht die er niet hoort.
Leg de leidingen daarom in volgorde van hoe weinig ze kunnen buigen: afvoer, ventilatie, water en cv, en als laatste elektra.
Een propaankachel laten branden om het drogen te versnellen
Bij elke kilo propaan die verbrandt, komt ruim anderhalve liter waterdamp vrij. Een bouwkachel op gas voegt dus vocht toe aan een huis dat juist het water uit stucwerk en dekvloer kwijt moet.
Ventileer met open ramen en een bouwdroger, en gebruik de vloerverwarming volgens een opstookprotocol als die erin ligt. Hard stoken zonder te ventileren droogt alleen de buitenkant van het stucwerk en geeft krimpscheuren.
Wanden dichtzetten zonder foto's en zonder achterhout
Achter een gipsplaat van 12,5 mm zie je niet meer waar de leidingen lopen en waar de regels staan. Wie later een bovenkast, tv of wandcloset ophangt, boort dan op de gok, met de kans op een geraakte leiding of een plug die in de plaat alleen maar ronddraait.
Fotografeer elke open wand met een rolmaat in beeld en zet een strook multiplex achter de plaat waar iets zwaars komt. Dat kost een uur en een plaat hout.
Een zwevende vloer onder de keuken doorleggen
Klik-pvc, laminaat en zwevend parket moeten vrij kunnen uitzetten en krimpen. Staat er een keuken van een paar honderd kilo op, dan zit de vloer op die plek vast, en de beweging die hij niet kwijt kan komt terug als opbollen of openstaande naden elders in de ruimte.
Plaats de keuken eerst en leg de zwevende vloer tot tegen de plint, met een voeg van ongeveer 1 cm die de plint afdekt.
Veelgestelde vragen
Wat is de juiste volgorde van een verbouwing?
Voor bijna elke verbouwing klopt deze volgorde: opname en vergunning, slopen, ruwbouw en isolatie, ruwe installatie, binnenwanden en stucwerk, dekvloer, tegelwerk en afwerkvloer, keuken, schilderwerk, afmonteren en kitten. Elk werk in dat rijtje dekt het vorige af of zou erdoor beschadigd raken.
Op twee plekken hangt het van de situatie af. Een zwevende vloer komt na de keuken en een vaste vloer ervoor, en in de badkamer gaan de wandtegels voor de vloertegels, met de onderste wandrij als laatste.
In welke volgorde ga je een huis verbouwen als je erin blijft wonen?
Doe de vuile en natte fases, dus slopen, leidingen, stucwerk en dekvloer, zo veel mogelijk voor het hele huis tegelijk. Dan loopt er maar één keer stof door het huis en hoeft de dekvloer maar één keer te drogen.
Maak daarna één verdieping of zone helemaal af en woon daar, en werk van boven naar beneden, zodat puin niet door afgewerkte ruimtes hoeft. Houd één werkend toilet en een tijdelijke plek met water en stroom aan, en plan keuken en badkamer niet in dezelfde weken.
Moet je eerst stucen of eerst de dekvloer laten leggen?
Wij houden stucwerk voor de dekvloer aan. De stucresten vallen dan op de ruwe vloer en verdwijnen onder de dekvloer, en de steiger staat niet op een vloer waar vloerverwarming in ligt.
Moet de dekvloer vroeg drogen omdat de planning krap is, dan kan het andersom, maar dan dek je hem af met een dampopen stucloper en blijven steigerpoten van de lussen weg. Hoe het aanbrengen zelf verloopt en waarom een spuitploeg anders plant dan een stucadoor met de hand, staat bij machinaal stucen op wand en plafond.
Komt de keuken voor of na de vloer?
Dat hangt af van de vloer. Tegels, natuursteen, een gietvloer en verlijmde pvc liggen vast, dus die gaan eerst en de keuken komt erop te staan; een latere wijziging aan de keuken laat dan geen gat in de vloer.
Een zwevende vloer zoals klik-pvc of laminaat komt na de keuken, want het gewicht van de kasten klemt hem anders vast en dan bolt hij op of trekken de naden open. De afwegingen voor een naadloze vloer die onder de kasten doorloopt, staan bij een gietvloer in de woonkamer en open keuken.
Wat komt eerst: schilderen of de vloer leggen?
Plafonds en wanden schilder je voor de afwerkvloer, want een spat op een ruwe dekvloer is geen probleem en op een nieuwe houten vloer wel. Nieuw stucwerk krijgt eerst een voorstrijklaag, zodat de verf niet vlekkerig wegzakt.
Plinten, deuren en de bijwerkronde komen na de vloer. De plinten dekken de voeg langs de vloer af en de deuren kunnen pas op maat als het afgewerkte peil er ligt, dus die laklaag volgt ook pas daarna.
Hoe lang moet een dekvloer drogen voordat de vloer erop kan?
Voor een cementdekvloer is de vuistregel een week per centimeter tot 4 cm en twee weken per centimeter daarboven, dus ongeveer tien weken voor 70 mm. Met vloerverwarming kun je dat versnellen met een opstookprotocol, dat bij cement op zijn vroegst na ongeveer drie weken begint.
Het startsein is geen datum maar een CM-meting. De grens die de meeste leveranciers aanhouden is 2,0 procent voor cement en 1,8 met vloerverwarming, en 0,5 en 0,3 procent voor anhydriet; het voorschrift van de lijm of de vloer gaat voor.
Wanneer komt de elektricien tijdens een verbouwing?
Meestal drie keer. De eerste keer in de ruwbouw voor een bouwgroep met aardlek, de tweede keer in de ruwe installatie voor leidingen, dozen en de groepenkast, na de afvoer en de ventilatiekanalen en voordat de wanden dichtgaan.
De laatste ronde is het afmonteren van schakelaars, wandcontactdozen en lichtpunten, na het schilderen. Zorg dat de keukentekening er ligt voor die tweede ronde, want de hoogte van elke doos boven het werkblad komt daaruit.
Tegel je in de badkamer eerst de wand of eerst de vloer?
De wand gaat eerst, met de onderste rij nog open. Daarna tegel je de vloer en als laatste de onderste wandrij, die op de vloertegels komt te staan.
Zo overlapt de wandtegel de vloertegel en loopt water van de wand over de vloer naar het putje in plaats van in de naad erachter. Onder de tegels ligt in de douchezone al een afdichting met banden in de hoeken, want tegellijm en cementvoegen houden water niet tegen.
Wat moet je regelen voordat de verbouwing begint?
Vier dingen: een asbestinventarisatie als het huis van voor 1994 is, de vergunningcheck en zo nodig een constructeur, een tekening met het nieuwe vloerpeil, en de installatietekeningen van keuken en badkamer. Haal je meer dan 10 m³ sloopafval weg of zit er asbest in, dan hoort daar minstens vier weken voor de start een sloopmelding bij.
Vraag ook de levertijd van maatwerk op en reken terug vanaf de dag waarop het erin moet. Komt er een bouwdeel buiten de gevel bij, dan gelden de extra stappen die bij een uitbouw of aanbouw aan huis staan.
Hoe lang duurt een verbouwing van een heel huis?
De tijd zit minder in het werk dan in de wachttijden ertussen. Een vergunning in de reguliere procedure duurt acht weken en kan eenmalig met zes weken worden verlengd, en een cementdekvloer van 70 mm heeft als vuistregel tien weken droogtijd nodig.
Tel daar de levertijd van maatwerk, het drogen van stucwerk en de rondes van elke vakman bij op, en een verbouwing waarbij alles eruit gaat is eerder een zaak van maanden dan van weken. Plan daarom op wachttijden en niet op de dagen waarop er gewerkt wordt.
Welk deel van een verbouwing kun je zelf doen zonder de volgorde te verstoren?
Het werk aan het begin en aan het eind leent zich het best. Strippen van niet-dragende wanden zonder asbest, plafonds weghalen en afval afvoeren past in de sloopfase, en schilderen, plinten zetten en een klikvloer leggen passen in de afwerking.
Het werk in het midden, zoals leidingen, dekvloer en tegelwerk in de douchezone, bepaalt de planning van de vaklieden erna. Doe je daar zelf iets, spreek dan vooraf een datum af waarop het klaar is, want een vakman die moet wachten, schuift de rest van de volgorde op.
Wanneer je beter een vakman belt
De planning maak je zelf, maar een deel van het werk in deze volgorde niet. Een dragende muur of een gevelopening vraagt een berekening van een constructeur en een aannemer die stempelt voordat er iets uitgaat, en asbest laat je verwijderen door een gecertificeerd bedrijf.
Gas is altijd werk voor een erkend installateur, ook het afdoppen van een leiding die vervalt. Een wandcontactdoos of lichtpunt bijplaatsen mag je zelf doen, maar het uitbreiden of vervangen van de groepenkast en het werk achter de hoofdzekering laat je aan een elektricien. Een dekvloer storten en een gietvloer gieten is vakwerk, want een fout in de vlakheid of in de mengverhouding zie je pas als de afwerkvloer erop ligt.