Waar verlies je de meeste warmte in huis: per vlak uitgerekend

Hoe de warmte zich over dak, gevel, vloer en ramen verdeelt

Er bestaat geen vast rijtje van lekken dat voor elk huis geldt. Het warmteverlies door een vlak is het oppervlak maal de U-waarde, de hoeveelheid watt die per vierkante meter en per graad verschil tussen binnen en buiten doorlekt, en die som valt per woning anders uit.

Wij rekenen hem daarom na voor één herkenbaar huis: een tussenwoning uit de jaren zestig van 5,4 bij 8,5 meter, met twee bouwlagen, een bewoonde zolder onder een zadeldak, een lege spouw, oud dubbel glas en een vloer boven een kruipruimte. Welke maatregelen daarna het eerst aan de beurt zijn, staat in het overzicht van energie besparen in huis.

In zijn oorspronkelijke staat verliest dit huis 387 watt per graad. Bij nul graden buiten en 20 binnen is dat 7,7 kilowatt, en dat vermogen moet de ketel continu leveren om de temperatuur vast te houden.

Het dak wint met 30 procent, en de reden is saai: het is met 65 vierkante meter het grootste vlak en tegelijk het slechtst geïsoleerde. Een lege spouwmuur isoleert ongeveer even slecht, maar een tussenwoning heeft er maar twee, want de zijmuren grenzen aan verwarmde buren.

De rechterkolommen laten zien waarom het antwoord verandert zodra je iets doet. Na het isoleren van dak en spouw zakt het totaal naar 235 watt per graad en is de vloer de grootste post, en als de hele schil klaar is gaat een kwart van wat overblijft op aan ventilatie.

De getallen zijn een rekenvoorbeeld met aannames en geen meting. Wij rekenen met 250 kubieke meter verwarmd volume, kieren die de binnenlucht een halve keer per uur verversen, 100 kubieke meter bewuste ventilatie per uur en een kruipruimte die het verlies door de vloer met 30 procent dempt.

Waar de warmte heen gaat	Oppervlak en isolatie	Ongeïsoleerd	Na dak en spouw	Na de hele schil
Dak	65 m², Rc 0,4, na isoleren Rc 4,0	117 W/K, 30%	16 W/K, 7%	16 W/K, 12%
Gevel, het dichte deel	41 m², lege spouw Rc 0,4, gevuld Rc 1,8	72 W/K, 19%	21 W/K, 9%	21 W/K, 16%
Vloer boven de kruipruimte	46 m², Rc 0,2, na isoleren Rc 3,5	60 W/K, 15%	60 W/K, 26%	8 W/K, 6%
Ramen en deuren	17 m², oud dubbel glas Uw 2,9, HR++ Uw 1,5	49 W/K, 13%	49 W/K, 21%	26 W/K, 20%
Kieren en naden	Lucht een halve keer per uur ververst, na dichten 0,15 keer	41 W/K, 11%	41 W/K, 17%	12 W/K, 9%
Ventilatie die je nodig hebt	100 m³ verse lucht per uur	33 W/K, 8%	33 W/K, 14%	33 W/K, 25%
Koudebruggen	Vloerranden, lateien en kozijnaansluitingen	15 W/K, 4%	15 W/K, 6%	15 W/K, 12%
Totaal bij 0 graden buiten en 20 binnen	Watt per graad maal 20 graden	7,7 kW	4,7 kW	2,6 kW

Drie manieren waarop warmte het huis uit gaat

Warmte verlaat een huis langs drie wegen, en elk van de drie vraagt een andere aanpak. Geleiding gaat door het materiaal heen, luchtstroming neemt warme lucht mee naar buiten en straling laat je lichaam warmte afgeven aan een koud vlak.

Geleiding is wat de U-waarde meet. Het maakt daarbij niet uit of het vlak boven, naast of onder je zit: warmte stroomt altijd van warm naar koud. Hoe snel dat gaat, hangt af van het temperatuurverschil en van wat er in de weg zit.

De uitspraak dat warmte opstijgt klopt daarom maar half. Warme lucht stijgt op, en in een huis van twee verdiepingen duwt dat lucht naar buiten door elke opening bovenin, terwijl onderin koude lucht wordt aangezogen door de vloernaden, het kruipluik en de brievenbus.

Dat heet het schoorsteeneffect, en het werkt harder naarmate het huis hoger is en het buiten kouder. Het zolderluik, inbouwspots in een plafond onder een koude zolder en de aansluiting bij de dakvoet zijn daardoor de plekken waar de warme lucht daadwerkelijk verdwijnt.

Wind voegt daar een tweede drukverschil aan toe. Aan de windzijde perst hij lucht naar binnen en aan de luwe kant zuigt hij lucht naar buiten, en daarom tocht een oud huis bij harde wind veel meer dan bij dezelfde temperatuur zonder wind.

Straling kost geen energie via de muur maar via de thermostaat. Zit je naast een ruit van 12,5 graden, dan geeft je lichaam warmte af aan dat vlak en kan 20 graden luchttemperatuur aanvoelen als 18, waarna de thermostaat een of twee graden omhooggaat.

Met gemiddeld 5 tot 6 graden buiten in het stookseizoen is één graad binnen ongeveer een vijftiende van het temperatuurverschil. Die ene graad kost dus zo'n 6 tot 7 procent extra, over het hele huis en de hele winter.

Het dak is de grootste post en het eenvoudigst te verbeteren

Een schuin dak zonder isolatie haalt een Rc van 0,3 tot 0,5, en onder de pannen zit dan niet meer dan een dakbeschot van 18 mm hout. Bij een tussenwoning van 5,4 meter breed met een dakhelling van 45 graden is dat 65 vierkante meter, bijna anderhalf keer het vloeroppervlak van een verdieping.

Daar komt een effect bij dat een gevel nauwelijks heeft. Op een heldere nacht straalt een dakvlak warmte uit naar een hemel die veel kouder is dan de lucht, waardoor de pannen onder de buitentemperatuur zakken. Daarom ligt er op heldere ochtenden rijp op daken terwijl het boven nul is.

De eerste keuze is waar de isolatie komt. Gebruik je de zolder niet, dan isoleer je de vlieringvloer van 46 vierkante meter en blijft de zolder koud. Is de zolder een slaapkamer of een werkplek, dan hoort de isolatie tegen het dak en wordt de zolder deel van het warme huis.

Isoleer je de zoldervloer, dan wordt het zolderluik het grootste lek van de bovenverdieping. Een luik van 60 bij 70 cm met 3 mm naad rondom is 78 vierkante centimeter open gat, precies bovenin waar het schoorsteeneffect de warme lucht naartoe duwt. Het luik krijgt daarom een tochtstrip en een plaat isolatie op de bovenkant.

Bij isolatie tegen het dak zit het werk in de dampremmende laag aan de binnenkant. Die folie houdt het vocht uit de kamerlucht weg van het koude dakbeschot, en elke onderbreking laat warme vochtige lucht de wol in, waar hij tegen het beschot condenseert.

Leg daarom een installatiezone van regels voor de folie, zodat stroomkabels en de inbouwdozen voor schakelaars en lichtpunten niet door de folie heen hoeven. Een inbouwdoos van 40 mm diep past in regels van 44 mm, en de folie erachter blijft heel.

De gevel, en hoe je ziet wat er in je muur zit

Een gevel verliest zijn warmte vooral over het dichte deel, en hoeveel dat is hangt sterk af van het bouwjaar. De spouwmuur kwam in Nederland in de jaren twintig in gebruik en werd na de oorlog de standaard, maar tot halverwege de jaren zeventig bleef die spouw meestal leeg.

Een lege spouw isoleert bijna niets, want de lucht erin staat niet stil maar circuleert langs het koude buitenblad. Bij nul graden buiten komt de binnenkant van zo'n muur daardoor op ruim 15 graden, en bij een gevulde spouw op bijna 19.

Wat er in jouw gevel zit, meet je bij een kozijn in de buitenmuur. Een massieve steense muur is met pleisterwerk ongeveer 23 cm dik en een spouwmuur uit de jaren zestig 27 tot 30 cm. Zie je buiten in de voegen een regelmatig raster van dichtgezette gaatjes op ongeveer een meter afstand, dan is de spouw al eens gevuld.

In een tussenwoning weegt de gevel minder zwaar dan vaak gedacht, omdat de zijmuren aan verwarmde buren grenzen. Een hoekwoning van dezelfde maat heeft er 64 vierkante meter kopgevel bij, en daarmee stijgt het verlies naar 10 kilowatt bij nul graden en wordt de gevel met 37 procent de grootste post.

De randen van de gevel doen meer dan hun oppervlak doet vermoeden. Een betonvloer die tot in het buitenblad doorloopt, een betonnen latei boven het raam en een balkonplaat geleiden warmte buitenom de isolatie heen. Na het vullen van de spouw zijn precies die lijnen de koudste strook van de kamer.

Wie een aanbouw of een grotere pui plant, verandert die verhouding zelf. Bij het zelf ontwerpen van een indeling met een aanbouw ruil je dichte gevel in voor glas. Een vierkante meter HR++ verliest drie keer zoveel als een gevulde spouwmuur en zeven keer zoveel als een nieuwe gevel met Rc 4,7.

Bouwperiode	Wat er meestal in de gevel zit	Rc van het dichte deel	Wat je ermee kunt
Tot ongeveer 1920	Massieve steense muur van 22 cm	Rond 0,25	Alleen isoleren met een voorzetwand binnen of een nieuwe gevelafwerking buiten; allebei vragen ze aandacht voor vocht in het metselwerk
1920 tot 1945	Wisselend massief of een smalle spouw van 4 tot 6 cm, vaak met een radiatornis onder de ramen	0,25 tot 0,4	De spouw vullen waar hij breed en schoon genoeg is, en de dunne muur in de radiatornis apart isoleren
1945 tot 1975	Spouwmuur met een lege spouw van 5 tot 7 cm	Ongeveer 0,4	De spouw vullen met parels of vlokken, wat rond Rc 1,8 oplevert
1975 tot 1992	Spouw met 3 tot 5 cm isolatieplaat en een smalle luchtspouw	Ongeveer 1,3	Nagaan of de platen aansluiten; de restspouw vullen levert weinig op vergeleken met een lege spouw
1992 tot 2012	Spouw met 6 tot 9 cm isolatie	2,5 tot 3,0	De gevel is hier zelden de grootste post; kijk eerst naar glas, kieren en ventilatie
Vanaf 2012	Spouw of buitenisolatie van 10 tot 18 cm	3,5 tot 4,7	Rc 4,7 is sinds 2021 de eis voor nieuwbouw; de winst zit hier in ventilatie en installatie

Ramen en deuren verliezen per vierkante meter het meest

Per vierkante meter is glas het zwakste vlak van het huis. Oud dubbel glas in een houten kozijn laat met een raamwaarde van 2,9 twaalf keer zoveel warmte door als het geïsoleerde dak uit het rekenvoorbeeld. Met 17 vierkante meter blijft het aandeel in een tussenwoning toch steken op 13 procent.

Wat je van glas vooral merkt, is comfort. Bij nul graden buiten zit de binnenkant van enkel glas op ruim 5 graden, oud dubbel glas op 12,5 en HR++ op ruim 17. Dat verschil bepaalt of je in een stoel bij het raam koude voeten krijgt.

Het mechanisme heet koudeval. Lucht die langs een koude ruit afkoelt wordt zwaarder, zakt langs het glas naar beneden en stroomt over de vloer de kamer in, zodat het tocht zonder dat er ergens een kier zit.

Een radiator onder het raam vangt die stroom op, en daarvoor moet de lucht er vrij omheen kunnen. Houd de onderkant van de radiator 10 tot 15 cm boven de vloer, 3 tot 5 cm tussen radiator en muur, en minstens 10 cm vrij onder de vensterbank.

Het gordijn hoort bij dezelfde rekensom. Een gordijn dat 2 cm boven de vensterbank eindigt, laat de warme lucht van de radiator voor de stof langs de kamer in. Een gordijn tot op de vloer leidt diezelfde warmte tussen stof en glas omhoog, naar het koudste vlak van de kamer.

De rand van een raam is minstens zo zwak als het glas. De naad tussen kozijn en muur is in oudere woningen vaak alleen met mortel of kit dichtgezet, en een rolluikkast boven het raam is een holle bak in de gevel die rechtstreeks met de buitenlucht in verbinding staat.

Laat bij het vervangen van glas de kozijnnaad en de rolluikkast in dezelfde ronde meenemen, want die liggen dan toch open. Voor de verwarming zelf maakt beter glas pas echt verschil als de rest ook op orde is, want dan kan de verwarming op een lagere aanvoertemperatuur draaien.

Kieren en ventilatie: warmte die met de lucht meegaat

Bij lucht gaat het niet om een vlak maar om een volume. Elke kubieke meter lucht die je van 0 naar 20 graden opwarmt kost ongeveer 6,6 wattuur, en in een oud huis vervangen de kieren alle binnenlucht grofweg elke twee uur.

Dat maakt kieren in het rekenvoorbeeld goed voor 11 procent van het verlies, en na het isoleren van dak en spouw voor 17 procent. Ze staan op geen enkele tekening, en daarom worden ze bij het plannen het vaakst overgeslagen.

De grootste openingen zijn zelden de naden die je voelt. Een ongebruikt rookkanaal van 20 bij 20 cm zonder afsluiter is 400 vierkante centimeter permanent open gat naar het dak. Een afzuigkap zonder terugslagklep houdt een kanaal van 125 mm open, en een brievenbus zonder borstel laat bij elke windvlaag lucht door de voordeur.

Onderin het huis gaat het om het kruipluik, de naad tussen vloer en plint en de gaten waar leidingen door de vloer gaan. Die gaten brengen koude, vochtige kruipruimtelucht mee, en loopkevers en pissebedden die elke week binnen opduiken komen vaak door zo'n doorvoer, zoals je terugleest bij welke kevers er uit de kruipruimte en de tuin binnenkomen.

Ventilatie is het deel van dit verlies dat je niet moet willen dichten. Een huishouden brengt elke dag liters water in de lucht, en zonder afvoer zoekt dat vocht het koudste vlak in huis op.

Dicht je de kieren, dan moet de ventilatie dus bewust gaan lopen: roosters open, afzuiging aan en een spleet van 1 tot 2 cm onder de binnendeuren. Sla je dat over, dan zijn beslagen ramen in de ochtend het eerste signaal, gevolgd door piepkleine beestjes die op vocht en schimmel afkomen, zoals stofluizen en springstaarten.

Het ventilatieverlies zelf verklein je alleen met warmteterugwinning. Een balansventilatie met wtw geeft de warmte uit de afgezogen lucht mee aan de verse lucht, maar vraagt in een bestaande woning kanalen naar elke kamer, en dat past zelden zonder verbouwing.

De vloer boven de kruipruimte en waarom je voeten het eerst koud worden

Een houten of betonnen vloer boven een kruipruimte heeft zonder isolatie een Rc van 0,15 tot 0,4. Toch verliest hij minder dan dat getal doet vermoeden, want de kruipruimte eronder is in de winter warmer dan de buitenlucht; in het rekenvoorbeeld dempt dat het verlies met ongeveer 30 procent.

Wat een koude vloer onaangenaam maakt, is dat je er met je voeten op staat. Een vloer van 15 graden haalt via je voetzolen warmte weg, terwijl de koude lucht van de koudeval bij het raam en uit de kieren langs de plint zich precies op die hoogte verzamelt.

Zo kan een kamer op hoofdhoogte 21 graden zijn en op enkelhoogte 17. De comfortnorm ISO 7730 legt de grens bij ongeveer 3 graden verschil tussen enkels en hoofd, en daarboven draai je de thermostaat hoger zonder dat je voeten er warmer van worden.

Isoleren van onderaf kan als er minstens 50 cm kruiphoogte is, want minder is voor een mens niet te doen. Tussen of onder de balken komt dan plaat- of spuitisolatie, en bij een lagere kruipruimte blijft bodemisolatie over: een laag op de bodem die de kruipruimte zelf warmer houdt.

De ventilatieroosters in de gevel blijven daarbij open. Dichtgezette roosters maken de vloer een fractie warmer, maar houden het bodemvocht in de kruipruimte vast, en vloerbalken die boven 12 procent vochtgehalte komen zijn het terrein van houtworm.

Staat er water in de kruipruimte, los dat dan op en leg bodemfolie voordat er isolatie onder de vloer gaat. Minerale wol die nat wordt isoleert nauwelijks nog, en houdt het vocht bovendien tegen het hout van de balken vast.

Welk lek het eerst aan de beurt is, per type woning

De volgorde volgt uit twee getallen per vlak: het aandeel in het huidige verlies en hoeveel je er met de maatregel vanaf haalt. Het dak van Rc 0,4 naar 4,0 brengen scheelt in het rekenvoorbeeld 101 watt per graad, terwijl de stap van HR++ naar drievoudig glas op 17 vierkante meter er nog ongeveer 9 afhaalt.

Het woningtype bepaalt welke vlakken er überhaupt meetellen. Een tussenwoning deelt twee muren met de buren, een appartement vaak ook de vloer en het plafond, en een vrijstaand huis heeft aan alle kanten buitenlucht.

Plan het werk daarnaast rond de installatie. Zoek in de levensduurtabel voor ketels en warmtepompen op hoe lang je toestel nog meegaat: een hr-combiketel haalt 15 tot 20 jaar. Wie de schil aanpakt voordat die op is, kiest daarna een toestel dat op de lagere warmtevraag is afgestemd.

Isoleer je in stappen, laat de opname voor het label dan pas doen als het werk klaar is. Wat de opnemer registreert en hoe dat in de labelklasse doorwerkt, staat bij het energielabel en wat het over dak, gevel en glas vastlegt.

Wie verbouwt of een huis opnieuw indeelt, kan de zonwarmte meenemen. Een woonkamer met het meeste glas op het zuiden vangt die warmte op de uren dat je er zit, en bij het indelen van een huis per verdieping en windrichting staat hoe je dat op papier zet.

Woning	Waar de meeste warmte weggaat	Wat meestal het eerst aan de beurt is	Waar het op vastloopt
Tussenwoning met bewoonde zolder	Het dak, met ongeveer 30 procent, daarna gevel en vloer	Dak van binnenuit isoleren, dan de spouw vullen	De dampremmende laag en de aansluiting bij de dakvoet
Tussenwoning met onbewoonde vliering	Het plafond van de bovenverdieping en het zolderluik	Vlieringvloer isoleren en het luik tochtdicht maken	Een vliering waar je nog wilt lopen of spullen wilt zetten
Hoekwoning	De gevel, met 37 procent in het rekenvoorbeeld	Spouw vullen, want de kopgevel is een groot dicht vlak	Slagregen op de kopgevel en open voegwerk
Twee-onder-een-kap of vrijstaand	Gevel en dak ongeveer gelijk, met meer kieren door de vele aansluitingen	Spouw en dak, met de kieren in dezelfde ronde	De lengte aan kozijn- en dakvoetaansluitingen
Appartement tussen andere appartementen	Glas en ventilatie, omdat vloer, plafond en zijmuren aan buren grenzen	Kieren en ventilatie regelen, daarna het glas	Kozijnen en gevel horen meestal bij de VvE
Bovenste appartement	Het platte dak, dat even groot is als de vloer	Dakisolatie aan de buitenkant bij vervanging van de dakbedekking	De planning van de VvE
Benedenwoning boven een kruipruimte of berging	De vloer, en in een portiek ook de wand naar het koude trappenhuis	Vloer van onderaf isoleren	Een kruiphoogte onder 50 cm of een berging van een ander
Jaren-dertigwoning	Kieren, oud glas en een muur zonder of met een smalle spouw	Kieren dichten en glas, daarna dak en vloer	Radiatornissen, roeden en een smalle of vervuilde spouw
Bungalow	Dak en vloer, allebei zo groot als het hele woonoppervlak	Eerst het dak, dan de vloer	Een plat dak dat pas goed te isoleren is als de bedekking vervangen wordt

Zo spoor je op een koude ochtend op waar jouw huis warmte verliest

Werk van wat je kunt opzoeken naar wat je moet meten, zodat elke meting iets heeft om tegen af te zetten.

1. Zoek het bouwjaar en de oorspronkelijke tekening op

   Het bouwjaar vertelt welke muur, welk dak en welke vloer er waarschijnlijk zitten, en de archieftekening van de gemeente laat de spouwbreedte en de vloeropbouw zien. Noteer wat er al is gedaan: een raster van gevulde gaatjes in de voegen, een label met isolatiemaatregelen of een factuur van de vorige eigenaar.

2. Kijk op zolder en in de kruipruimte met een zaklamp

   Meet op zolder de dikte van de isolatie tegen het dak of op de vlieringvloer, en kijk of er folie aan de warme kant zit. In de kruipruimte noteer je de hoogte tot de onderkant van de balken, of er water staat en of de roosters in de gevel open zijn, want die drie bepalen wat er onder de vloer mogelijk is.

3. Meet de muurdikte en lees de opdruk in het glas

   Meet de gevel bij een deur- of raamkozijn van binnenkant tot buitenkant: rond 23 cm is massief, 27 tot 30 cm is een spouwmuur. Lees daarna in de afstandhouder tussen de ruiten de opdruk met het productiejaar en het type glas, want daar staat per ruit of het HR++ is.

4. Doe de rookproef met de afzuiging op de hoogste stand

   Sluit ramen en roosters, zet de mechanische afzuiging of de afzuigkap op de hoogste stand en loop met een brandend wierookstokje langs kozijnnaden, plinten, luiken, doorvoeren, stopcontacten in de gevel en de rolluikkast. De onderdruk trekt buitenlucht door elke kier naar binnen, en de rook buigt dan zichtbaar van de opening af de kamer in.

   Doe dit niet terwijl er een open verbrandingstoestel brandt, zoals een geiser, een open gaskachel of een houtkachel. Dezelfde onderdruk trekt dan rookgas terug het huis in.

5. Meet de oppervlaktetemperaturen als het buiten koud is

   Kies een ochtend met minstens 10 graden verschil tussen binnen en buiten en zonder zon op de gevel sinds de middag ervoor. Meet met een infraroodthermometer het midden van elke buitenmuur en daarna de hoeken, de vloerrand, de latei en de kozijnaansluiting. Een plek die meer dan 3 graden kouder is dan het vlak ernaast, is een koudebrug of een gat in de isolatie.

   Plak op glanzend metaal, zoals een aluminium kozijn, eerst een stukje schilderstape en meet op de tape. Kaal metaal weerkaatst de omgeving en geeft een waarde die niets over het metaal zelf zegt.

6. Reken per vlak het verlies uit en zet de posten op volgorde

   Vermenigvuldig per vlak de vierkante meters met de U-waarde, die je vindt als 1 gedeeld door de Rc plus 0,17. Schrijf achter elke post hoeveel de maatregel die daar past eraf haalt, want die tweede kolom bepaalt de volgorde en niet de eerste.

7. Plan het werk rond het vervangmoment van de ketel

   Leg de volgorde naast de leeftijd van je ketel of warmtepomp. Pak de schil zo mogelijk eerst aan, want een toestel dat je kiest op het verlies van een ongeïsoleerd huis is na het isoleren te groot, en een te groot toestel slaat steeds kort aan en weer af.

Levensduurtabel

Per apparaat de gemiddelde levensduur, wat hem verkort, en het punt waarop repareren duurder is dan vervangen. Bekijk alle gegevens

Zoeken Soort Alle Wassen en drogen Koken Koelen Schoonmaken Klimaat en water Installatie Interieur

Soort	Apparaat of onderdeel	Gaat gemiddeld mee	Wat hem korter maakt	Repareren of vervangen
Wassen en drogen	Wasmachine	8 tot 12 jaar	Te vol laden, te lage wastemperaturen waardoor er biofilm ontstaat, hard water zonder ontkalken	Onder de 6 jaar bijna altijd repareren; boven de 10 jaar is een reparatie boven 250 euro zelden de moeite
Wassen en drogen	Wasdroger, condens	10 tot 14 jaar	Pluis dat achter het filter in de behuizing komt, drogen in een klein halletje zonder ventilatie, en de trommel vol laden in plaats van driekwart	Verwarmingselement, thermostaat en riem zijn losse onderdelen en meestal de moeite; onder de 8 jaar repareren
Wassen en drogen	Wasdroger, warmtepomp	8 tot 12 jaar	De warmtewisselaar achter de klep niet schoonmaken, waardoor de compressor tegen een dichtgeslibde wisselaar aan blijft werken	Ventilator, sensoren en pomp zijn te repareren; een defecte compressor betekent vervangen, want het koudemiddelcircuit zit dicht
Koken	Oven, inbouw en elektrisch	10 tot 15 jaar	Vet dat op het element inbrandt, pyrolyse op 500 graden vaker dan een paar keer per jaar, en een deur die je dichtslaat waardoor het scharnier verzakt	Element, thermostaat, scharnier en deurglas zijn los te krijgen: bijna altijd repareren, ook omdat een nieuwe oven in dezelfde inbouwmaat moet passen
Koken	Combimicrowave	8 tot 10 jaar	Leeg of met heel weinig eten aanzetten, vet op het micaplaatje voor de golfgeleider, en met de deur rammelen waardoor de deurschakelaars het opgeven	De deurschakelaar is de meest voorkomende storing en een goedkope reparatie; onder de 5 jaar repareren, daarboven wegen een nieuwe magnetronbuis plus arbeid zelden op
Koken	Inductiekookplaat	10 tot 15 jaar	De ruimte onder de plaat dichtzetten met een volle lade, zodat de elektronica zijn warmte niet kwijt kan; overkoken tot er vocht onder het glas komt; een zware pan die valt	Een vermogensmodule of de touchbediening is per zone te vervangen; gebarsten glas betekent bijna altijd een nieuwe plaat
Koken	Gasfornuis	15 tot 20 jaar	Overkoken in de branders, een vuile vonkontsteking en een dichtgeslibd thermokoppel, waardoor de vlam niet blijft staan	Branderdeksels, thermokoppel en gaskraantjes zijn goedkope onderdelen: repareren. Nieuwbouw krijgt sinds 1 juli 2018 geen gasaansluiting meer (Wet VET), dus daar is elektrisch koken de reden om te vervangen
Koken	Afzuigkap	10 tot 15 jaar	Vetfilters die niet in een sopje of de vaatwasser gaan en een verzadigd koolstoffilter bij recirculatie, waardoor de motor tegen weerstand in blijft draaien	Motor, schakelaar en verlichting zijn te vervangen: onder de 8 jaar repareren. Filters zijn onderhoud en geen reparatie: koolstof elk half jaar tot jaar
Koken	Airfryer	3 tot 5 jaar	De korf in de vaatwasser, waardoor de antiaanbaklaag eraf gaat, en de uitblaas aan de achterkant tegen een wand of onder een keukenkastje	Niet repareren: de behuizing zit geklonken of geplakt en het arbeidsloon komt boven de prijs van een nieuwe uit
Koken	Waterkoker	3 tot 6 jaar	Kalk op het verwarmingselement bij hard water, en koken met minder water dan de onderste streep waardoor het element droogloopt	Niet repareren. Ontkalken is het onderhoud: bij hard water ongeveer maandelijks, bij zacht water een paar keer per jaar
Koken	Koffiemachine, volautomaat	5 tot 10 jaar	Niet ontkalken, de zetgroep nooit uitnemen en invetten, en melkleidingen die na het schuimen niet worden doorgespoeld	Zetgroep, pomp en aftapventiel zijn losse onderdelen en revisie bij een reparateur is gangbaar; onder de 6 jaar bijna altijd repareren
Koken	Kokendwaterkraan	7 tot 10 jaar	Hard water zonder filter, waardoor het reservoir onder de gootsteen verkalkt, en een filterpatroon dat langer dan een jaar blijft zitten	Reservoir en kraan zijn losse onderdelen: bij een defect reservoir hoeft de kraan niet mee, en omgekeerd ook niet
Koelen	Koelkast met vriesvak	10 tot 15 jaar	Naast de oven of in de zon staan, stof op de condensor aan de achterkant, en een deurrubber dat hard is geworden waardoor de compressor blijft doorlopen	Thermostaat, ventilator en deurrubber zijn te vervangen; een lek in het koudemiddelcircuit of een defecte compressor betekent vervangen
Koelen	Vrieskist of losse vriezer	15 tot 20 jaar	Een ijslaag dikker dan een halve centimeter, die merkbaar stroom kost, en een plek in een onverwarmde garage die kouder wordt dan zijn klimaatklasse (SN, N of T) toestaat	Thermostaat en deurrubber zijn losse onderdelen en de mechaniek is eenvoudig; bij een kist zit de winst vooral in ontdooien, niet in repareren
Schoonmaken	Vaatwasser	8 tot 12 jaar	Geen zout of een verkeerd ingestelde waterhardheid bij hard water, de zeef onderin nooit uithalen, en glasscherven of pitten die in de pomp komen	Pomp, aquastop en element zijn losse onderdelen; vuistregel: boven de 8 jaar en een reparatie boven een derde van de prijs van een nieuwe, dan vervangen
Schoonmaken	Stofzuiger met sleepslang	8 tot 12 jaar	Doorzuigen met een volle zak of een dichtgeslibd motorfilter, want de motor koelt op de lucht die erdoor gaat en loopt dan warm	Motorkolen, snoerhaspel en slang zijn te vervangen; zolang de motor goed is, is repareren bijna altijd goedkoper dan een nieuwe
Schoonmaken	Steelstofzuiger op accu	4 tot 7 jaar	De accu bepaalt de leeftijd: na ongeveer 500 tot 1000 laadcycli merk je het. Continu in de lader hangen en zuigen tot hij uitvalt maakt dat sneller	De accu vervangen is de reparatie. Kun je de accu er niet uit halen zonder de behuizing te breken, dan is het apparaat ten einde
Schoonmaken	Robotstofzuiger	4 tot 6 jaar	Haren om de zijborstel en de wielassen, een volle stofbak in het dokstation, en drempels waar hij zich elke ronde op stukdraait	Accu, borstels, wielen en filters zijn onderdelen: een nieuwe accu na 2 tot 4 jaar is bijna altijd goedkoper dan een nieuwe robot
Klimaat en water	Luchtreiniger	8 tot 10 jaar	Een hepa-filter dat te lang blijft zitten: de ventilator draait dan tegen weerstand in en er gaat minder lucht door	Ventilator en sensoren zijn te vervangen, maar de kosten zitten in de filters: reken op een filterwissel elk half jaar tot jaar
Klimaat en water	Ventilator, staand of plafond	Staand 5 tot 10 jaar, plafond 15 tot 20 jaar	Stof op de bladen, want dat brengt ze uit balans en dat kost het lager; een staande ventilator die de winter buiten doorstaat	Een staande ventilator repareer je niet; bij een plafondventilator zijn de motor en de aanloopcondensator wel te vervangen
Klimaat en water	Airco, vaste split	10 tot 15 jaar	Filters die niet elke paar maanden schoon worden gemaakt, een buitendeel in de volle zon of tegen een schutting, en koudemiddelverlies dat je laat lopen	Ventilator, print en sensoren zijn te repareren; aan het koudemiddel mag alleen een bedrijf met F-gassencertificaat werken, dat is wettelijk verplicht
Klimaat en water	Waterontharder	10 tot 15 jaar	Het zoutvat laten leeglopen, waardoor het harsbed niet meer regenereert, en ijzer of mangaan in het water dat het hars dichtzet	Het harsbed en het regelventiel zijn los te vervangen, dus een storing is zelden het einde van het toestel; het hars zelf gaat 8 tot 12 jaar mee
Klimaat en water	Mechanische ventilatiebox	15 tot 20 jaar	Een ventilatorwiel en kanalen die nooit worden schoongemaakt, en ventielen die dichtgedraaid blijven staan zodat de box tegen een dicht systeem aan draait	Motor en print zijn per merk los te krijgen; laat bij twijfel eerst meten, het Besluit bouwwerken leefomgeving vraagt voor een badkamer 14 dm³/s, ongeveer 50 m³ per uur
Installatie	Cv-ketel, hr-combi	15 tot 20 jaar	Waterdruk die koud onder 1 bar zakt, jaren geen onderhoud, kalk op de tapwaterwisselaar, en steeds bijvullen: dat brengt zuurstof in het water en dat geeft roest	Onder de 12 jaar repareren, onderdelen zijn gangbaar; boven de 15 jaar is een reparatie die richting een kwart van een nieuwe ketel gaat zelden de moeite
Installatie	Boiler, elektrisch	10 tot 15 jaar	Kalk op het element, en een magnesiumanode die nooit is nagekeken: die beschermt de binnenketel en is na een paar jaar opgelost	Element en anode vervangen is normaal onderhoud; een lekkende binnenketel is niet te repareren. Houd het water op minstens 60 graden tegen legionella
Installatie	Zonnepanelen	25 tot 30 jaar	Schaduw van een dakkapel, schoorsteen of boom over één paneel, wat de hele string meetrekt, en over de panelen lopen: dat geeft microscheurtjes in de cellen	Een paneel is per stuk te vervangen. Reken op ongeveer een half procent opbrengstverlies per jaar; dat is veroudering en geen defect
Installatie	Omvormer van de zonnepanelen	10 tot 15 jaar	Een warme, dichte meterkast of zon op de kast: de condensatoren binnenin gaan bij hoge temperatuur sneller achteruit	Bijna altijd vervangen in plaats van repareren, en per stuk. Ga ervan uit dat je er in de looptijd van de panelen één keer een nieuwe onder zet
Installatie	Warmtepomp, lucht-water	15 tot 20 jaar	Pendelen: een pomp die te groot is voor de afgifte slaat kort aan en uit, en dat kost de compressor. Een buitendeel dat is ingebouwd krijgt zijn lucht niet weg	Ventilator, sensoren, expansieventiel en circulatiepomp zijn onderdelen; een defecte compressor betekent meestal een nieuw buitendeel, en aan het koudemiddel mag alleen een F-gassengecertificeerd bedrijf werken
Installatie	Led-lamp	15.000 tot 50.000 branduren	Een inbouwspot in een dicht, geïsoleerd plafond waar de warmte niet weg kan, en een dimmer die niet voor led is bedoeld: de elektronica in de voet gaat kapot, niet de led zelf	Niet repareren, wel gericht kopen: op de verpakking staan de branduren en het aantal schakelcycli. 25.000 uur is bij 3 uur per dag ruim 20 jaar
Interieur	Matras, pocketvering	8 tot 10 jaar	Vocht, want je verliest per nacht een derde tot een halve liter, en een bodem met latten verder dan 6 centimeter uit elkaar waardoor de vering plaatselijk doorzakt	Niet te repareren. Een blijvende kuil is het signaal; een topper erop maskeert die maar haalt hem er niet uit
Interieur	Topper	3 tot 6 jaar	Altijd dezelfde kant boven laten liggen, en polyether onder een zwaarder gewicht; koudschuim en latex houden hun veerkracht langer	Niet te repareren, wel los te vervangen. Dat is ook de reden om er een op te leggen: je vernieuwt de bovenste laag zonder een nieuw matras
Interieur	Bank met polyether zitting	7 tot 10 jaar	Altijd op dezelfde plek zitten. Polyether zakt de eerste jaren wat in en daarna blijft de kuil; een zitting van SG 35 of hoger houdt zijn vorm langer dan SG 25	De kussens zijn opnieuw te vullen met nieuw schuim en dat scheelt de halve bank; een doorgezakt frame van plaatmateriaal is het einde
Interieur	Bank met veren	12 tot 20 jaar	Op de armleuning of de voorrand zitten, waar geen vering onder zit, en nagels van huisdieren op de stof: de vering gaat langer mee dan de bekleding	Opnieuw stofferen en veren vervangen is gangbaar bij een massief houten frame, en dan gaat hij nog een ronde mee
Interieur	Laminaat	10 tot 20 jaar	Water in de naden, want de kern is hdf en die zwelt onherstelbaar op, en zand dat als schuurpapier werkt als er geen mat bij de voordeur ligt	Niet te schuren. Een beschadigde plank is te vervangen door de klikvloer vanaf de wand open te leggen; koop op slijtageklasse, AC4 voor een gang
Interieur	Pvc, klik of verlijmd	15 tot 25 jaar	Een toplaag van 0,3 mm in een gang waar 0,55 mm hoort, zware meubels zonder viltjes, en een ondervloer die niet vlak is	Een verlijmde plank is er per stuk uit te halen; bij klik moet je openleggen tot die plank. Houd daarom een paar planken over
Interieur	Gietvloer	20 tot 30 jaar	Scheuren in de ondervloer, die door de gietvloer heen doortrekken, en te veel restvocht in de zandcement of anhydriet op het moment van gieten	De toplaag is opnieuw aan te brengen, als vuistregel elke 10 jaar; een scheur is te vullen maar blijft meestal zichtbaar
Interieur	Houten vloer, massief of meerlaags	40 jaar of langer	Te droge lucht in de winter: hout wil 45 tot 60 procent luchtvochtigheid en krimpt daaronder tot naden. Water en hondennagels doen de rest	Schuren en opnieuw afwerken is de reparatie. Massief kan dat vaak vijf keer of meer, een meerlaagse vloer met een toplaag van 3 tot 4 mm twee tot drie keer
Interieur	Behang	10 tot 15 jaar	Zon die op één wand de kleur eruit trekt, vocht in keuken en badkamer, en een wand die niet is voorgestreken: bij het strippen komt het gips mee	Niet te repareren. Een hele baan vervangen kan als je een rol met hetzelfde batchnummer hebt overgehouden, anders zie je kleurverschil
Interieur	Binnenmuurverf	5 tot 10 jaar	Matte verf schoonmaken, want die is niet schrobvast; condens in de badkamer; en niet ontvetten of schuren voor het verven, waardoor de laag niet pakt	Bijwerken kan, maar bij mat blijven de aanzetten zichtbaar: rol een wand in één keer nat in nat, van boven naar beneden
Interieur	Kitrand in de douche	2 tot 5 jaar	Zeepresten waarin schimmel groeit, schoonmaakmiddel met chloor, en niet ventileren na het douchen; de schimmeldoder in de kit wast er in de loop van jaren uit	Niet te repareren: snij hem eruit, maak de naad vetvrij en droog, en zet nieuwe sanitairkit op siliconenbasis. Acrylaatkit hoort niet in een natte ruimte

Nalopen voordat je een offerte aanvraagt

• Bouwjaar en archieftekening opgezocht, met de spouwbreedte en de vloeropbouw
• Isolatiedikte op zolder gemeten, tegen het dak of op de vlieringvloer
• Kruiphoogte gemeten en gekeken of er water staat en de roosters open zijn
• Muurdikte bij een gevelkozijn gemeten en het glastype per ruit afgelezen
• Rookproef gedaan met de afzuiging op de hoogste stand en geen open verbrandingstoestel aan
• Oppervlaktetemperaturen gemeten bij minstens 10 graden verschil en zonder zon op de gevel
• Per vlak oppervlak maal U-waarde uitgerekend en de winst per maatregel erachter gezet
• De leeftijd van de ketel of warmtepomp naast de planning van het isolatiewerk gelegd

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Beginnen met het duurste glas terwijl het dak nog ongeïsoleerd is

Van HR++ naar drievoudig glas haalt in een tussenwoning ongeveer 9 watt per graad weg, het dak van Rc 0,4 naar 4,0 ruim 100. Glas voelt als de grote stap omdat je het elke dag ziet, maar het oppervlak is te klein om het verschil te maken.

De uitzondering is enkel glas. Daar is de sprong naar HR++ zo groot dat het in hetzelfde huis ruim 60 watt per graad oplevert en in de rekensom hoog eindigt.

Kieren dichten en de ventilatieroosters meeplakken

Een rooster boven het raam is geen kier maar een bewuste opening. Wie hem dichtplakt, ruilt een kleine warmtewinst in voor een huis waarin het vocht blijft hangen.

Dicht de ongecontroleerde openingen en laat de gecontroleerde open, want alleen die laatste kun je regelen: een rooster zet je bij vorst op een kier, een naad onder de plint niet.

De kruipruimteroosters dichtzetten om de vloer warmer te krijgen

De vloer wordt er een fractie warmer van, maar het bodemvocht blijft in de kruipruimte hangen en trekt in de balken en de onderkant van de vloer. Wat je aan warmte wint, raak je kwijt aan schimmel, houtrot en een muffe lucht die via de vloernaden de kamer in komt.

Lekken zoeken op een zachte of zonnige dag

Een infraroodmeting laat alleen verschil zien als er genoeg temperatuurverschil is. Met minder dan 10 graden tussen binnen en buiten liggen een goede en een slechte plek maar een paar tiende graad uit elkaar. Zon op de gevel warmt het metselwerk op, zodat een lekke muur uren later nog warm meet.

Gordijnen tot op de vloer voor de radiator

Hangt een gordijn voor de radiator, dan stijgt de warme lucht tussen de stof en het glas omhoog en geeft zijn warmte af aan het koudste vlak van de kamer. Laat het gordijn 2 cm boven de vensterbank eindigen of hang het naast het raam, dan gaat die warmte de kamer in.

Radiatorfolie zien als isolatie van de gevel

Folie achter een radiator weerkaatst de straling van de achterkant van het paneel, en dat helpt vooral in een radiatornis waar de muur dun is. De rest van de gevel verandert er niet door, dus bij 41 vierkante meter lege spouwmuur is een strook folie van een meter breed een detail en geen maatregel.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Opzoeken en meten doe je zelf, maar drie klussen uit dit rijtje niet. Een spouwmuur vullen laat je doen door een bedrijf dat de spouw eerst door een boorgat inspecteert op breedte, speciebaarden en vocht, want wat erin zit krijg je er niet meer uit.

In woningen van voor 1994 kunnen de panelen onder de ramen, platen in de kruipruimte en plaatmateriaal rond een rookkanaal asbest bevatten; laat dat onderzoeken voordat je erin boort of zaagt. Werk aan een open verbrandingstoestel, het rookkanaal van een geiser of een gasleiding in de kruipruimte is voor een installateur, omdat een tochtdicht gemaakt huis de luchttoevoer van zo'n toestel kan afknijpen.