Tuin inrichten met planten: eerst zon en grond, dan de border

In welke volgorde je een tuin met planten inricht

Een tuin inrichten met planten begint niet bij de plantenlijst, maar bij drie dingen die al vastliggen: hoeveel uur zon elke plek krijgt, wat voor grond erin zit en hoe je de tuin gebruikt. Pas als die drie op papier staan, weet je welke soorten er oud kunnen worden.

Het is dezelfde gedachte als binnen, waar het raam bepaalt wat er kan staan. Het overzicht van planten en groen in en om het huis zet die vragen naast elkaar; hier gaat het om borders, heesters en bomen in de volle grond.

De volgorde lijkt op die van een kamer indelen vanuit de vaste punten: eerst wat je niet kunt veranderen, dan de routes, dan het grootste element. In een tuin zijn de gevel, de schutting en een bestaande boom de vaste punten, en het grootste element is de boom of heester die over tien jaar zijn eindmaat heeft.

Begin je bij de soorten, dan ga je de tuin in met een kar planten die in het tuincentrum allemaal even groot waren. Een lavendel en een hortensia staan daar in dezelfde pot van 2 liter, terwijl de een volle zon en schrale grond wil en de ander halfschaduw en grond die nooit uitdroogt.

De tabel leest ook terug. Wil een border niet groeien, zoek dan de laag op die is overgeslagen, want daar zit de oorzaak en niet bij de plant.

Laag in de volgorde	Wat je vastlegt	Wat er misgaat als je deze laag overslaat
1. Zon en schaduw	Uren directe zon per plek in juni, en hoe ver de schaduw in maart en september reikt	Zonplanten die in de schaduw van de schutting lang en slap worden en nauwelijks bloeien
2. Grond	Zand, zavel, klei of veen, hoe snel water wegzakt en de zuurgraad	Planten die in de winter in natte klei wegrotten of in zand elke zomer verdrogen
3. Gebruik en routes	Terras, paden van 90 cm, speelgras, berging en de plek van de containers	Een border precies waar iedereen doorheen loopt naar de schuur
4. Structuur	Boom, heesters en haag met hun eindmaat en de afstand tot de erfgrens	Een boom die na acht jaar over het terras en de schutting van de buren hangt
5. Vaste planten en grassen	Soorten per standplaats in groepen, met een aantal per vierkante meter	Losse exemplaren die elkaar na twee jaar overwoekeren of nooit dichtgroeien
6. Bodembedekkers en bollen	De onderste laag die de grond dichthoudt, en de voorjaarsbloei ertussen	Open grond waarop elk voorjaar opnieuw zaadonkruid kiemt

Hoeveel zon een plek krijgt en hoe ver de schaduw reikt

Op een plantlabel staat zon, halfschaduw of schaduw, en die woorden hebben een gangbare betekenis. Volle zon is minstens zes uur directe zon op een zomerdag, halfschaduw drie tot zes uur en schaduw minder dan drie uur. Dat is een indeling van kwekers en geen norm, maar het is wel de maat waarmee het label geschreven is.

Tel die uren op een heldere dag in juni of juli. Leg om negen, twaalf, drie en zes uur een stok langs de schaduwrand en schrijf per plek op hoe vaak hij in de zon lag. Wat de ligging van je tuin daaraan verandert, kun je per windrichting opzoeken in de lichtwijzer.

De schaduw van een schutting of gevel verandert met het seizoen, omdat de zon om het middaguur in juni ruim 60 graden hoog staat en in maart en september 38 graden. Een schutting van 180 cm werpt daardoor op dat moment in juni 100 cm schaduw, in maart en september 230 cm en in december bijna 7 m. 's Ochtends en 's avonds is die schaduw nog langer.

Een border van 150 cm diep langs een schutting op de zuidgrens ligt dus in juni om twaalf uur voor twee derde in de schaduw, en in maart en september helemaal. Voor bollen en vroege vaste planten, die juist in die maanden licht nodig hebben, maakt dat meer uit dan het label doet vermoeden.

Ochtendzon en middagzon tellen niet even zwaar. Om drie uur 's middags zijn lucht, grond en stenen al opgewarmd en verdampt het blad het meest, dus drie uur zon op het westen belast een plant zwaarder dan drie uur op het oosten. Tussen muren werkt dat nog sterker, omdat steen de warmte 's avonds uren afgeeft; hoe dat op een paar vierkante meter uitpakt, staat bij een kleine patio met muren rondom.

Wat de schaduw werpt	Middagschaduw in juni	In maart en september	In december	Wat het voor de beplanting betekent
Schutting van 180 cm	100 cm	230 cm	Bijna 7 m	Een border van 150 cm diep aan de schaduwzijde krijgt alleen van mei tot half augustus middagzon op de voorste rand
Schutting of haag van 200 cm	110 cm	255 cm	Ruim 7,5 m	Twintig centimeter extra hoogte kost in het voor- en najaar 25 cm zon in de border
Berging of garage van 250 cm	140 cm	320 cm	Bijna 10 m	De strook achter de berging is in het voorjaar een schaduwborder, ook in een tuin op het zuiden
Gevel met de goot op 6 m	330 cm	770 cm	Ruim 23 m	Tegen de gevel van een tuin op het noorden komt het hele jaar geen middagzon
Schutting op de oost- of westgrens	Vrijwel geen	Vrijwel geen	Vrijwel geen	Die schaduw valt 's ochtends of 's avonds: op de oostgrens neemt hij de ochtendzon weg, op de westgrens de avondzon

Welke grond je hebt en wat je eraan verbetert

De grond bepaalt hoeveel water en lucht er bij de wortels komt, en dat beslist vaak meer over wat blijft staan dan de zon. Doe de twee proeven hieronder op drie plekken, want een nieuwbouwtuin heeft vaak een laag aangevoerde grond op verdichte klei, en langs de gevel zit nog bouwpuin.

Voor de knijpproef pak je een handvol vochtige grond van 10 cm diep en knijp je erin. Zand valt uit elkaar en knarst, zavel en leem vormen een bal die breekt als je erop drukt, en klei laat zich kneden tot een rolletje dat je tot een ring kunt buigen. Veen is donkerbruin tot zwart, voelt sponzig en is droog opvallend licht.

Voor de waterproef graaf je een gat van 30 bij 30 cm en 30 cm diep, vul je het met water en laat je het leeglopen. Vul het daarna opnieuw: is dat water binnen een uur weg, dan droogt de grond in de zomer snel uit. Zakt het minder dan 2 cm per uur, dan staat hij in de winter te lang nat voor lavendel, rozemarijn en siergrassen die een droge voet willen.

Verbeteren doe je met organisch materiaal. Werk bij de aanleg 3 tot 5 cm compost door de bovenste 20 tot 25 cm en leg er daarna elk jaar ongeveer 1 cm bovenop, zo'n 10 liter per vierkante meter. Meer helpt niet: compost bevat fosfaat, en dat hoopt zich op tot vaste planten er lang en slap van worden.

Op zware klei maak je geen plantgat vol potgrond of zand. Zo'n los gat in dichte grond vangt het regenwater uit de omgeving en blijft vol staan, waardoor de wortels juist daar stikken. Verbeter daarom een heel vak tegelijk, of leg een verhoogde border van 30 tot 40 cm aan.

Meet ook de zuurgraad, met een meetset of strips uit het tuincentrum. De meeste vaste planten staan goed tussen pH 6 en 7,5; skimmia, rododendron, heide en een hortensia die blauw moet blijven willen 4,5 tot 5,5, en lavendel doet het juist beter op kalkrijke grond.

Grondsoort	Zo herken je hem	Wat hij met water doet	Wat je eraan doet
Zand	Valt uit elkaar in je hand en knarst tussen je vingers	Water zakt binnen een uur weg en voeding spoelt mee	Elk jaar compost bovenop en een mulchlaag van 5 tot 8 cm tegen verdamping
Zavel of leem	Vormt een bal die breekt als je erop drukt	Houdt water vast en laat het overschot door	Weinig: 1 cm compost per jaar houdt de structuur open
Klei	Kneedbaar, glanst als je erover wrijft, rolt tot een ring	Staat in de winter nat en scheurt in een droge zomer	Compost door een heel vak, niet bewerken of betreden als hij nat is, en verhoogd planten voor soorten met een droge voet
Veen	Donkerbruin tot zwart, sponzig, droog heel licht	Blijft lang nat en klinkt in als hij uitdroogt	Soorten voor vochtige grond kiezen; de grondwaterstand verander je niet met een tuinklus
Nieuwbouwgrond	Een laag zand of teelaarde op een harde laag met grijze of roestbruine vlekken	Water blijft op de verdichte laag staan	De harde laag op 30 tot 40 cm diep doorsteken met een riek en het puin eruit halen

Een border opbouwen in lagen, van boom tot bodembedekker

Een border in lagen werkt omdat elke laag een eigen stuk ruimte gebruikt: een boom de lucht boven 2 m, heesters de hoogte tussen 1 en 3 m, vaste planten en grassen de strook tot anderhalve meter, en bodembedekkers de grond zelf. Zo staan er op een vierkante meter meer planten zonder dat ze om hetzelfde licht vechten.

De diepte van de border bepaalt hoeveel lagen erin passen. Tot 100 cm diep past een rij vaste planten met een lage rand, bij 150 cm krijg je twee hoogtes achter elkaar, en pas vanaf ongeveer 200 cm is er plek voor heesters achterin met vaste planten en een voorrand ervoor.

Uit de Engelse bordertraditie komt de vuistregel dat de hoogste planten niet hoger worden dan de helft tot twee derde van de borderdiepte. Dat is een smaakregel, maar er zit een mechanisme onder: een plant van 150 cm in een border van 100 cm diep valt na een regenbui over het pad en neemt de rij ervoor het licht af.

Hoog achter en laag voor hoef je niet strak aan te houden. Een paar hoge, doorzichtige planten vooraan, zoals Verbena bonariensis of pijpenstrootje met dunne pluimen, maken de border dieper omdat je erdoorheen kijkt; een dichte plant van dezelfde hoogte sluit hem af.

Reken jezelf ook mee. Vanaf de rand reik je zo'n 70 cm ver zonder op de grond te staan. Een border die dieper is dan 140 cm en maar van één kant bereikbaar is, heeft daarom stapstenen of een onderhoudspad nodig, anders loop je elk voorjaar de grond rond de planten vast.

Kijk daarna vanaf de plek waar je het vaakst naar buiten kijkt, meestal het raam van de woonkamer. De border die je daarvandaan ziet, verdient de meeste herhaling en de langste bloei, op dezelfde manier als planten in de woonkamer bij hun lichtzone horen.

Hoeveel planten er op een vierkante meter passen en hoe ver ze uit elkaar staan

Plant op de eindmaat en niet op de potmaat. Een vaste plant uit een pot van 9 cm is na twee seizoenen 40 tot 60 cm breed, een heester uit een pot van 3 liter wordt in vijf jaar 150 cm, en een kleine boom heeft pas na tien tot vijftien jaar zijn kroon.

Voor vaste planten reken je met een aantal per vierkante meter, en dat aantal volgt uit de breedte die de plant na twee jaar heeft. Bij 9 per vierkante meter staan ze om de 33 cm, bij 7 om de 38 cm, bij 5 om de 45 cm en bij 3 om de 58 cm. Plant je verspringend per rij, in driehoeksverband, dan sluit de groep gelijkmatiger dan in rechte rijen.

Minder planten kan, maar dan ligt er twee seizoenen open grond waarop onkruid kiemt. Meer planten geeft het eerste jaar een vol beeld en na drie jaar een border waarin de sterkste soorten de rest wegdrukken, zodat je moet gaan scheuren.

Heesters en bomen reken je per plant. Zet heesters van hart tot hart op een afstand gelijk aan hun eindbreedte en houd tot een pad of schutting de halve eindbreedte plus 20 cm aan. De lege ruimte vul je de eerste jaren met vaste planten die je later verplaatst.

Bij de erfgrens geldt het Burgerlijk Wetboek. Volgens artikel 5:42 staat een boom minstens 2 m van de grens, gemeten vanaf het midden van de stam, en een heester of heg minstens 50 cm. De buren kunnen verwijdering eisen, behalve als ze toestemming hebben gegeven, als de beplanting niet boven de scheidsmuur uitkomt, of als de plaatselijke regels een kleinere afstand toestaan.

Soort plant	Hoogte als hij volgroeid is	Aantal of ruimte	Plantafstand	Voorbeelden
Bodembedekker	10 tot 30 cm	8 tot 12 per m²	29 tot 35 cm	Ooievaarsbek (Geranium macrorrhizum), elfenbloem, Waldsteinia, kleine maagdenpalm
Lage vaste plant	20 tot 40 cm	7 tot 9 per m²	33 tot 38 cm	Vrouwenmantel, heuchera, longkruid, tijm
Middelhoge vaste plant	40 tot 90 cm	5 tot 7 per m²	38 tot 45 cm	Salvia nemorosa, zonnehoed, Rudbeckia fulgida, hemelsleutel
Hoge vaste plant	100 tot 180 cm	3 tot 4 per m²	50 tot 58 cm	Herfstaster, leverkruid, moerasspirea
Middelgroot siergras	40 tot 80 cm	3 tot 5 per m²	45 tot 58 cm	Lampenpoetsergras, ruwe smele, pijpenstrootje
Groot siergras	150 tot 250 cm	1 tot 2 per m²	70 tot 100 cm	Prachtriet (Miscanthus)
Voorjaarsbollen	10 tot 60 cm	Tulp en narcis 40 tot 60 per m², krokus 80 tot 100	13 tot 16 cm, krokus 10 cm	Tulp, narcis, krokus, sierui
Heester tot 150 cm breed	100 tot 150 cm	1 per 1,5 tot 2 m²	Hart tot hart gelijk aan de eindbreedte	Skimmia, boerenhortensia, spierstruik
Grote heester	200 tot 300 cm	1 per 4 tot 6 m²	200 tot 250 cm	Vlinderstruik, sering, sneeuwbal
Kleine boom	4 tot 8 m	1 per 25 m² tuin	Minstens 2 m tot de erfgrens	Krentenboompje, sierappel, Japanse esdoorn, lijsterbes

Welke planten bij welke standplaats horen

Zon en grond samen maken de standplaats, en een plant op de verkeerde standplaats red je niet met extra water of voeding. Zoek daarom eerst de rij in de tabel die bij jouw plek past, en kies daarbinnen pas op kleur en hoogte.

De soorten die op elke lijst van zonplanten staan, lavendel, salvia, zonnehoed, kattenkruid en rozemarijn, vragen meer dan zon. Lavendel en rozemarijn komen van droge, kalkrijke hellingen en gaan in natte klei in de winter dood aan wortelrot en niet aan de kou. Rozemarijn bevriest daarbij in een strenge winter, en op zand tegen een zuidmuur heeft hij de meeste kans.

In de schaduw is het verschil tussen droog en vochtig groter dan dat tussen halfschaduw en schaduw. Hosta en astilbe willen grond die nooit uitdroogt en hangen onder een boom in juli slap, terwijl ooievaarsbek, elfenbloem en mannetjesvaren in diezelfde droge schaduw overeind blijven.

Voor natte grond worden vaak lisdodde en moerasvergeet-mij-nietje genoemd, maar dat zijn oeverplanten die met hun voet in het water staan. Lisdodde verspreidt zich met wortelstokken en hoort hooguit in een vijver in een bak; in een natte border staan moerasspirea, kattenstaart, Siberische iris en zegge beter.

Een onderhoudsarme border bestaat vooral uit soorten die bij de standplaats horen en niet woekeren of uitzaaien. Vrouwenmantel staat vaak op zulke lijsten, maar zaait zich na de bloei in elke voeg uit; knip de bloemen af voordat ze bruin worden, dan krijg je ook vers blad.

Planten in potten combineer je op dezelfde manier, alleen droogt een pot sneller uit dan de volle grond. Zet in een pot alleen soorten met dezelfde water- en lichtbehoefte bij elkaar; hoe groot die pot moet zijn en wat hij nat weegt, staat bij planten in bakken en potten op een balkon.

Standplaats	Planten die hier blijven staan	Waar je op let
Zon, droge en schrale grond	Lavendel, tijm, hemelsleutel, blauw schapengras, Russische salie, kattenkruid	Geen compost bijmengen en niet in natte klei; op rijke grond vallen ze open
Zon, gewone tuingrond	Salvia nemorosa, zonnehoed, Rudbeckia fulgida, ooievaarsbek 'Rozanne', sierui, lampenpoetsergras	Zonnehoed leeft op zware, natte grond vaak maar twee tot drie jaar
Halfschaduw met ochtendzon	Boerenhortensia, herfstanemoon, vrouwenmantel, astilbe, heuchera	Middagzon op het westen verbrandt het blad van hortensia en astilbe
Vochtige schaduw	Hosta, astilbe, longkruid, Kaukasisch vergeet-mij-nietje, struisvaren	Slakken eten hosta met dun blad eerder dan soorten met dik blauwgrijs blad
Droge schaduw onder bomen	Ooievaarsbek (Geranium macrorrhizum), elfenbloem, mannetjesvaren, Waldsteinia, kleine maagdenpalm	Plant in het najaar, als de boom geen water meer trekt, en geef de eerste zomer extra water
Zure, humusrijke grond in halfschaduw	Skimmia, rododendron, pieris, blauwe hortensia	In volle zon of op kalkrijke grond wordt het blad geel
Natte grond die in de winter blank staat	Moerasspirea, kattenstaart, Siberische iris, zegge, witte kornoelje	Geen lavendel, rozemarijn of grassen voor droge grond: die rotten weg
Wintergroen voor structuur	Taxus, Japanse hulst, hulst, skimmia, laurierkers, zegge	Buxus wordt aangetast door buxusmot en schimmel; echte laurier (Laurus nobilis) bevriest in een strenge winter

Planten combineren zodat de border het hele jaar iets doet

Een border die alleen in juni bloeit, is de rest van het jaar een groene vlakte. Spreid de bloei daarom over drie seizoenen en zet er planten tussen die in de winter blijven staan: grassen, zaadhoofden en wintergroen blad.

De meeste ontwerpers werken met een beperkt aantal soorten die ze in groepen herhalen, en dat is een gewoonte met een reden. Het oog zoekt herhaling om een patroon te zien, dus tien soorten die elk drie keer terugkomen lezen als één border en dertig losse soorten als een verzameling. Hoe ver je daarin kunt gaan, laat een tuin met vijf tot acht soorten die steeds terugkomen zien.

Oneven groepen van drie, vijf of zeven zijn ook een ontwerpgewoonte en geen wet. Ze werken omdat een oneven groep geen midden heeft waar het oog hem in tweeën knipt, zodat hij als één vlek leest in plaats van als twee paren.

Combineer op bladvorm en niet uitsluitend op kleur. Het grote ronde blad van een hosta naast de sprieten van een gras en het gedeelde blad van een varen blijft zonder bloem uit elkaar te houden. Drie soorten met middelgroot groen blad worden samen één groene massa.

Een combinatie voor de zon die van mei tot oktober doorloopt: sierui voor mei en juni, salvia en kattenkruid in juni en juli, vrouwenmantel als lage zoom, zonnehoed en hemelsleutel voor augustus en september, en een siergras dat tot februari blijft staan. Salvia en kattenkruid knip je eind juni tot een hand boven de grond, dan bloeien ze na drie tot vier weken opnieuw.

Voor halfschaduw schuift de bloei naar voren en naar achteren: kerstroos en longkruid van februari tot april, astilbe in de zomer en herfstanemoon van augustus tot oktober. Het blad van hosta en varens houdt het vlak daartussen bij elkaar.

Plant	Standplaats	Hoogte	Bloei	Wat hij na de bloei doet
Sierui (Allium 'Purple Sensation')	Zon	70 tot 90 cm	Mei en juni	Het blad sterft al tijdens de bloei af, dus zet hem tussen planten die dat verbergen
Kattenkruid (Nepeta)	Zon	30 tot 60 cm	Mei tot september, met terugknippen	Eind juni terugknippen geeft een tweede bloei
Salvia nemorosa	Zon	40 tot 60 cm	Juni en juli, opnieuw in augustus	Bloeit alleen opnieuw als je hem na de eerste bloei terugknipt
Vrouwenmantel	Zon tot halfschaduw	30 tot 50 cm	Juni en juli	Zaait uit als je de bloemen laat staan
Zonnehoed (Echinacea)	Zon	60 tot 90 cm	Juli tot september	De zaadhoofden blijven tot in de winter staan en trekken vogels
Hemelsleutel (Hylotelephium 'Herbstfreude')	Zon, droog	40 tot 60 cm	Augustus tot oktober	De bruine schermen staan de hele winter
Herfstaster	Zon tot halfschaduw	80 tot 150 cm	September en oktober	Late nectar voor bijen en vlinders
Herfstanemoon	Halfschaduw	80 tot 120 cm	Augustus tot oktober	Breidt zich langzaam uit met wortelstokken
Kerstroos (Helleborus)	Halfschaduw tot schaduw	30 tot 40 cm	Februari tot april	Wintergroen blad; knip het oude blad in januari weg voordat de bloemen komen
Longkruid (Pulmonaria)	Schaduw	25 tot 30 cm	Maart en april	Het gevlekte blad blijft tot de herfst
Siergras (Miscanthus, Molinia)	Zon	80 tot 200 cm	Pluimen van augustus tot oktober	Blijft tot februari staan en gaat eind februari tot half maart terug

Het plantmoment en het plantgat

Vaste planten en heesters in pot kun je het hele jaar planten zolang de grond niet bevroren of kurkdroog is, maar de beste maanden zijn september en oktober, en daarna maart tot mei. In het najaar is de grond nog warm van de zomer en regent het vaker, dus groeien de wortels door terwijl het blad weinig verdampt.

Siergrassen, herfstasters en andere late soorten plant je liever in het voorjaar. Ze wortelen pas in warme grond, en een pol die in november in natte klei gaat, staat tot april in koud water zonder nieuwe wortels te maken.

Heesters en bomen met blote wortel of met een kluit in jute plant je van november tot maart op een dag zonder vorst, omdat ze dan in rust zijn. Voorjaarsbollen gaan van september tot november de grond in, tulpen liefst in oktober en november, op een diepte van twee tot drie keer de hoogte van de bol.

Zet een pot voor het planten in een emmer water tot er geen luchtbellen meer opstijgen. Een kluit die droog de grond in gaat, neemt daarna nauwelijks water op, omdat het water langs de potgrond wegloopt in de losse aarde eromheen.

Graaf het gat twee keer zo breed als de kluit en even diep. Te diep zet de stengelvoet onder de grond, waar hij rot, en te ondiep laat de potgrond boven de tuingrond uitsteken, waar hij als een spons uitdroogt. Druk de grond met je handen aan en giet meteen: 2 tot 3 liter voor een vaste plant, 10 liter voor een heester en 30 tot 50 liter voor een boom.

Leg paden, terras en een eventuele waterpartij aan voordat je plant, want een kruiwagen vol tegels door een verse border drukt de grond dicht. Wat daarbij komt kijken, staat bij het inrichten van terras, paden en water in de tuin.

Water, mulch en snoei in het eerste jaar en daarna

Een nieuwe border heeft de eerste zomer water nodig, omdat de wortels nog in de kluit zitten. Een warme zomerdag verdampt 3 tot 5 mm, en 1 mm is 1 liter per vierkante meter, dus een droge week kost een border 20 tot 30 liter per vierkante meter.

Geef dat water in één keer per week en niet elke avond een beetje. Een paar liter per avond maakt alleen de bovenste centimeters nat en daar blijven de wortels dan zitten. Bij 20 liter in één beurt zakt het water op gewone tuingrond 10 tot 15 cm diep en groeien de wortels mee naar beneden, waar de grond langer vochtig blijft.

Een jonge boom krijgt de eerste twee zomers bij droogte één keer per week 50 tot 100 liter, langzaam gegeven zodat het niet over de grond wegloopt. Heesters die drie jaar staan en vaste planten in hun tweede seizoen redden zich in een gewone zomer met regenwater.

Een mulchlaag van 5 tot 8 cm gecomposteerde schors of houtsnippers houdt zaadonkruid twee tot drie jaar weg en remt de verdamping. Leg hem op natte grond en houd 5 cm vrij rond de stengels; welke andere aanpak tussen planten werkt, kun je opzoeken voor onkruid in een border.

Knip in de herfst niet alles kort. Stengels, zaadhoofden en grassen houden het hart van de plant in de winter droog, geven insecten een schuilplek en vogels zaad, dus siergrassen en vaste planten gaan pas eind februari tot half maart terug. Voor heesters, hagen en rozen verschilt het moment per soort, en dat staat per plant in de snoeikalender met 48 soorten.

Tussen 15 maart en 15 juli blijf je met de heggenschaar uit een haag of heester waarin een vogel broedt. Die data zijn een vuistregel, maar het verstoren van een nest dat in gebruik is, valt onder de zorgplicht die sinds 2024 in de Omgevingswet staat.

Wanneer	Wat je in de border doet	Waarom op dat moment
Eind februari tot half maart	Siergrassen terug tot 10 tot 15 cm, oude stengels van vaste planten tot 5 cm	De nieuwe scheuten zitten nog onder de grond en worden niet mee afgeknipt
Maart	Vlinderstruik terug tot 30 tot 50 cm	Hij bloeit op hout van dit jaar, en holle takken die in de herfst gesnoeid zijn vriezen open
April	Wintergroene grassen uitkammen, lavendel licht bijknippen, bij de boerenhortensia alleen de uitgebloeide bollen eraf	Knip je de hortensia dieper, dan gaan de bloemknoppen van dit jaar mee
Mei en juni	Nieuwe aanplant bij droogte één keer per week water geven	De wortels zitten nog in de kluit en halen geen water uit de grond eromheen
Eind juni tot half juli	Salvia, kattenkruid en ooievaarsbek tot een hand boven de grond	Na drie tot vier weken volgt een tweede bloei
Augustus	Lavendel: de bloemstelen plus 2 tot 3 cm blad eraf	Later of dieper snoeien in kaal hout geeft geen nieuwe scheuten
September en oktober	Planten, verplanten en vaste planten scheuren	De grond is nog warm en de regen komt terug
November	Blad van gazon en paden op de border harken	Het verteert tot humus en beschermt de wortels tegen vorst; alleen van wintergroene bodembedekkers haal je het af

Zo zet je een border neer, van de eerste meting tot de mulch

Elke stap legt vast waaruit de volgende kiest, zodat je geen plant koopt voor een plek die hij niet aankan.

1. Tel per strook de uren zon op een heldere zomerdag

   Leg om negen, twaalf, drie en zes uur een stok langs de schaduwrand. Een strook die op drie of vier van die momenten in de zon ligt is volle zon, op twee momenten halfschaduw en op één of geen moment schaduw, en met die indeling zijn de plantlabels geschreven.

2. Doe de knijpproef en de waterproef op drie plekken

   Grond verschilt binnen één tuin, zeker langs de gevel en in een nieuwbouwwijk. Schrijf per plek op of het zand, zavel, klei of veen is en hoe snel een gat van 30 cm diep leegloopt, want dat bepaalt of een soort met een droge voet er de winter overleeft.

3. Teken de tuin op schaal met paden, terras en borders

   Werk op schaal 1 op 50, dus 2 cm op papier per meter, en verdeel de borders in vakken van 1 bij 1 m. Houd paden 90 cm breed en een border die van één kant bereikbaar is hooguit 140 cm diep, of teken er stapstenen in.

4. Zet eerst de structuur erin en vul daarna de vakken

   Teken de boom en de heesters als cirkels op hun eindbreedte, met een boom minstens 2 m van de erfgrens. Vul daarna elk vak met een soort uit de rij van zijn standplaats, schrijf het aantal per vierkante meter erbij en tel per soort op voor de boodschappenlijst.

5. Maak de grond klaar voordat er een plant in gaat

   Haal wortelonkruid als zevenblad en kweekgras er met de riek helemaal uit, want een stukje wortel van een centimeter loopt weer uit. Steek de grond los, werk 3 tot 5 cm compost door de bovenste 25 cm en hark het vlak; na het planten kom je niet meer bij die wortels.

6. Zet de potten uit en plant van achter naar voor

   Zet alle potten op hun plek, bekijk ze vanaf het raam en het terras en schuif voordat je graaft. Plant daarna eerst de heesters achterin en dan de vaste planten, zodat je niet op de pas geplante voorrand hoeft te staan.

7. Giet aan en leg de mulchlaag op natte grond

   Geef 2 tot 3 liter per vaste plant en 10 liter per heester, en leg daarna 5 tot 8 cm mulch neer met 5 cm vrij rond de stengels. Mulch op droge grond houdt die droogte juist vast, omdat de regen van een korte bui in de laag blijft hangen.

8. Geef de eerste zomer bij droogte één keer per week water

   Geef 20 liter per vierkante meter in twee beurten met een kwartier ertussen, zodat het water kan wegzakken. Voel 10 cm diep naast een plant of het daar vochtig is, en houd dit vol tot de border in september dichtgroeit.

Maatwijzer

De hoogtes en maten die in een huis kloppen: bar, eettafel, tv, schilderij, wandlamp, kapstok en gordijnrails, met de marge die in de praktijk werkt. Bekijk alle gegevens

Zoeken Onderdeel Alle Zitten Eten en bar Aan de muur Licht Keuken Trap, hal en deur Slapen Raam en gordijn Werken Badkamer

Onderdeel	Wat	Maat	Marge die werkt	Waar het van afhangt
Zitten	Bank, zithoogte	44 cm	40 tot 48 cm	Meet tot de ingezakte zitting, niet tot het bolle kussen. Hoger kom je makkelijker op en af, lager zit je meer achterover.
Zitten	Bank, zitdiepte	60 cm	55 tot 65 cm	Boven 70 cm hangen je voeten vrij en zit je gedwongen onderuit. Loungebanken gaan tot 100 cm en zijn bedoeld om op te liggen.
Zitten	Bank, totale hoogte met rugleuning	80 cm	75 tot 90 cm	Staat de bank voor een raam, dan blijft hij onder de vensterbank als hij niet hoger is dan 80 cm.
Zitten	Fauteuil, zithoogte	45 cm	42 tot 48 cm	Een paar centimeter hoger dan de bank scheelt bij het opstaan. Een lage lounge-fauteuil zakt naar 38 cm.
Zitten	Salontafel, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Vuistregel: gelijk aan of net onder de zithoogte van de bank. Dan zet je je kopje neer zonder voorover te buigen.
Zitten	Salontafel, afstand tot de bank	40 cm	35 tot 45 cm	Minder en je knieën stoten tegen de rand, meer en je moet opstaan om je glas te pakken.
Zitten	Bijzettafel naast de bank, hoogte	60 cm	55 tot 65 cm	Gelijk met de armleuning, dan pak je je glas zonder te kijken.
Zitten	Poef of voetenbank, hoogte	42 cm	38 tot 45 cm	Iets lager dan de zitting waar je op zit, anders drukt de rand in je kuiten.
Zitten	Doorloop tussen bank en meubel	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm loop je er met een volle wasmand langs. 60 cm is te krap om elkaar te passeren.
Zitten	Tv-meubel, hoogte	45 cm	40 tot 55 cm	Hierop komt het midden van een 55 inch scherm op ongeveer 80 cm. Wil je het midden op ooghoogte, dan hang je de tv aan de wand.
Eten en bar	Barblad, hoogte	105 cm	100 tot 110 cm	De barkruk moet 25 tot 30 cm lager zijn dan het blad.
Eten en bar	Barblad, diepte	40 cm	30 tot 60 cm	40 cm is een bord plus een glas. Wil je er ook snijden of een laptop neerzetten, dan 60 cm.
Eten en bar	Barblad, overstek voor je knieën	25 cm	20 tot 30 cm	Zonder overstek zitten je knieën tegen het kastje. Boven 30 cm moet het blad onderstut worden, anders kantelt het als iemand erop leunt.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij een blad van 105 cm	78 cm	75 tot 82 cm	Het verschil tussen zitting en blad blijft 25 tot 30 cm, want daar passen je bovenbenen.
Eten en bar	Barkruk, zithoogte bij aanrechthoogte (90 cm)	63 cm	60 tot 67 cm	Hetzelfde verschil van 25 tot 30 cm. Een gewone barkruk van 78 cm is hier te hoog en je zit met je knieën omhoog.
Eten en bar	Bar, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Met 60 cm stoot je je elleboog niet tegen je buurman. Onder 55 cm zit je schouder aan schouder.
Eten en bar	Eettafel, hoogte blad	75 cm	72 tot 78 cm	Vaste maat in de meubelbranche, geen norm. Een dik hardstenen of houten blad telt mee, dus meet de bovenkant.
Eten en bar	Eettafel, vrije hoogte onder het blad	68 cm	65 tot 72 cm	Hier zitten je bovenbenen. Een dikke tafelrand, een schuiflade of een dwarsbalk eet die ruimte op.
Eten en bar	Eetstoel, zithoogte	45 cm	44 tot 47 cm	Het verschil met het tafelblad moet 28 tot 32 cm zijn. Bij een tafel van 78 cm hoort dus een stoel van 46 tot 48 cm.
Eten en bar	Eettafel, breedte per persoon	60 cm	55 tot 70 cm	Een placemat is 45 cm breed, de rest is ruimte voor je ellebogen en je glas. Aan de kopse kant reken je een extra plek van 60 cm.
Eten en bar	Eettafel, diepte	90 cm	80 tot 100 cm	Bij 80 cm raken de borden tegenover elkaar bijna. Bij 90 cm past er een schaal of een kaars in het midden.
Eten en bar	Ronde eettafel, diameter	120 cm voor 4 personen	110 tot 150 cm	Reken 60 cm omtrek per persoon en houd het midden vrij voor de schalen. Vanaf 140 cm zitten er zes mensen omheen.
Eten en bar	Ruimte achter een eetstoel	100 cm	75 tot 110 cm	75 cm om de stoel achteruit te schuiven en op te staan, 100 cm om er ook achterlangs te lopen met een schaal.
Aan de muur	Schilderij, hartlijn boven de vloer	145 cm	140 tot 155 cm	Vuistregel, geen norm: het midden van het werk op ooghoogte van iemand die staat. Hang alles in de kamer op dezelfde hartlijn, dan loopt de wand rustig.
Aan de muur	Schilderij boven een bank, onderrand	25 cm boven de rugleuning	20 tot 30 cm	Lager en het lijkt of het werk op de bank leunt. Door de bank schuift de hartlijn omhoog naar 150 tot 165 cm, en dat mag hier.
Aan de muur	Schilderij boven een dressoir, onderrand	25 cm boven het blad	20 tot 30 cm	Genoeg om er een lamp of een vaas voor te zetten zonder dat die de lijst raakt.
Aan de muur	Wandcollage, ruimte tussen de lijsten	6 cm	5 tot 8 cm	Gelijke tussenruimte laat de groep als een vlak lezen. Boven 10 cm valt de groep uiteen in losse lijstjes.
Aan de muur	Schilderij in een trapgat, hartlijn	145 cm boven de neus van de trede	140 tot 150 cm	Meet loodrecht boven de voorkant van de trede waar je staat. Dan loopt de rij lijsten mee met de trap in plaats van scheef te lijken.
Aan de muur	Spiegel in de hal, hartlijn	155 cm	150 tot 165 cm	De bovenkant moet boven het hoofd van de langste huisgenoot uitkomen, anders ziet die zijn kruin niet.
Aan de muur	Spiegel boven de wastafel, onderkant	20 cm boven het blad	15 tot 25 cm	Ruimte voor de kraan en een zeeppompje. Bij 20 cm kijk je nog recht in je gezicht in plaats van tegen je hals.
Aan de muur	Wandklok, hartlijn	180 cm	170 tot 200 cm	Boven ooghoogte en boven de meubels, zodat je hem van de andere kant van de kamer ziet en er niemand voor staat.
Aan de muur	Tv, midden van het scherm	105 cm	100 tot 115 cm	Op ooghoogte als je op de bank zit: bij een zitting van 44 cm zit je oog op ongeveer 115 cm. Boven een schouw kijk je omhoog en dat voel je na een film in je nek.
Aan de muur	Tv, kijkafstand	2 keer de schermdiagonaal	1,5 tot 2,5 keer	Een 55 inch scherm is 140 cm diagonaal, dus 2 tot 3,5 m. Bij 4K mag je dichterbij zitten omdat je de pixels niet meer ziet.
Aan de muur	Stopcontact, hart boven de vloer	30 cm	25 tot 35 cm	Gewoonte, geen norm: NEN 1010 schrijft geen hoogte voor, alleen de zones in de badkamer. Achter een dressoir zet je hem net zo goed op 15 cm, boven een werkblad juist hoog.
Aan de muur	Schakelaar, hart boven de vloer	105 cm	90 tot 110 cm	Ook een gewoonte. 105 cm is de oude Nederlandse standaard: je vindt hem in het donker met je hand op heuphoogte. Voor kinderen en vanuit een rolstoel werkt 90 tot 100 cm beter.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, onderkant	80 cm boven het blad	75 tot 90 cm	Laag genoeg om het blad te verlichten, hoog genoeg om iemand tegenover je aan te kijken. Bij een plafond boven 280 cm mag hij iets hoger.
Licht	Hanglamp boven de eettafel, breedte	30 cm binnen de rand van het blad	30 tot 40 cm binnen de rand	Anders stoot je je hoofd als je langs de tafel loopt of een stoel aanschuift.
Licht	Hanglamp boven een kookeiland, onderkant	75 cm boven het blad	70 tot 85 cm	Boven een blad van 90 cm kom je dan op 165 cm, ongeveer ooghoogte. Kies dus een kap die de lamp van onderaf afschermt. Bij twee of drie lampen reken je 70 tot 90 cm hart op hart.
Licht	Hanglamp in de hal of boven de trap, onderkant	210 cm boven de vloer	200 tot 230 cm	Vrije doorloop, niemand stoot zijn hoofd. Boven een trap meet je vanaf de hoogste trede die onder de lamp ligt.
Licht	Wandlamp, hart	160 cm	150 tot 170 cm	Ooghoogte. Schijnt de lamp opzij of omhoog, dan mag hij lager hangen. In een open lamp op ooghoogte kijk je recht in de bron.
Licht	Leeslamp naast een stoel, onderkant van de kap	110 cm	100 tot 125 cm	Net boven je schouder als je zit, dan valt het licht op de pagina en niet in je ogen.
Licht	Vloerlamp naast de bank, onderkant van de kap	140 cm	130 tot 150 cm	Je hoofd zit op de bank op ongeveer 130 cm. Blijft de kap daarboven, dan kijk je niet in het lampje.
Licht	Bedlamp aan de wand, hart	65 cm boven de matras	55 tot 75 cm	Op zithoogte in bed, zodat het licht op je boek valt. Meet vanaf de matras en niet vanaf de vloer, want een boxspring scheelt 20 cm.
Licht	Spiegellamp badkamer, twee lampen naast de spiegel	160 cm hart	155 tot 170 cm	Licht van de zijkant geeft geen schaduw onder je ogen en je kin. Een enkele lamp boven de spiegel doet dat wel.
Licht	Inbouwspot, afstand tot de wand	70 cm	60 tot 90 cm	Dichterbij krijg je een felle boog op het stucwerk, verder weg blijft de wand donker. Onderling 100 tot 150 cm, afhankelijk van de stralingshoek.
Licht	Buitenlamp naast de voordeur, hart	190 cm	170 tot 210 cm	Boven je hoofd, zodat je niet in de lamp kijkt terwijl je het slot zoekt. Op ooghoogte ben je juist blind.
Keuken	Aanrecht, hoogte bovenkant blad	90 cm	85 tot 95 cm	De Nederlandse standaard: onderkast, verstelbare poten en een blad van 3 tot 4 cm samen. Vuistregel: ellebooghoogte min 10 tot 15 cm, dus ben je langer dan 1,85 m, draai de poten dan uit.
Keuken	Werkblad, diepte	60 cm	57 tot 65 cm	Kookplaten en spoelbakken zijn op 60 cm gemaakt. Een diep blad van 70 cm geeft ruimte achter de kookplaat, maar je reikt verder naar de bovenkastjes.
Keuken	Bovenkastjes, onderkant boven het werkblad	55 cm	50 tot 60 cm	Onder 50 cm past je keukenmachine er niet onder en sta je met je hoofd tegen de deur. Boven 60 cm kom je niet bij het bovenste schap.
Keuken	Bovenkastjes, diepte	35 cm	32 tot 40 cm	Ondieper dan het werkblad, zodat je er niet tegenaan stoot als je over het blad buigt om te snijden.
Keuken	Afzuigkap boven een gaskookplaat, onderkant	70 cm	65 tot 75 cm	De vlam en de hete lucht moeten weg kunnen: onder 65 cm boven de pannendrager wordt het vetfilter te heet. Houd altijd de minimummaat uit de handleiding aan, dat is een eis van de fabrikant.
Keuken	Afzuigkap boven inductie, onderkant	60 cm	55 tot 65 cm	Geen vlam, dus hij mag lager, en lager hangen vangt meer damp. Ook hier is de handleiding leidend, want die maat hoort bij het apparaat.
Keuken	Kookeiland, loopruimte rondom	120 cm	100 tot 150 cm	Bij 100 cm kun je de vaatwasser openen en er nog langs. Bij 120 cm passeren twee mensen elkaar terwijl er een lade open staat.
Keuken	Twee keukenrijen tegenover elkaar, afstand	120 cm	110 tot 140 cm	Een ovendeur en een lade die tegenover elkaar open staan hebben allebei ongeveer 60 cm nodig.
Keuken	Oven op werkhoogte, bodem van de ovenruimte	90 cm	80 tot 100 cm	Je tilt een hete bakplaat er recht uit in plaats van gebogen. Boven 100 cm til je een schaal boven je middel en zie je niet meer wat erin staat.
Keuken	Vaatwasser, nismaat	60 cm breed, 82 cm hoog	60 tot 60,5 cm breed	Een onderbouwmodel schuift onder een blad van 90 cm. Een vrijstaand model heeft zijn eigen bovenblad en is ongeveer 85 cm hoog.
Keuken	Inbouwkoelkast, nishoogte	88, 122 of 178 cm	vaste maten per model	De kast volgt de nismaat, dus meet de nis en niet het apparaat. Achter en boven het apparaat moet ventilatieruimte vrij blijven.
Keuken	Stopcontact boven het werkblad, hart	115 cm	110 tot 120 cm	Dat is 20 tot 30 cm boven het blad, dus vrij van spetters en niet weggewerkt achter de waterkoker. Houd minstens 30 cm afstand tot de spoelbak.
Keuken	Keukenplint, hoogte	10 cm	10 tot 15 cm	De poten zijn verstelbaar en met de plint stel je de aanrechthoogte fijn in. De plint staat 5 cm terug, zodat je met je tenen onder het kastje kunt.
Trap, hal en deur	Trapleuning, hoogte	90 cm	80 tot 100 cm (norm)	Norm: het Bouwbesluit, sinds 2024 het Besluit bouwwerken leefomgeving, eist een leuning tussen 80 en 100 cm, gemeten vanaf de voorkant van de trede. Een leuning is verplicht als je over de trap meer dan 1 m stijgt.
Trap, hal en deur	Optrede, hoogte van een trede	maximaal 18,8 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw tot 22 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl, voor een woning. Oude trappen zijn vaak 20 tot 21 cm en dat mag blijven zolang je de trap niet vernieuwt.
Trap, hal en deur	Aantrede, diepte van een trede	minimaal 22 cm bij nieuwbouw	22 cm is de ondergrens (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Bij een draaiende trap geldt die maat op de looplijn, dus in de punt van een kwartdraai mag de trede smaller zijn.
Trap, hal en deur	Trap, vuistregel voor comfortabel lopen	2 x optrede + aantrede = 60 cm	58 tot 64 cm	Geen norm maar een oude vuistregel. 17 op en 26 aan loopt rustig (60), 20 op en 22 aan is een gewone Nederlandse trap (62). Daarbuiten struikel je op de maat.
Trap, hal en deur	Trap, vrije breedte	80 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 70 cm (norm)	Norm uit het Bouwbesluit en nu het Bbl. Onder 80 cm krijg je een matras of een bank niet naar boven.
Trap, hal en deur	Trap, vrije hoogte erboven	230 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 190 cm (norm)	Norm, gemeten loodrecht boven de voorkant van de trede. Bij een dichtgezette zoldertrap is dit de maat waar je tegen de balk loopt.
Trap, hal en deur	Vloerafscheiding langs een trapgat of vide	100 cm bij nieuwbouw	bestaande bouw 90 cm (norm)	Norm: verplicht zodra het verval meer dan 1 m is. Openingen mogen niet groter zijn dan 10 cm en tussen 20 en 70 cm boven de vloer mag er niets zijn waar een kind op kan klimmen.
Trap, hal en deur	Binnendeur, dagmaat van het kozijn	83 x 201,5 cm	78, 83, 88 of 93 cm breed; 201,5, 211,5 of 231,5 cm hoog	Industriestandaard, geen norm. Na montage houd je ongeveer 3 cm minder vrije doorgang over, dus voor een rolstoel of rollator kies je een blad van 93 cm.
Trap, hal en deur	Deurkruk, hoogte	100 cm	95 tot 105 cm	Gewoonte: het slot zit in een standaardkozijn op die hoogte. Verplaatsen kan alleen als je het slotgat in het blad meeverhuist.
Trap, hal en deur	Kapstok, hoogte van de haken	170 cm	160 tot 180 cm	Een lange jas hangt ongeveer 100 cm af, dus op 170 cm blijft hij vrij van de vloer. Een kinderkapstok komt op 110 tot 120 cm.
Trap, hal en deur	Hal, vrije loopruimte	100 cm	90 tot 120 cm	Onder 90 cm kun je niet met twee mensen langs elkaar en past er geen kinderwagen naast de kapstok.
Trap, hal en deur	Drempel, hoogte	maximaal 2 cm	0 tot 2 cm	Boven 2 cm struikel je eroverheen en kom je er met een rollator of rolstoel niet zonder helling over. Een schuine aanloop haalt de rand eraf.
Slapen	Bed, bovenkant matras	55 cm	45 tot 65 cm	Zit je op de rand met je voeten plat op de vloer en je knieën in een hoek van 90 graden, dan is de hoogte goed. Een boxspring komt vaak op 60 tot 65 cm, een laag frame op 45.
Slapen	Matras, standaardmaten	140 x 200 cm	80, 90, 120, 140, 160 of 180 cm breed; 200 of 210 cm lang	Ben je langer dan 1,90 m, neem dan 210 cm. Twee losse matrassen van 90 x 210 vullen samen een bed van 180 x 210.
Slapen	Nachtkast, hoogte bovenblad	60 cm	55 tot 70 cm	Gelijk met of iets boven de matras, dan zet je liggend je glas neer zonder te kijken. Bij een boxspring van 65 cm hoort dus een hoge nachtkast.
Slapen	Loopruimte naast het bed	70 cm	60 tot 90 cm	60 cm is genoeg om langs te lopen, 70 cm om het bed op te maken zonder tegen de kast te stoten.
Slapen	Kledingroede voor lange kleding	160 cm	150 tot 170 cm	Een jas of lange jurk hangt 120 tot 140 cm af, dus eronder blijft nog ruimte voor een lade of een schoenenbak.
Slapen	Kledingroede voor korte kleding	100 cm	95 tot 110 cm	Hemden en dubbelgevouwen broeken hangen 70 tot 90 cm af. Met twee roedes boven elkaar, op 100 en 195 cm, verdubbel je de hangruimte.
Slapen	Kast, diepte voor hangende kleding	60 cm	55 tot 65 cm	Een hanger is 45 cm breed en met 60 cm diepte sluit de deur zonder dat de mouwen klem zitten. Is de kast ondieper dan 55 cm, zet de roede dan in de lengte.
Slapen	Kast, legborddiepte voor truien en broeken	40 cm	35 tot 45 cm	Een opgevouwen trui is ongeveer 30 cm breed. Met 40 cm valt de stapel niet naar voren als je de deur opent.
Slapen	Kast, hoogste bruikbare schap	200 cm	190 tot 210 cm	Verder reik je niet zonder trapje. Wat boven 210 cm staat, is opslag voor koffers die je twee keer per jaar pakt.
Slapen	Hoogslaper, vrije hoogte boven de matras	100 cm	90 tot 110 cm	Genoeg om rechtop in bed te zitten. Meet van de bovenkant van de matras tot het plafond, niet tot de bodem van het bed.
Raam en gordijn	Gordijnrails, hoogte boven het kozijn	12 cm	10 tot 15 cm	Boven het kozijn laat het raam groter lijken en houdt de rail het gordijn uit het glas. Zit het plafond dichtbij, monteer de rail dan 5 tot 10 cm onder het plafond of direct tegen het plafond.
Raam en gordijn	Gordijnrails, uitloop naast het kozijn	20 cm per zijde	15 tot 25 cm	Daar staat het opzij geschoven gordijn geparkeerd, zodat het niet voor het glas blijft hangen en je het daglicht niet inlevert.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vloer	1 cm boven de vloer	0 tot 2 cm	Net vrij van de vloer: het sleept niet en hangt toch recht. Wil je het gordijn op de vloer laten vallen, maak het dan 5 tot 10 cm langer dan de maat tot de vloer.
Raam en gordijn	Gordijn, lengte tot de vensterbank	2 cm boven de bank	1 tot 3 cm	Vrij van de bank, zodat het gordijn niet omkrult op de plank en de warmte van de radiator eronder langs kan.
Raam en gordijn	Gordijn, stofbreedte	2 keer de railbreedte	1,5 tot 2,5 keer	Bij 1,5 keer hangt de stof vlak, bij 2,5 keer krijg je volle plooien. Een wave-rail vraagt 2 tot 2,5 keer, anders staat de golf niet.
Raam en gordijn	Rolgordijn of plissé in de dag, speling	0,5 cm per zijde	0,3 tot 1 cm	Meet de dagmaat op drie hoogtes en neem de kleinste maat, want een kozijn staat zelden haaks.
Raam en gordijn	Vitrage, afstand tot het glas	5 cm	3 tot 10 cm	Tegen koud glas wordt de stof vochtig en krijg je vlekken. Verder naar binnen botst hij op de vensterbank of de raamkruk.
Raam en gordijn	Vensterbank binnen, diepte	20 cm	15 tot 30 cm	Volgt de dikte van de muur plus een overstek van 2 tot 3 cm. Vanaf 20 cm staat een plant er stabiel op.
Raam en gordijn	Vensterbank buiten, overstek	4 cm	3 tot 5 cm	Met een waterhol aan de onderkant. Zonder dat overstek loopt regenwater terug over de gevel en krijg je vuilstrepen onder het raam.
Raam en gordijn	Radiator onder het raam, onderkant	12 cm boven de vloer	10 tot 15 cm	Er moet lucht onderlangs kunnen, daar begint de convectie. Houd ook 3 tot 5 cm tussen radiator en wand en 10 cm vrij onder de vensterbank.
Werken	Bureau, hoogte blad zittend	74 cm	72 tot 76 cm	Je onderarmen liggen horizontaal op het blad en je schouders blijven laag. Kun je het blad niet verstellen, zet dan de stoel hoger en je voeten op een steun.
Werken	Zit-stabureau, stahoogte	105 cm	95 tot 120 cm	Ellebooghoogte staand. Vuistregel: je lichaamslengte min 75 cm, dus bij 1,80 m kom je op 105 cm.
Werken	Bureaustoel, zithoogte	45 cm	40 tot 52 cm	Voeten plat op de vloer, knieën iets lager dan je heupen. De gasveer van een bureaustoel dekt dat bereik zelf.
Werken	Vrije hoogte onder het bureaublad	68 cm	65 tot 72 cm	Je bovenbenen moeten eronder passen, ook met een lade of een kabelgoot. Houd daarnaast 60 cm breed en 60 cm diep beenruimte vrij.
Werken	Bureaublad, diepte	80 cm	70 tot 90 cm	Bij 80 cm staat het scherm op armlengte, 50 tot 80 cm van je ogen, en ligt je toetsenbord er nog voor.
Werken	Beeldscherm, bovenrand	op ooghoogte of iets lager	110 tot 125 cm boven de vloer	Je kijkt dan licht naar beneden en dat is de rustpositie van je ogen. Een laptop op het blad zit ongeveer 20 cm te laag, dus zet hem op een standaard met een los toetsenbord.
Werken	Toetsenbord, afstand tot de bladrand	10 cm	8 tot 15 cm	Daar rusten je handpalmen. Zonder die strook hangen je armen in de lucht en trekt het in je schouders.
Werken	Wandplank boven het bureau, onderkant	45 cm boven het blad	40 tot 60 cm	Een A4-ordner is 32 cm hoog, dus die past er nog onder, en je stoot je hoofd niet als je opstaat.
Werken	Boekenschap, diepte	25 cm	20 tot 30 cm	Een pocket is 12 cm diep, een gebonden boek 16 tot 20 cm. Bij 25 cm staan ze allemaal binnen de rand.
Werken	Boekenschap, overspanning zonder steun	80 cm	70 tot 90 cm	Boeken wegen al snel 25 kg per meter schap. Bij 18 mm plaatmateriaal blijf je onder 80 cm, anders zakt het schap zichtbaar door.
Keuken	Schap voor borden, diepte	32 cm	30 tot 35 cm	Een plat bord is 26 tot 28 cm in doorsnee. Met 32 cm houd je een vinger ruimte om de stapel te pakken zonder te schuiven.
Badkamer	Wastafel, bovenkant	85 cm	80 tot 95 cm	Vuistregel: heuphoogte, dan buig je niet voorover om je handen te wassen. Gebruiken kinderen de wastafel, dan is 80 cm prettiger.
Badkamer	Opzetkom, hoogte van het meubel	75 cm	70 tot 80 cm	Tel de kom van 10 tot 15 cm erbij op, dan komt de bovenrand op 85 tot 95 cm. Vergeet die optelsom en je wast je handen op keukenhoogte.
Badkamer	Handdoekhaak naast de wastafel	140 cm	120 tot 160 cm	Binnen handbereik met natte handen, dus naast de wastafel en niet aan de andere kant van de ruimte.
Badkamer	Handdoekradiator, onderkant	20 cm boven de vloer	15 tot 40 cm	Daar zitten de aansluitingen en je kunt eronder dweilen. Hang de bovenkant niet hoger dan 180 cm, anders kom je niet bij de handdoek. Een smalle handdoekradiator geeft weinig vermogen, dus reken hem niet als enige verwarming.
Badkamer	Douchekraan, hart	100 cm	95 tot 110 cm	Heuphoogte, zodat je de kraan kunt bedienen zonder onder de koude straal te gaan staan.
Badkamer	Badkraan, hart	65 cm	60 tot 75 cm	Ongeveer 20 cm boven de badrand, dan kun je bijmengen terwijl je in bad zit.
Badkamer	Regendouchekop	210 cm	200 tot 225 cm	Minstens 20 cm boven het hoofd van de langste gebruiker, want je staat er recht onder. Bij een schuin dak meet je op het punt waar je echt staat.
Badkamer	Handdouche aan een glijstang, bovenste stand	190 cm	180 tot 200 cm	De stang is 60 tot 90 cm lang, dus de onderste stand komt rond 110 cm. Daarmee spoel je het bad, een kind of de hond af.
Badkamer	Toilet, zithoogte	40 cm	38 tot 48 cm	Standaard is 40 cm. Een verhoogd toilet van 45 tot 48 cm zit op stoelhoogte en daar sta je makkelijker van op. Bij een hangend toilet bepaal je de hoogte zelf met het inbouwframe.
Badkamer	Toilet, vrije ruimte voor de pot	60 cm	55 tot 70 cm	Daar staan je knieën en voeten. Zijwaarts wil je 80 cm breedte, anders zit je met je schouder tegen de muur.
Badkamer	Toiletrolhouder	70 cm hoog, 25 cm voor de pot	60 tot 75 cm hoog; 20 tot 30 cm voor de voorkant van de pot	Zittend pak je de rol zo zonder te draaien. Hang je hem naast of achter je, dan verdraai je je rug elke keer.
Badkamer	Fonteintje in het toilet, bovenkant	85 cm	80 tot 90 cm	Dezelfde hoogte als een wastafel. Let op de draairichting van de deur, want een fonteintje van 40 cm breed vraagt een vrije hoek.
Badkamer	Stopcontact in de badkamer	buiten 60 cm van bad of douche	norm, geen gewoonte	NEN 1010 verdeelt de badkamer in zones: binnen 60 cm van de rand van een bad of douche mag geen wandcontactdoos. Alle wandcontactdozen moeten achter een aardlekschakelaar van 30 mA.

Nalopen voordat je planten koopt

• Per strook de uren zon geteld in juni, en de schaduwrand in maart gecontroleerd
• Knijpproef en waterproef gedaan op drie plekken in de tuin
• Zuurgraad gemeten waar skimmia, rododendron of heide moet komen
• Borders die van één kant bereikbaar zijn hooguit 140 cm diep, of stapstenen ingetekend
• Eindbreedte van elke heester en boom als cirkel op de tekening gezet
• Bomen minstens 2 m en heesters minstens 50 cm van de erfgrens
• Aantal planten per soort uitgerekend met het aantal per vierkante meter
• Paden en terras aangelegd voordat de border wordt beplant

Uit de praktijk

Veelgemaakte fouten

Planten kopen voordat je de zon hebt geteld

Een plant voor volle zon die maar drie uur zon krijgt, groeit lang en slap naar het licht, valt om en maakt te weinig suikers om goed te bloeien. Een schaduwplant in de middagzon verbrandt juist. Water of voeding lost geen van beide op, alleen een andere plek.

Een heester op de maat van de pot neerzetten

In het tuincentrum is een heester 40 cm breed, in de tuin na vijf jaar 150 cm. Staat hij met zijn hart 30 cm van het pad, dan hangt hij daarna 45 cm over de looproute en snoei je hem elk jaar in vorm, waarbij de bloemknoppen meegaan.

Zet hem op de halve eindbreedte plus 20 cm van pad of schutting, en vul de ruimte ervoor de eerste jaren met vaste planten.

Een plantgat in klei vullen met potgrond of zand

Losse grond in een gat in dichte klei werkt als een emmer: het regenwater uit de omgeving loopt erin en kan er niet uit. De wortels staan dan de hele winter in stilstaand water en sterven af. Verbeter een heel vak met compost, of plant verhoogd.

Een boom kiezen op de hoogte bij aankoop

Een boom van 2,5 m in een pot zegt niets over zijn kroon over vijftien jaar. Een lijsterbes wordt 6 tot 8 m hoog, een ruwe berk uiteindelijk 15 tot 20 m, en die laatste past niet in een tuin van 6 m breed. Teken de eindkroon op de plattegrond en reken de schaduw die hij in maart werpt mee.

In de herfst de hele border kortknippen

Holle stengels die in oktober worden afgeknipt lopen vol regenwater, en dat water bevriest in het hart van de plant. Siergrassen rotten zo van binnenuit, en insecten die in de stengels overwinteren verdwijnen met het snoeiafval. Laat alles staan tot eind februari.

Gronddoek onder een border leggen

Op gronddoek hoopt zich blad en stof op, en daarin kiemt onkruid alsnog van bovenaf. Het doek houdt tegelijk compost en regenwormen buiten de grond, en je kunt niets meer bijplanten of scheuren zonder het open te snijden. Een mulchlaag van 5 tot 8 cm doet in een border hetzelfde werk zonder die nadelen.

Van elke soort maar één plant kopen

Dertig soorten van elk één exemplaar geven een border zonder patroon, omdat het oog geen herhaling vindt om aan vast te houden. Dat is een smaakkwestie, maar er zit ook een praktische kant aan: een losse plant van 30 cm breed verdwijnt tussen zijn buren, terwijl een groep van vijf een vlek vormt die je vanaf het terras ziet.

Veelgestelde vragen

Wanneer je beter een vakman belt

Borders aanleggen en planten doe je zelf, maar een paar klussen in de tuin niet. Of je voor het kappen van een boom een vergunning nodig hebt, staat in het omgevingsplan van je gemeente. Een boom die hoger is dan je veilig vanaf een ladder bereikt, laat je snoeien of vellen door een boomverzorger.

Huur je een minigraver of een grondboor om een border of een plantgat voor een grote boom te graven, dan doe je vooraf een KLIC-melding bij het Kadaster, want bij mechanisch graven is die verplicht. In een voortuin liggen de aansluitingen voor gas, water en stroom vaak niet dieper dan 60 tot 80 cm.